Adhyaya 5

Verse 1

नाम चतुर्थो ऽध्यायः एतादृशे महत्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम् / प्रविवेश महाभाग क्षोभयामास वै हरिः

“ચોથો અધ્યાય સમાપ્ત.” ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, લક્ષ્મી સાથે સ્વયં હરિ તે મહત્તત્ત્વમાં પ્રવેશ્યા; અને હરિએ જ તેને ક્ષોભિત કરી પ્રવૃત્ત કર્યું.

Verse 2

अहन्तत्त्वमभूत्तस्माज्ज्ञानद्रव्यक्रियात्मकम् / अहङ्कारसमुत्पत्तावेकांशस्तमसि स्मृतः

તેથી ‘અહં’-તત્ત્વ ઉત્પન્ન થયું—જે જ્ઞાન, દ્રવ્ય અને ક્રિયા સ્વરૂપ છે. અહંકારની ઉત્પત્તિમાં એક અંશ તમસનો માનવામાં આવે છે.

Verse 3

तद्दशांशाधिकरजस्तद्दशांशाधिकं प्रभो / सत्त्वमित्युच्यते सद्भिर्ह्येतदात्मा त्वहं स्मृतम्

હે પ્રભો, જે રજસ કરતાં એક દશાંશ વધુ છે અને તેનાથી પણ ફરી એક દશાંશ વધુ છે—તેને સદ્ભક્તો સત્ત્વ કહે છે; અને એ જ આત્મા ‘તું’ અને ‘હું’ રૂપે સ્મૃત છે.

Verse 4

अहन्तत्त्वाभिमानी तु आदौ शेषो बभूवह / सहस्राब्दाच्च पश्चात्तौ जातौ खगहरौ द्विज

અહં-તત્ત્વનો અભિમાની પ્રથમ શેષ થયો; અને હે દ્વિજ, સહસ્ર વર્ષ પછી તે બે ગરુડ અને હરિ રૂપે જન્મ્યા।

Verse 5

अहन्तत्त्वे खग ह्येषु प्रविष्टो हरिरव्ययः / क्षोभयामास भगवाल्लङ्क्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

હે ખગ (ગરુડ), અવ્યય હરિ આ અહંકાર-તત્ત્વોમાં પ્રવેશ્યા; અને લક્ષ્મી સાથે સ્વયં ભગવાન હરિએ તેમને ક્ષોભિત કર્યા।

Verse 6

वैकारिकस्तामसश्च तैजसश्चेत्यहं त्रिधा / त्रिधा बभूव रुद्रोपि यतस्तेषां नियामकः

હું (અહં-તત્ત્વ) વૈકારિક, તામસ અને તૈજસ—એ રીતે ત્રિવિધ થયો; અને તેમનો નિયામક હોવાથી રુદ્ર પણ ત્રિવિધ થયો।

Verse 7

वैकारिकस्थितो रुद्रो वैकारिक इति स्मृतः / तामसे तु स्थितो रुद्रस्तामसो ह्यभिधीयते

વૈકારિક (સાત્ત્વિક) સ્થિતિમાં રહેલો રુદ્ર ‘વૈકારિક’ તરીકે સ્મરાય છે; અને તામસ સ્થિતિમાં રહેલો રુદ્ર ‘તામસ’ કહેવાય છે।

Verse 8

तैजसे तु स्थितो रुद्रो लोके वै तैजसः स्मृतः / तैजसे तु ह्यहन्तत्त्वे लक्ष्म्या सह हरिः स्वयम्

તૈજસ સ્થિતિમાં રહેલો રુદ્ર લોકમાં ‘તૈજસ’ તરીકે સ્મરાય છે; અને તૈજસ અહં-તત્ત્વમાં લક્ષ્મી સાથે સ્વયં હરિ સ્થિત છે।

Verse 9

विशित्वा क्षोभयामास तदासौ दशधा त्वभूत् / श्रोत्रं चक्षुः स्पर्शनं च रसनं घ्राणमेव च

તેમાં પ્રવેશ કરીને પ્રભુએ તેને ક્ષોભિત કર્યું; ત્યારે તે દશવિધ બન્યું—શ્રવણ, દર્શન, સ્પર્શ, રસના અને ઘ્રાણ વગેરે ઇન્દ્રિયો।

Verse 10

वाक्पाणिपादं पायुश्च उपस्थेति दश स्मृताः / वैकारिके ह्यहन्तत्त्वे प्रविश्य क्षोभयद्धरिः

વાણી, હાથ, પગ, પાયુ અને ઉપસ્થ—આ (કર્મેન્દ્રિયો) મળીને દશ તરીકે સ્મૃત છે. વૈકારિક અહંકાર-તત્ત્વમાં પ્રવેશ કરીને હરિએ તેને ક્ષોભિત કર્યું.

