Adhyaya 16
Vaivāhika-utsava (Martial Procession of Lalitā’s Śakti-Senā) / वैवाहिकोत्सवः
આ અધ્યાયખંડમાં (ઉત્તરભાગના લલિતોપાખ્યાનમાં) હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદ અંતર્ગત લલિતા પરમેશ્વરી ત્રૈલોક્ય-કંટક ભંડને જીતવા માટે પોતાની શક્તિ-સેનાનું પ્રસ્થાન કરાવે છે. મૃદંગ, મુરજ, પટહ, આનક, પણવ વગેરે વાદ્યોનો નાદ સર્વત્ર વ્યાપી યુદ્ધોત્સવ જેવી દિવ્ય છબી ઊભી કરે છે. ત્યારબાદ સંપત્કરી દેવી મુખ્ય શક્તિરૂપિણીઓ ગજ-અશ્વ-રથોની વિશાળ ગોઠવણી સાથે, નામાંકિત વાહનો અને ધ્વજો સહિત પ્રગટ થાય છે—આ દૃશ્ય ભૂમિપરના યુદ્ધ કરતાં બ્રહ્માંડવ્યાપી શોભાયાત્રા સમાન લાગે છે. નાદ, સેના-વ્યૂહ અને શક્તિઓનું વ્યક્ત સ્વરૂપ લલિતાની સર્વાધિકારતા દર્શાવે છે, જ્યારે તે ભંડાસુર સામે અગ્રસર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डमहापुराणे उत्तरभागे हयग्रीवागस्त्यसंवादे ललितोपाख्याने वैवाहिकोत्सवो नाम पञ्चदशो ऽध्यायः अथ सा जगतां माता ललिता परमेश्वरी / त्रैलोक्यकण्टकं भण्डं दैत्यं जेतुं विनिर्ययौ
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના ઉત્તરભાગમાં હયગ્રીવ–અગસ્ત્ય સંવાદના લલિતોપાખ્યાનમાં ‘વૈવાહિકોત્સવ’ નામે પંદરમો અધ્યાય. ત્યારબાદ જગન્માતા લલિતા પરમેશ્વરી ત્રૈલોક્યના કંટક સમા ભંડ દૈત્યને જીતવા માટે પ્રસ્થાન કરી.
Verse 2
चकार मर्दलाकारानंभोराशींस्तु सप्त ते / प्रभूतमर्द्दलध्वानैः पूरयामासुरंबरम्
તેઓએ સાત સમુદ્રોને મર્દલના આકાર જેવા કર્યા અને પ્રચુર મર્દલધ્વનિથી આકાશને ભરપૂર કરી દીધું.
Verse 3
मृदङ्गमुरजाश्चैव पटहो ऽतुकुलीङ्गणाः / सेलुकाझल्लरीराङ्घाहुहुकाहुण्डुकाघटाः
મૃદંગ, મુરજ, પટહ, અતુકુલિંગણ, સેલુકા, ઝલ્લરી, રાંઘા, હુહુકા, હુન્ડુકા અને ઘટ—આ બધા વાદ્યો ગુંજ્યા.
Verse 4
आनकाः पणवाश्चैव गोमुखाश्चार्धचन्द्रिकाः / यवमध्या मुष्टिमध्या मर्द्दलाडिण्डिमा अपि
આનક, પણવ, ગોમુખ, અર્ધચન્દ્રિકા, યવમધ્યા, મુષ્ટિમધ્યા તેમજ મર્દલ અને ડિણ્ડિમ પણ ગુંજ્યા.
Verse 5
झर्झराश्च बरीताश्च इङ्ग्यालिङ्ग्यप्रभेदजाः / उद्धकाश्चैतुहुण्डाश्च निःसाणा बर्बराः परे
ઝર્ઝરા, બરીતા, ઇંગ્યાલિંગ્ય ભેદથી ઉત્પન્ન વાદ્યો, ઉદ્ધકા, ઐતુહુન્ડા, નિઃસાણા અને અન્ય બર્બર વાદ્યો પણ ગુંજ્યા.
