Adhyaya 17
Bāṇa’s Śiva-bhakti and the Genealogy of Kaśyapa’s Descendants (Manvantara Lineages)
આ અધ્યાયમાં પૂર્વભાગની વંશકથા આગળ વધે છે. બલિનો પુત્ર બાણ મહાબલી અસુર છે; શંકરનો ઘોર ભક્ત હોવા છતાં તે ઇન્દ્ર અને દેવોને પીડાવે છે. દેવો મહાદેવને શરણ જાય છે; શિવ ક્રીડાથી એક જ બાણ વડે તેની પુરી દહન કરે છે, પરંતુ બાણનું રુદ્રાશ્રય અને લિંગકેન્દ્રિત ભક્તિ શિવની સર્વસત્તા અને ભક્તિની રક્ષાશક્તિ—અસુર પર પણ—દર્શાવે છે. પછી દનુના પુત્રો (તારા, શમ્બર વગેરે), સુરસાના સર્પો અને બહુશીર્ષ આકાશચારી, અરિષ્ટાના ગંધર્વો, કદ્રૂના નાગ (અનંતથી આરંભ), તામ્રાની છ પુત્રીઓ, સુરભિના ગોવંશો, ઇરાની વનસ્પતિસૃષ્ટિ અને ખસાથી યક્ષ-રાક્ષસ ઉત્પત્તિ વગેરેનું ક્રમબદ્ધ વર્ણન આવે છે. વિનતાના પુત્રો ગરુડ અને અરુણ તપથી મહાપદ પામે છે—ગરુડ વિષ્ણુનું વાહન અને અરુણ રુદ્રપ્રસાદે સૂર્યનો સારથી. અંતે મન્વંતરાંતમાં આ કથાઓનું શ્રવણ પાપનાશક પુણ્ય આપે છે અને યುಗચક્રે દેવપ્રહરણોના પુનર્જન્મ દ્વારા પ્રલય-પુનઃસ્થાપનના પુરાણવિષય સાથે જોડાણ બતાવવામાં આવે છે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीकूर्मपुराणे षट्साहस्त्र्यां संहितायां पूर्वविभागे षोडशो ऽध्याय बलेः पुत्रशतं त्वासीन्महाबलपराक्रमम् / तेषां प्रधानो द्युतिमान् बाणो नाम महाबलः
આ રીતે શ્રીકૂર્મપુરાણની ષટ્સાહસ્ત્રી સંહિતાના પૂર્વભાગમાં કહેવાયું છે—બલિના સો પુત્રો હતા, મહાબલ અને મહાપરાક્રમી. તેમામાં મુખ્ય તેજસ્વી અને મહાબલ ‘બાણ’ નામે હતો.
Verse 2
सो ऽतीव शङ्करे भक्तो राजा राज्यमपालयत् / त्रैलोक्यं वशमानीय बाधयामास वासवम्
તે રાજા શંકરનો અત્યંત ભક્ત હતો અને રાજ્યનું પાલન કરતો. ત્રિલોકને વશમાં કરીને તેણે વાસવ (ઇન્દ્ર)ને પીડિત કર્યો.
Verse 3
ततः शक्रादयो देवा गत्वोचुः कृत्तिवाससम् / त्वदीयो बाधते ह्यस्मान् बाणो नाम महासुरः
પછી શક્ર વગેરે દેવો કૃત્તિવાસ (શિવ) પાસે જઈને બોલ્યા—‘તમારો જ બાણ નામનો મહાસુર અમને બહુ પીડાવે છે.’
Verse 4
व्याहृतो दैवदैः सर्वैर्देवदेवो महेश्वरः / ददाह बाणस्य पुरं शरेणैकेन लीलया
સર્વ દેવતાઓએ બોલાવતાં દેવદેવ મહેશ્વરે માત્ર લીલાથી એક જ બાણ વડે બાણની નગરી દહન કરી દીધી.