Verse 11

महत्तत्त्वादिमा अदाविन्द्रियाणां च देवताः / एकादशविधा आसन्क्रमेण तु खगेश्वर

હે ખગેશ્વર! મહત્તત્ત્વથી આરંભ કરીને ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતૃ દેવતાઓ આદિમાં ક્રમે કરીને એકાદશવિધ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 12

मनोभिमानि नी ह्यादौ वारुणी त्वभवत्तदा / अनन्तरं च सौपर्णी गौरोजापि तथैव च

આદિમાં મનોઽભિમાની અને ની—તે સમયે વારુણી બન્યા; ત્યારપછી સૌપર્ણી અને તેમ જ ગૌરોજા પણ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 13

शेषादनन्तरास्तासां दशवर्षादनंरम् / उत्पत्तिरिति विज्ञेयं क्रमेण तु खगेश्वर

હે ખગેશ્વર! બાકી રહેલા સમય પછી, તેમની અનુગામી ઉત્પત્તિ ક્રમે દસ વર્ષ પછી થાય છે—એવું જાણવું જોઈએ.

Verse 14

मनोभिमानिनावन्याविन्द्रकामौ प्रजज्ञतुः / तार्क्ष्य ह्यनन्तरौ ज्ञेयौ मुक्तौ संसार एव च

મનોભિમાનિનીમાંથી ફરી એક જોડી—ઇન્દ્ર અને કામ—ઉત્પન્ન થયા. હે તાર્ક્ષ્ય (ગરુડ), ત્યાર પછી તરત જન્મેલા તે બે જણ સંસારમાં રહીને પણ મુક્ત ગણાય છે.

Verse 15

ततस्त्वगात्मा ह्यभवत्सोहं कारिक ईरितः / ततः पाण्यात्मकाश्चैव जज्ञिरे पक्षिसत्तम

ત્યારબાદ ત્વચા-તત્ત્વ પ્રગટ થયું—હે કારિકા, તેને ‘સોઽહં’ (હું એ જ) એમ કહેવાયું છે. પછી, હે પક્ષિશ્રેષ્ઠ (ગરુડ), હાથ પણ દેહસ્થ ઇન્દ્રિય-શક્તિરૂપે જન્મ્યા.

Verse 16

शची रतिश्चानिरुद्धस्तथा स्वायंभुवो मनुः / बृहस्पतिस्तथा दक्ष एते पाण्यात्मकाः स्मृताः

શચી, રતિ, અનિરુદ્ધ, સ્વાયંભુવ મનુ, બૃહસ્પતિ અને દક્ષ—આ બધા ‘પાણ્યાત્મક’ વર્ગમાં સ્મરિત છે.

Verse 17

दक्षस्यानन्तरं जज्ञे प्रवाहो नाम चाण्डज / स एवोक्तश्चातिंवाहो यापयत्यात्मचोदितः

દક્ષ પછી ‘પ્રવાહ’ નામનો અંડજ ઉત્પન્ન થયો. તેને જ ‘અતિંવાહ’ પણ કહે છે; તે પોતાની આંતરિક પ્રેરણાથી જીવોને આગળ વહેંચે છે.

Verse 18

हस्तादनन्तरं ज्ञेयो न तु शच्यादिवत्स्मृतः / ततोभवन्महाभाग चक्षुरिद्रियमात्मनः

હાથ પછી તરત આવતું આગળનું તત્ત્વ જાણવું જોઈએ; તે શચી વગેરેની જેમ વ્યક્તિરૂપે સ્મરિત થતું નથી. ત્યારબાદ, હે મહાભાગ, આત્મા માટે ચક્ષુ-ઇન્દ્રિય પ્રગટ થયું.

Verse 19

स्वायंभुवमनोर्भार्या शतरूपा यमस्तथा / चन्द्रसूर्यौ तु चत्त्वारश्चक्षुरिन्द्रियमानिनः

સ્વાયંભુવ મનુની પત્ની શતરূপા કહેવાય છે; તેમજ યમ પણ. ચંદ્ર-સૂર્ય અને ચાર દિક્પાલો ચક્ષુઇન્દ્રિયના અધિષ્ઠાતા દેવતા માનવામાં આવે છે.