Verse 6
हुङ्कारा काकतुण्डाश्च वाद्यभेदास्तथापरे / दध्वनुः शक्तिसेनाभिराहताः समरोद्यमे
હુંકારો, કાકતુણ્ડોના નાદ અને અન્ય નાનાવિધ વાદ્યભેદ—સમરોદ્યમે શક્તિ-સેનાના આઘાતથી ગુંજી ઊઠ્યા।
Verse 7
ललितापरमेशान्या अङ्कुशास्त्रान्समुद्गता / संपत्करी नाम देवी चचाल सह शक्तिभिः
લલિતા-પરમેશ્વરીમાંથી અંકુશાસ્ત્રો પ્રગટ થયા; અને ‘સંપત્કરી’ નામની દેવી પોતાની શક્તિઓ સાથે આગળ વધી।
Verse 8
अनेककोटिमातङ्गतुरङ्गरथपङ्क्तिभिः / सेविता तरुणादित्यपाटला संपदीश्वरी
અਨੇક કરોડ હાથી, ઘોડા અને રથોની પંક્તિઓથી સેવિત, યુવાન સૂર્ય સમી પાટલવર્ણા ‘સંપદીશ્વરી’ શોભતી હતી।
Verse 9
मत्तमुद्दण्डसंग्रामरसिकं शैलसन्निभम् / रणकोलाहलं नाम सारुरोह मतङ्गजम्
મત્ત, ઉદ્દંડ, સંગ્રામરસિક અને પર્વત સમાન વિશાળ—‘રણકોલાહલ’ નામના ગજ પર તે આરોહણ કરી।
Verse 10
तामन्वगा ययौ सेना महती धोरराविणी / लोलाभिः केतुमालाभिरुल्लिखन्ती धनाधनात्
તેની પાછળ મહાન, ઘોર ગર્જના કરતી સેના ચાલી; ચંચળ ધ્વજમાળાઓથી આકાશને જાણે ખૂંચતી આગળ વધતી હતી।
Verse 11
तस्याश्च संपन्नाथायाः पीनस्तनसुसंकटः / कण्टको घनसंनाहो रुरुचे वक्षसिस्थितः
તે સમૃદ્ધ દેવીના પીન સ્તનોની વચ્ચે ઘન કવચ સમો કંટક વક્ષસ્થળે સ્થિત રહી તેજથી ઝળહળ્યો.
Verse 12
कंपमाना खड्गलता व्यरुचत्तत्करे धृता / कुटिला कालनाथस्य भृकुटीव भयङ्करा
કંપતી ખડ્ગલતા તેના હાથમાં ધારણ કરેલી તેજથી ઝળહળી; તે કાલનાથની વાંકડી, ભયંકર ભ્રુકુટી જેવી હતી.
Verse 13
उत्पातवातसंपाताच्चलिता इव पर्वताः / तामन्वगा ययुः कोटिसंख्याकाः कुञ्जरोत्तमाः
ઉત્પાતી પવનના ઝાપટાથી હલેલા પર્વતો સમા, કરોડોની સંખ્યામાં શ્રેષ્ઠ ગજરાજો તેણીને અનુસરી આગળ વધ્યા.
Verse 14
अथ श्रीललितादेव्या श्रीपाशायुधसंभवा / अतित्वरितविक्रान्तिरश्वारूढाचलत्पुरः
પછી શ્રીલલિતા દેવીના શ્રીપાશ નામના આયુધમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી, અતિ ત્વરિત વિક્રમવાળી અશ્વારૂઢ સેના આગળ વધવા લાગી.
Verse 15
तया सह हयप्रायं सैन्यं हेषातरङ्गितम् / व्यचरत्खुरकुद्दालविदारितमहीतलम्
તેણી સાથે ઘોડાઓથી ભરેલી સેના હેષાના તરંગોથી ગુંજતી આગળ વધી; ખુરાના કुदાળ સમા પ્રહારો થી ધરાતળ ફાટી પડ્યું.
