Adhyaya 2
Naimiṣa-satra Praśna–Prativacana (The Sages’ Questions at Naimiṣa and Sūta’s Reply)
અધ્યાય ૨ પ્રસ્તાવના અને સ્થાન-નિર્ધારણનો અધ્યાય છે. તપોધન ઋષિઓ સૂતને તે અદભુત સત્રના સ્થાન, અવધિ અને પરિસ્થિતિ વિશે પૂછે છે. સૂત ઉત્તર આપે છે કે આ બ્રહ્માના સૃષ્ટિ-સંકલ્પ સાથે જોડાયેલો, દીર્ઘકાળ ચાલતો અત્યંત પુણ્યકારી યજ્ઞ છે, જે નૈમિષ ક્ષેત્રમાં સ્થિર છે. પછી નૈમિષની પવિત્રતા માટે કારણો સ્તરવાર આવે છે—બ્રહ્માની ઉપસ્થિતિ, પ્રદેશસંબંધિત મહાપુરુષો અને પ્રસંગો, તેમજ ધર્મચક્રની ‘નેમિ’ ત્યાં ઘસાઈ ગઈ હોવાથી “નૈમિષ” નામની વ્યૂત્પત્તિ. ગોમતી, રોહિણી જેવી નદીઓ અને વંશપરંપરાઓ સ્થાનચિહ્ન અને આગળની વંશકથાના સ્મૃતિ-સૂત્ર તરીકે ઉલ્લેખાય છે. પુરૂરવાસના રાજ્યકાળનો સંદર્ભ અને સત્રની અવધિ દ્વારા યજ્ઞ-કાળને રાજવંશ-કાળ સાથે જોડવામાં આવે છે—સૃષ્ટિ-કાળ, તીર્થભૂગોળ અને વંશ-કાળને એક જ પુરાણિક વાર્તા-નકશામાં ગૂંથવાની રીત.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे प्रथमे प्रक्रियापादे कृत्यसमुद्देशो नाम प्रथमो ऽध्यायः प्रत्यवोचन्पुनः सूतमृषयस्ते तपोधनाः / कुत्र सत्रं समभत्तेवषामद्भुतकर्मणाम्
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના પ્રથમ પ્રક્રિયાપાદમાં ‘કૃત્યસમુદ્દેશ’ નામનો પ્રથમ અધ્યાય. પછી તપોધન ઋષિઓએ સૂતને ફરી પૂછ્યું—“અદ્ભુત કર્મવાળા આપના ઋષિઓનું સત્ર ક્યાં થયું હતું?”
Verse 2
कियन्तं चैव तत्कालं कथं च समवर्त्तत / आचचक्षे पुराणं च कथं तत्सप्रभञ्जनः
તે સમય કેટલો હતો અને તે બધું કેવી રીતે બન્યું? તેમજ સપ્રભઞ્જને તે પુરાણ કેવી રીતે કહ્યું—એ જણાવો.
Verse 3
आचख्यौ विस्तरेणैव पर कौतूहलं हि नः / इति संचोदितः सूतः प्रत्युवाच शुभं वचः
હે મહાત્મન, વિસ્તારે કહો; અમને અત્યંત કૌતૂહલ છે. એમ પ્રેરિત થઈ સૂતે શુભ વચનથી ઉત્તર આપ્યો.
Verse 4
शृणुध्वं यत्र ते धीरा मेनिरे मन्त्रमुत्तमम् / यावन्तं चाभवत्कालं यथा च समवर्तत
સાંભળો—જ્યાં તે ધીરોએ ઉત્તમ મંત્રને માન્યો; તે સમય કેટલો હતો અને તે કેવી રીતે બન્યું.
Verse 5
सिसृक्षमाणो विश्वं हि यजते विसृजत्पुरा / सत्रं हि ते ऽतिपुण्यं च सहस्रपरिवत्सरान्
વિશ્વ સર્જવાની ઇચ્છાથી, સર્જન પહેલાં તેમણે યજ્ઞ કર્યો; તેમનું તે અતિપુણ્ય સત્ર સહસ્ર વર્ષો સુધી ચાલ્યું.