Verse 20

चन्द्रः श्रोत्राभिमानीति तथा ज्ञेयः खगेश्वर / जिह्वेन्द्रियात्मा वरुणः सूर्यस्यानन्तरोभवत्

હે ખગેશ્વર! જાણો કે ચંદ્ર શ્રોત્રઇન્દ્રિયનો અધિષ્ઠાતા છે. સૂર્ય પછી જિહ્વાઇન્દ્રિયના અંતર્યામી રૂપે વરુણ પ્રગટ થયો.

Verse 21

वागिन्द्रियाभिमानिन्यो ह्यभवन्वरुणादनु / दक्षपत्नी प्रसूतिश्च भृगुरग्निस्तर्थव च

વરુણ પછી વાગિન્દ્રિયની અધિષ્ઠાત્રી શક્તિઓ ઉત્પન્ન થઈ. તેમજ દક્ષની પત્ની પ્રસૂતિ, ભૃગુ અને અગ્નિ પણ તે જ ક્રમે પ્રગટ થયા.

Verse 22

तत्र वैते महात्मानो वागिन्द्रियनियामकाः / ये क्रव्यादादयश्चोक्तास्तेनन्तत्त्वनियामकाः

ત્યાં તે મહાત્માઓ વાણી અને ઇન્દ્રિયોના નિયામક છે. ‘ક્રવ્યાદ’ વગેરે તરીકે જે કહેવાયા છે, તેઓ અંતકાળના અંતિમ તત્ત્વોના નિયામક માનવામાં આવે છે.

Verse 23

साम्यत्वाच्च तथैवोक्तिर्न तु तत्त्वाभिमानितः / उपस्थमानिनो वीन्द्र बभूवुस्तदनन्तरम्

સામ્ય હોવાથી તેવી જ ઉક્તિ કરવામાં આવી છે; તત્ત્વાભિમાનથી નહીં. ત્યારબાદ, હે વીન્દ્ર (ગરુડ)! ઉપસ્થાભિમાની, એટલે કામેન્દ્રિયનો ગર્વ ધરાવનારા, ઉત્પન્ન થયા.

Verse 24

विश्वामित्रो वसिष्टोत्रिर्मरीचिः पुलहः क्रतुः / पुलस्त्योङ्गिरसश्चैव तथा वैवस्वतो मनुः

અહીં વિશ્વામિત્ર, વસિષ્ઠ, અત્રિ, મરીચિ, પુલહ, ક્રતુ, પુલસ્ત્ય, અંગિરસ તથા વૈવસ્વત મનુ—આ નામો ઉલ્લેખિત છે.

Verse 25

मन्वादयोनन्तसंख्या उपस्थात्मान ईरिताः / पायोश्च मानिनो वीन्द्र जज्ञिरे तदनन्तरम्

મનુ વગેરે અનંત સંખ્યાના પ્રજાપતિઓ ઉપસ્થમાંથી ઉત્પન્ન થયા એમ કહેવાયું છે; ત્યારબાદ, હે પક્ષિરાજ ગરુડ, પાયુમાંથી તે અભિમાની સત્તાઓ જન્મ્યાં.

Verse 26

सूर्येषु द्वादशस्वेको मित्रस्तारा गुरोः प्रिया / कोणाधिपो निरृतिश्च प्रवहप्रिया

દ્વાદશ સૂર્યરૂપોમાં એકનું નામ ‘મિત્ર’ છે. તારા ગુરુ (બૃહસ્પતિ)ની પ્રિયા છે. નિરૃતિ કોણદિશાનો અધિપતિ છે, અને પ્રવહા ત્યાં પ્રિય કહેવાય છે.

Verse 27

चत्त्वार एते पक्षीन्द्र वायुतत्त्वाभिमानिनः / घ्राणाभिमानिनः सर्वे जज्ञिरे द्विजसत्तम

હે પક્ષીન્દ્ર! આ ચારેય વાયુતત્ત્વના અભિમાની કહેવાય છે; તેઓ સર્વે ઘ્રાણેન્દ્રિયના અધિષ્ઠાતા છે અને જન્મ્યા છે, હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ।

Verse 28

विष्ववसेनो वायुपुत्रौ ह्यश्विनौ गणपस्तथा / वित्तपः सप्त वसव उक्तो ह्याग्निस्तथाष्टमः

વિશ્વવસુ (ગંધર્વ), વાયુપુત્ર એવા બે અશ્વિન, તેમજ ગણપ; વિત્તપ; અને સપ્ત વસુ—એમ કહેવાયું છે; અને અગ્નિને આઠમો કહ્યો છે.