Verse 16
वनायुजाश्च कांबोजाः पारदाः सिंधुदेशजाः / टङ्कणाः पर्वतीयाश्च पारसीकास्तथा परे
વનમાં ઉછરેલા, કાંબોજ, પારદ અને સિંધુદેશજ; ટંકણ, પર્વતીય તથા અન્ય પારસીક પણ (ઉલ્લેખિત છે)।
Verse 17
अजानेया घट्टधरा दरदाः काल वन्दिजाः / वाल्मीकयावनोद्भूता गान्धर्वाश्चाथ ये हयाः
અજાનેય, ઘટ્ટધરા, દરદ, કાલવન્દિજ; તેમજ વાલ્મીકિ-યવનોદ્ભૂત અને ગાન્ધર્વ કહેવાતા જે અશ્વો, તે પણ।
Verse 18
प्राग्देशजाताः कैराता प्रान्तदेशोद्भवास्तथा / विनीताः साधुवोढारो वेगिनः स्थिरचेतसः
પ્રાગ્દેશમાં જન્મેલા કૈરાત અને પ્રાંતદેશોદ્ભવ; તેઓ વિનયી, સાધુઓને વહન કરનાર, વેગવાન અને સ્થિરચિત્ત છે।
Verse 19
स्वामिचित्तविशेषज्ञा महायुद्धसहिष्णवः / लक्षणैर्बहुभिर्युक्ता जितक्रोधा जितश्रमाः
તેઓ સ્વામીના ચિત્તના વિશેષને જાણનાર, મહાયુદ્ધ સહન કરનાર; અનેક લક્ષણોથી યુક્ત, ક્રોધ અને શ્રમને જીતનાર છે।
Verse 20
पञ्चधारासु शक्षढ्या विनीताश्च प्लवान्विताः
તેઓ પંચધારાઓમાં કુશળ, વિનયી અને કૂદવાની શક્તિથી યુક્ત છે।
Verse 21
फलशुक्तिश्रिया युक्ताः श्वेतशुक्तिसमन्विताः / देवपद्मं देवमणिं देवस्वस्तिकमेव च
તેઓ ફલ-શુક્તિની શ્રીથી યુક્ત, શ્વેત-શુક્તિથી સમન્વિત હતા; અને દેવપદ્મ, દેવમણિ તથા દેવસ્વસ્તિક પણ (સાથે) હતા.
Verse 22
अथ स्वस्तिकशुक्तिश्च गडुरं पुष्पगण्डिकाम् / एतानि शुभलक्ष्माणि ज्यराज्यप्रदानि च / वहन्तो वातजवना वाजिनस्तां समन्वयुः
પછી સ્વસ્તિક-શુક્તિ, ગડુર અને પુષ્પ-ગંડિકા—આ શુભલક્ષણો તથા જય-રાજ્ય આપનાર નિશાનીઓ—વહન કરતાં, પવનવેગી વાજિઘોડાઓએ તેણીને ઘેરી લીધી.
Verse 23
अपराजितनामानमतितेजस्विनं चलम् / अत्यन्तोत्तुङ्गवर्ष्माणं कविकाविलसन्मुखम्
‘અપરાજિત’ નામનો, અતિ તેજસ્વી અને ચંચળ; અત્યંત ઊંચી કાયાવાળો, કવિ સમો ઝળહળતો મુખ ધરાવતો.
Verse 24
पार्श्वद्वये ऽपि पतितस्फुरत्केसरमण्डलम् / स्थूलवालधिविक्षेपक्षिप्यमाणपयोधरम्
જેના બંને બાજુએ ઝૂકેલું, ઝળહળતું કેશરમંડળ દેખાતું; અને જાડા પૂંછડાના ઝાટકાથી જેના વક્ષસ્થળ ધ્રુજતું લાગતું.
Verse 25
जङ्घाकाण्डसमुन्नद्धमणिकिङ्किणिभासुरम् / वादयन्तमिवोच्चण्डैः खुरनिष्ठुरकुट्टनैः
જાંઘ પાસે બાંધેલી મણિ-જડિત કિંકિણીોથી જે ઝળહળતું; અને ઉગ્ર, કઠોર ખુરોના ઠોકરથી જાણે તે કિંકિણીો વાગતી હતી.