Verse 5
दह्यमाने पुरे तस्मिन् बाणो रुद्रं त्रिशूलिनम् / ययौ शरणमीशानं गोपतिं नीललोहितम्
જ્યારે તે નગર અગ્નિથી દહન પામતું હતું, ત્યારે બાણ ત્રિશૂલધારી રુદ્ર—ઈશાન, ગોપતિ, નીલલોહિત—ની શરણમાં ગયો।
Verse 6
मूर्धन्याधाय तल्लिङ्गं शांभवं भीतवर्जितः / निर्गत्य तु पुरात् तस्मात् तुष्टाव परमेश्वरम्
તે શાંભવ લિંગને મસ્તક પર ધારણ કરીને, ભયરહિત બની, તે નગરમાંથી બહાર નીકળ્યો અને પરમેશ્વરની સ્તુતિ કરી।
Verse 7
संस्तुतो भगवानीशः शङ्करो नीललोहितः / गाणपत्येन बाणं तं योजयामास भावतः
આ રીતે સ્તુતિ પામીને ભગવાન ઈશ—શંકર, નીલલોહિત—એ ભાવપૂર્વક તે બાણને ગાણપત્ય શક્તિથી યુક્ત કર્યો।
Verse 8
अथाभवन् दनोः पुत्रास्ताराद्या ह्यतिभीषणाः / तारस्तथा शम्बरश्च कपिलः शङ्करस्तथा / स्वर्भानुर्वृषपर्वा च प्राधान्येन प्रकीर्तिताः
પછી દનુના અતિ ભયંકર પુત્રો તારા વગેરે જન્મ્યા. મુખ્ય તરીકે તારા, શમ્બર, કપિલ, શંકર, સ્વર્ભાનુ અને વૃષપર્વા પ્રખ્યાત છે।
Verse 9
सुरसायाः सहस्त्रं तु सर्पाणामभवद् द्विजाः / अनेकशिरसां तद्वत् खेचराणां महात्मनाम्
હે દ્વિજોએ! સુરસાથી સર્પોના એક હજાર સંતાન જન્મ્યા; તેમ જ અનેક મસ્તકવાળા મહાત્મા ખેચરોની પણ તે જનની બની।
Verse 10
अरिष्टा जनयामास गन्धर्वाणां सहस्त्रकम् / अनन्ताद्या महानागाः काद्रवेयाः प्रकीर्तिताः
અરિષ્ટાએ ગંધર્વોના એક સહસ્રને જન્મ આપ્યો; અને અનંત આદિ મહાનાગો કદ્રૂના પુત્ર—કાદ્રવેય—રૂપે પ્રખ્યાત છે।
Verse 11
ताम्रा च जनयामास षट् कन्या द्विजपुङ्गवाः / शुकीं श्येनीं च भासीं च सुग्रीवाङ्गृध्रिकां शुचिम्
હે દ્વિજશ્રેષ્ઠો! તામ્રાએ છ કન્યાઓને જન્મ આપ્યો—શુકી, શ્યેની, ભાસી, સુગ્રીવા, આંગૃધ્રિકા અને શુચિ।
Verse 12
गास्तथा जनयामास सुरभिर्महिषीस्तथा / इरा वृक्षलतावल्लीस्तृणजातीश्च सर्वशः
એ જ રીતે સુરભીએ ગાયો તથા મહિષી-ગાયો જન્માવ્યાં; અને ઇરાએ સર્વ રીતે વૃક્ષો, લતાઓ, વલ્લીઓ તથા સર્વ પ્રકારની તૃણજાતિઓ ઉત્પન્ન કરી।
Verse 13
खसा वै यक्षरक्षांसि मुनिरप्सरसस्तथा / रक्षोगणं क्रोधवशा जनयामास सत्तमाः
ખસાએ યક્ષો અને રાક્ષસો, તેમજ મુનિઓ અને અપ્સરાઓને પણ જન્મ આપ્યો; અને ક્રોધવશ થઈ રાક્ષસગણને ઉત્પન્ન કર્યો—હે સત્તમ!