Verse 29

सत्यानां शृणु नामानि द्रोणः प्राणो ध्रुवस्तथा / अर्के दोषस्तथा वस्कः सप्तमस्तु विभावसुः

સત્યવાનોનાં નામો સાંભળો—દ્રોણ, પ્રાણ અને ધ્રુવ; તેમજ અર્કમંડળમાં દોષ અને વસ્ક, અને સાતમો નિશ્ચયે વિભાવસુ છે।

Verse 30

दशरुद्रास्तथा ज्ञेया मूलरुद्रो भवः स्मृतः / दश रुद्रस्य नामानि शृणुष्व द्विजसत्तम

દશ રુદ્રો જાણવાં; મૂળરુદ્ર ‘ભવ’ તરીકે સ્મરાય છે। હે દ્વિજશ્રેષ્ઠ, રુદ્રનાં દશ નામો સાંભળો।

Verse 31

रैवन्तेयस्तथा भीमो वामदेवो वृषाकपिः / अजैकपादहिर्वुध्न्यो बहुरूपो महानिति

રૈવન્તેય, ભીમ, વામદેવ, વૃષાકપિ; અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, બહુરૂપ અને મહાન—આ નામો પાઠ થાય છે।

Verse 32

दश रुद्रा इति प्रोक्ताः षडादित्याञ्छृणु द्विज / उरुक्रमस्तथा शक्रो विवस्वान्वरुणस्तथा

આ રીતે દશ રુદ્રો કહ્યા. હવે હે દ્વિજ, ષડાદિત્યો સાંભળો—ઉરુક્રમ, શક્ર, વિવસ્વાન અને વરુણ।

Verse 33

पर्जन्योतिबाहुरेत उक्ताः पूर्वं द्विजोत्तम / पर्जन्यव्यतिरिक्तास्तु पञ्चैवोक्ता न संशयः

હે દ્વિજોત્તમ, પૂર્વે પર્જન્ય, ઉતિ, બાહુ અને રેત—આ વર્ણવાયા હતા। પર્જન્ય સિવાય વધુ પાંચ જ કહ્યા છે, તેમાં સંશય નથી।

Verse 34

गङ्गासमस्तु पर्जन्य इति चोक्तः खगेश्वर / सविता ह्यर्यमा धाता पूषा त्वष्टा तथा भगः

હે ખગેશ્વર! ‘ગંગા મંગલમયી થાઓ; પર્જન્ય (વર્ષાદેવ) એમ કહેવાયો છે.’ તેમ જ સવિતા, અર્યમા, ધાતા, પૂષા, ત્વષ્ટા અને ભગનું પણ સ્મરણ થાય છે।

Verse 35

चत्वारिंशत्तथा सप्त महतः परिकीर्तिताः / द्वावुक्ताविति विज्ञेयो प्रवहोतिवहस्तथा

આ રીતે ‘મહાન’ (પ્રવાહો/વિભાગો) સત્તેંચાળીસ જણાવાયા છે; અને વધુ બે પણ કહ્યા છે—પ્રવહ અને અતિવહ—એવું જાણવું જોઈએ।

Verse 36

तथा दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः खगेश्वर / शृणु नामानि तेषां तु पुरूरवार्द्रवसंज्ञकौ

હે ખગેશ્વર! તેમ જ વિશ્વેદેવો દસ પ્રકારના જાણવાના. હવે તેમના નામો સાંભળો—પુરૂરવા અને આર્દ્રવ નામે ઓળખાતા।

Verse 37

धूरिलोचनसंज्ञौ द्वौ क्रतुदक्षेतिसंज्ञकौ / द्वौ सत्यवसुसंज्ञौ च कामकालकसंज्ञकौ

‘ધૂરિલોચન’ નામે બે; ‘ક્રતુ’ અને ‘દક્ષ’ નામે બે; ‘સત્ય’ અને ‘વસુ’ નામે બે; તથા ‘કામ’ અને ‘કાલક’ નામે બે કહેવાય છે।

Verse 38

एवं दशविधा ज्ञेया विश्वेदेवाः प्रकीर्तिताः / तथा ऋभुगणश्चोक्तस्तथा च पितरस्त्रयः

આ રીતે વિશ્વેદેવો દસ પ્રકારના તરીકે પ્રકીર્તિત છે. તેમ જ ઋભુગણનું પણ વર્ણન થયું છે, અને પિતૃઓના ત્રણ વર્ગોનું પણ।

Verse 39

द्यावा पृथिव्यौ विज्ञेयौ एते च षडशीतयः / देवाः प्रजज्ञिरे सर्वे नासिकद्रियमानिनः

દ્યૌ અને પૃથ્વીને જાણો; તેમજ આ છ્યાસી તત્ત્વોને પણ. એમાંથી નાસિકેન્દ્રિયના અભિમાની સર્વ દેવો પ્રગટ થયા.