Verse 26
भूमण्डलमहावाद्यं विजयस्य समृद्धये / घोषमाणं प्रति मुहुः संदर्शितगतिक्रमम्
વિજયની સમૃદ્ધિ માટે ભૂમંડળનું તે મહાવાદ્ય વારંવાર ગર્જના કરી, પોતાની ગતિ-ક્રમ દર્શાવતું હતું।
Verse 27
आलोलचामरव्याजाद्वहन्तं पक्षती इव / भाण्डैर्मनोहरैर्युक्तं घर्घरीजालमण्डितम्
લહેરાતા ચામરોના બહાને જાણે પાંખોથી વહે છે તેમ; મનોહર સામગ્રીથી યુક્ત, ઘુંઘરૂઓના જાળથી મંડિત હતું।
Verse 28
एषां घोषस्य कपटाद्धुङ्कुर्वतीमि वासुरान् / अश्वारूढा महादेवी समारूढा हयं ययौ
તેમના ઘોષના છલથી જાણે અસુરો પર હીંકાર કરતી હોય તેમ; અશ્વારૂઢા મહાદેવી ઘોડા પર ચઢી આગળ વધ્યા।
Verse 29
चतुर्भिर्वाहुभिः पाशमङ्कुशं वेत्रमेव च / हयवल्गां च दधती बहुविक्रमशोभिनी
ચાર ભુજાઓમાં પાશ, અંકુશ, વેત્ર અને ઘોડાની લગામ ધારણ કરી, તે અનેક પરાક્રમથી શોભતી હતી।
Verse 30
तरुणादित्यसङ्काशा ज्वलत्काञ्चीतरङ्गिणी / सञ्चचाल हयारूढा नर्तयन्तीव वाजिनम्
નવસૂર્ય સમી તેજસ્વી, જ્વલંત કાંસીની તરંગોથી ઝગમગતી; ઘોડા પર સવાર થઈ આગળ વધી, જાણે વાજિનને નચાવતી હોય તેમ।
Verse 31
अथ श्रीदण्डनाथाया निर्याणपटहध्वनिः / उद्दण्डसिन्धुनिस्वानश्चकार बधिरं जगत्
ત્યારે શ્રીદંડનાથાના પ્રસ્થાન-પટહનો ધ્વનિ ઉદ્દંડ સમુદ્રગર્જના સમાન થઈ, જાણે સમગ્ર જગતને બહેરું કરી દીધું।
Verse 32
वज्रबाणैः कठोरैश्चभिन्दन्त्यः ककुभो दश / अन्युद्धतभुजाश्मानः शक्तयः काश्चिदुच्छ्रिताः
કઠોર વજ્રબાણોથી તેઓ દસેય દિશાઓને ભેદતા હતા; અને કેટલીક ઊંચે ઉઠેલી શક્તિઓ ઉદ્ધત ભુજાના શિલાખંડ જેવી દેખાતી હતી।
Verse 33
काश्चिच्छ्रीदण्डनाथायाः सेनानासीरसङ्गताः / खड्गं फलकमादाय पुप्लुवुश्चण्डसक्तयः
શ્રીદંડનાથાની સેનામાં કેટલાક ભયંકર શક્તિવાળા યોદ્ધાઓ તલવાર અને ઢાલ લઈને કૂદતાં-ફાંદતાં આગળ વધ્યા।
Verse 34
अत्यन्तसैन्यसम्बाधं वेत्रसंताडनैः शतैः / निवारयन्त्यो वेत्रिण्यो व्युच्छलन्ति स्मशक्तयः
અત્યંત ઘન સૈન્યભીડને વેત્રધારી સ્ત્રીઓ સૈંકડો વેત્રપ્રહારો વડે અટકાવતી રહી; અને શક્તિઓ ઉછળતાં ઉછળતાં આગળ વધતી રહી।
Verse 35
अथ तुङ्गध्वजश्रेणीर्महिषाङ्का मृगाङ्किकाम् / सिहाङ्काश्चैव बिभ्राणाः शक्तयो व्यचलन्पुरा
પછી ઊંચા ધ્વજોની શ્રેણીઓ આગળ વધી—ક્યાંક મહિષચિહ્ન, ક્યાંક મૃગચિહ્ન, અને ક્યાંક સિંહચિહ્ન ધારણ કરેલી શક્તિઓ નગરમાં ચાલવા લાગી।
Verse 36
ततः श्रीदण्डनाथायाः श्वेतच्छत्रं सहस्रशः / स्फुरत्कराः प्रचलिताः शक्तयः काश्चिदाददुः
ત્યારે શ્રી દંડનાથા માટે સહસ્રો શ્વેત છત્રો ઊભા થયા; ઝગમગતા હાથવાળી, ચલિત કેટલીક શક્તિઓએ તેમને ધારણ કર્યા।
Frequently Asked Questions
Lalitā Parameśvarī sets out to conquer Bhaṇḍa (trailokya-kaṇṭaka), accompanied by a vast Śakti-senā, with the narrative highlighting the ceremonial-martial soundscape of many instruments and the ordered advance of divine forces.
Saṃpatkarī Devī is highlighted as moving with Lalitā’s powers, attended by enormous ranks of elephants, horses, and chariots; her depiction emphasizes abundance, splendor, and battle-readiness as a personification of prosperity harnessed for cosmic restoration.
The catalogue functions as nāda-metadata: sound becomes a cosmological signal of sovereignty and impending dharmic conflict, transforming the march into a ritualized cosmic event where vibration, order, and power converge before the battle with Bhaṇḍāsura.