Verse 14
विनतायाश्च पुत्रौ द्वौ प्रख्यातौ गरुडारुणौ / तयोश्च गरुडो धीमान् तपस्तप्त्वा सुदुश्चरम् / प्रसादाच्छूनिलः प्राप्तो वाहनत्वं हरेः स्वयम्
વિનતાના બે પ્રખ્યાત પુત્ર—ગરુડ અને અરુણ. તેમામાં ધીમાન ગરુડે અતિ દુષ્કર તપ કરી, ઈશ્વર-પ્રસાદથી, સ્વયં હરિના વાહનત્વનું પદ પ્રાપ્ત કર્યું।
Verse 15
आराध्य तपसा रुद्रं मह्देवं तथारुणः / सारथ्ये कल्पितः पूर्वं प्रीतेनार्कस्य शंभुना
તપસ્યા દ્વારા મહાદેવ રુદ્રની આરાધના કરીને અરુણને પૂર્વે, અર્ક પર પ્રસન્ન શંભુએ સૂર્યનો સારથી નિમ્યો।
Verse 16
एते कश्यपदायादाः कीर्तिताः स्थाणुजङ्गमाः / वैवस्वते ऽन्ते ह्यस्मिञ्छृण्वतां पापनाशनाः
આ રીતે કશ્યપના વંશજો—સ્થાવર અને જંગમ—કીર્તિત થયા. આ વૈવસ્વત મન્વંતરના અંતે આ કથા સાંભળનારાના પાપોનો નાશ કરે છે।
Verse 17
सप्तविंशत् सुताः प्रोक्ताः सोमपत्न्यश्च सुव्रताः / अरिष्टनेमिपत्नीनामपत्यानीह षोडश
સત્તાવીસ પુત્રીઓ સોમ (ચંદ્ર)ની સુવ્રતા પત્નીઓ કહેવાય છે. અને અહીં અરિષ્ટનેમિની પત્નીઓમાંથી જન્મેલા સોળ સંતાનો જણાવાયા છે।
Verse 18
बहुपुत्रस्य विदुषश्चतस्त्रो विद्युतः स्मृताः / तद्वदङ्गिरसः पुत्रा ऋषयो ब्रह्मसत्कृताः
વિદ્વાન બહુપુત્રના ચાર પુત્રો ‘વિદ્યૂત’ તરીકે સ્મરાય છે. એ જ રીતે અંગિરસના પુત્રો ઋષિ બન્યા અને બ્રહ્માએ તેમને સત્કૃત કર્યા।
Verse 19
कुशाश्वस्य तु देवर्षेर्देवप्रहरणाः सुताः / एते युगसहस्त्रान्ते जायन्ते पुनरेव हि / मन्वन्तरेषु नियतं तुल्यैः कार्यैः स्वनामभिः
દેવર્ષિ કુશાશ્વના પુત્રો ‘દેવપ્રહરણ’ તરીકે ઓળખાય છે. સહસ્ર-યુગના અંતે તેઓ ફરી જન્મે છે; અને દરેક મન્વંતરમાં પોતાના નામો સાથે સમાન કાર્યો નિયમિત રીતે કરે છે।
Frequently Asked Questions
The narrative holds both together: Śiva’s arrow demonstrates sovereign corrective power, while Bāṇa’s refuge, liṅga-devotion, and praise show that sincere bhakti can secure protection and reorientation even amid consequences.
It situates all moving and unmoving beings within a manvantara framework, showing cosmic order as lineage-based and role-based, where tapas and grace determine offices (e.g., Garuḍa as Viṣṇu’s vāhana; Aruṇa as Sūrya’s charioteer) and where certain functionaries recur across yuga cycles.