Verse 40

आकाशस्याभिमानी तु गणपः सुदाहृतः / उभयत्राभि मानीति ज्ञेयं तत्त्वार्थवेदिभिः

આકાશનો અભિમાની અધિષ્ઠાતા ‘ગણપ’ તરીકે સુપ્રસિદ્ધ છે. તત્ત્વાર્થ જાણનારા સમજે છે કે તે ઉભયત્ર અભિમાની છે.

Verse 41

विष्वक्सेनं विना सर्वे जयाद्या विष्णुपार्षदाः / अभवन्समहीनाश्च विष्वक्सेनादनन्तरम्

વિષ્વક્સેન વિના, જય વગેરે વિષ્ણુના સર્વ પારષદો વિષ્વક્સેન પછી તરત જ પોતાના પદ અને માનથી હીન બન્યા.

Verse 42

एतेपि नासिकायाश्च अवान्तरनियामकाः / अतस्ते तत्त्वमानिभ्यो ह्यवरास्ते प्रकीर्तिताः

આ પણ નાસિકાના અવાન્તર નિયામક છે; તેથી તત્ત્વમાનીઓની તુલનામાં તેઓ અવર તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 43

स्पर्शतत्त्वाभिमानी तु अपानश्चेत्युदाहृतः / रूपाभिमानी संजज्ञे व्यानो नाम महान्प्रभो

સ્પર્શ-તત્ત્વનો અભિમાની ‘અપાન’ કહેવાયો છે. અને રૂપ-તત્ત્વના અભિમાનથી ‘વ્યાન’ નામે મહાન પ્રભુ પ્રગટ થયા.

Verse 44

रसात्मक उदानश्च समानो गन्धनामकः / अपां नाथाश्च चत्वारो मरुतः परिकीर्तिताः

ઉદાનને રસ-સ્વભાવવાળો કહેવાયો છે અને સમાન ‘ગંધ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે. ચારેય મરુત પણ જળના નાથ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 45

जयाद्यनन्तरान्वक्ष्ये समुत्पन्नान्खगेश्वर / प्रधानाग्रे प्रथमजः पावकः समुदाहृतः

હે ખગેશ્વર! હવે હું જયાદિ પછી ઉત્પન્ન થયેલાં તત્ત્વોનું વર્ણન કરું છું. આદ્ય પ્રધાનના આરંભે પ્રથમજ ‘પાવક’ (અગ્નિ) કહેવાયો છે.

Verse 46

भृगोर्महर्षेः पुत्रश्च च्यवनः समुदाहृतः / बृहस्पतेश्च पुत्रस्तु उतथ्यः परिकीर्तितः

મહર્ષિ ભૃગુના પુત્ર ‘ચ્યવન’ કહેવાયા છે; અને બૃહસ્પતિના પુત્ર ‘ઉતથ્ય’ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 47

रैवतश्चाक्षुषश्चैव तथा स्वारोचिषः स्मृतः / उत्तमो ब्रह्मसावर्णी रुद्रसावर्णिरेव च

રૈવત અને ચાક્ષુષ, તેમજ સ્વારોચિષ પણ સ્મરિત છે; અને (મનુ) ઉત્તમ, બ્રહ્મસાવર્ણિ તથા રુદ્રસાવર્ણિ પણ છે.

Verse 48

देवसावर्णिसावर्णिरिन्द्रसावर्णिरेवच / तथैव दक्षसावर्णिर्धर्मभावर्णिरेव च

દેવસાવર્ણિ અને સાવર્ણિ, તેમજ ઇન્દ્રસાવર્ણિ પણ; એ જ રીતે દક્ષસાવર્ણિ અને ધર્મભાવર્ણિ પણ (ઉલ્લેખિત છે).

Verse 49

एकादशविधा ह्येवं मनवः परिकीर्तिताः / पितॄणां सप्तकं चैवेत्याद्याः संजज्ञिरे खग

હે ખગ (ગરુડ)! આ રીતે મનુઓ અગિયાર પ્રકારના કહેવાયા છે; તેમજ પિતૃઓનો સાતક સમૂહ પણ. આ આદિ સત્તાઓમાંથી પ્રાચીન વંશપરંપરાઓ પ્રગટ થઈ.

Verse 50

तदनन्तरमुत्पन्नास्तेभ्यो नीचाः शृणु द्विज / वरुणस्य पत्नी गङ्गा पर्जन्याख्यो विभावसुः

ત્યારબાદ, હે દ્વિજ! તેમનામાંથી જન્મેલા પછીના (નીચ/ઉત્તરજ) સંતાનો વિષે સાંભળો. ગંગા વરુણની પત્ની બની અને વિભાવસુ ‘પર્જન્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો.

Verse 51

यमभार्या श्यामला तु ह्यनिरुद्धप्रिया विराट् / ब्रह्माण्डमानिनी सैव ह्युषानाम्ना सुशब्दिता

યમની પત્ની શ્યામલા છે; તે અનિરુદ્ધને પ્રિય છે અને ‘વિરાટ્’ નામે પણ કહેવાય છે. જે બ્રહ્માંડને માન આપે છે, તે જ ‘ઉષા’ નામે સુપ્રસિદ્ધ છે.

Verse 52

रोहिणी चन्द्रभार्योक्ता सूर्यभार्या तु संज्ञका / एता गङ्गादिषटूसंख्या जज्ञिरे विनतासुत

રોહિણી ચંદ્રની પત્ની કહેવાય છે અને સંજ્ઞા સૂર્યની પત્ની છે. ગંગા વગેરે આ છ, હે વિનતાસુત (ગરુડ)! જન્મ્યાં.

Verse 53

गङ्गाद्यनन्तरं जज्ञे स्वाहा वै मन्त्रदेवता / स्वाहानामाग्निभार्योक्ता गङ्गादिभ्योधमा श्रुता

ગંગા વગેરે પછી સ્વાહા જન્મી—તે મંત્રાહુતિની અધિષ્ઠાત્રી દેવતા છે. ‘સ્વાહા’ અગ્નિની પત્ની કહેવાય છે અને ગંગા વગેરેમાં શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

Verse 54

स्वाहानन्तरजो ज्ञेयो ज्ञानात्मा बुधनामकः / बुधस्तु चन्द्रपुत्रो यः स्वाहाया अधमः स्मृतः

સ્વાહા પછી તરત જન્મેલો બુધ જાણવો, જેના સ્વરૂપમાં જ જ્ઞાન છે. એ જ ચંદ્રપુત્ર બુધ સ્વાહાની સંતતિમાં કનિષ્ઠ (છેલ્લો જન્મેલો) તરીકે પણ સ્મરાય છે.

Verse 55

उषा नाम तथा जज्ञे बुधस्यानन्तरं खग / उषानामा भिमानी तु ह्यश्विभार्या प्रकीर्तिता

હે ખગ (ગરુડ), બુધ પછી ઉષા નામે એક જન્મી. ઉષા—ભિમાની નામે પણ ઓળખાતી—અશ્વિનીકુમારોની પત્ની તરીકે પ્રખ્યાત છે.

Verse 56

बुधाधमा सा विज्ञेया नात्र कार्या विचारणा / ततः शनैश्चरो जज्ञे पृथिव्यात्मेति विश्रुतः

તેને ‘બુધાધમા’ તરીકે જ જાણવી; અહીં વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. ત્યારબાદ શનૈશ્ચર જન્મ્યો, જે ‘પૃથ્વીનો આત્મા’ તરીકે વિશ્રુત છે.

Verse 57

उषाधमस्तु विज्ञेयस्ततो जज्ञेथ पुष्करः / कर्माभिमानी विज्ञेयः शनैश्चर इतीरितः

‘ઉષાધમ’ એમ જાણવો; ત્યારબાદ પુષ્કર જન્મ્યો. અને શનૈશ્ચર કર્માભિમાની—કર્મતત્ત્વનો અધિષ્ઠાતા—રૂપે જાણવો, એમ ઘોષિત છે.

Verse 58

तत्त्वाभिमानिनो देवानेवं सृष्ट्वा हरिः स्वयम् / प्रविवेश स देवेशस्तत्त्वेषु रमया सहा

આ રીતે તત્ત્વોના અભિમાની (અધિષ્ઠાતા) દેવોને સર્જી, સ્વયં હરિ—દેવેશ—રમા (શ્રી/લક્ષ્મી) સાથે એ જ તત્ત્વોમાં પ્રવેશ્યા.