Verse 6
तपोगृहपतेर्यत्र ब्रह्मा चैवाभवत्स्वयम् / इडाया यत्र पत्नीत्वं शामित्रं यत्र बुद्धिमान्
જ્યાં તપોગૃહના અધિપતિ સ્વયં બ્રહ્મા બન્યા; જ્યાં ઇડા પત્નીપદે સ્થિર થઈ, અને જ્યાં બુદ્ધિમાન શામિત્ર હતો.
Verse 7
मृत्युश्चके महातेजास्तस्मिन्सत्रे महात्मनाम् / विबुधाश्चोषिरे तत्र सहस्रपरिवत्सरान्
તે મહાત્માઓના સત્રમાં મહાતેજસ્વી મૃત્યુ પણ ઉપસ્થિત થયો; અને દેવગણ ત્યાં સહસ્ર વર્ષો સુધી વસ્યા।
Verse 8
भ्रमतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिरशीर्यत / कर्मणा तेन विख्यातं नैमिषं मुनिपूजितम्
જ્યાં ફરતા ધર્મચક્રની નેમિ ક્ષીણ થઈ ગઈ, તે કર્મથી તે સ્થાન ‘નૈમિષ’ તરીકે વિખ્યાત થયું, મુનિઓ દ્વારા પૂજિત।
Verse 9
यत्र सा गोमती पुण्या सिद्धचारणसेविता / रोहिणी स सुता तत्र गोमती साभवत् क्षणात्
જ્યાં તે પુણ્ય ગોમતી સિદ્ધો અને ચારણો દ્વારા સેવિત હતી, ત્યાં રોહિણીની તે પુત્રી ક્ષણમાં ગોમતી બની ગઈ।
Verse 10
शक्तिर्ज्येष्ठा समभवद्वसिष्ठस्य महात्मनः / रुन्धत्याः सुतायात्रादानमुत्तमतेजसः
મહાત્મા વસિષ્ઠના જ્યેષ્ઠ પુત્ર શક્તિ થયા; તેઓ રુંધતીના પુત્ર, ઉત્તમ તેજવાળા, રક્ષક અને દાતા હતા।
Verse 11
कल्माषपादो नृपतिर्यत्र शक्रश्च शक्तिना / यत्र वैरं समभवद्विश्वामित्रवसिष्ठयोः
જ્યાં કલ્માષપાદ નામનો નૃપતિ હતો અને શક્તિના કારણે શક્ર (ઇન્દ્ર) પણ ત્યાં આવ્યો; અને જ્યાં વિશ્વામિત્ર તથા વસિષ્ઠ વચ્ચે વૈર ઊભું થયું।
Verse 12
अदृश्यन्त्यां समभवन्मुनिर्यत्र पराशरः / पराभवो वसिष्ठस्य यस्य ज्ञाने ह्यवर्त्तयत्
જ્યાં અદૃશ્યંતી પ્રસંગે મુનિ પરાશર પ્રગટ થયા; જેમના જ્ઞાનપ્રભાવથી વશિષ્ઠનો પરાભવ પણ થયો।
Verse 13
तत्र ते मेनिरे शैलं नैमिषे ब्रह्मवादिनः / नैमिषं जज्ञिरे यस्मान्नैमिषीयास्ततः स्मृताः
ત્યાં નૈમિષમાં બ્રહ્મવાદીઓએ તે શૈલને માન્યું; કારણ કે તેઓ નૈમિષમાં જન્મ્યા, તેથી ‘નૈમિષીય’ તરીકે સ્મરાયા।
Verse 14
तत्सत्रमभवत्तेषां समा द्वादश धीमताम् / पुरूरवसि विक्रान्ते प्रशासति वसुंधराम्
તે ધીમંતોનું તે સત્રયજ્ઞ બાર વર્ષ ચાલ્યું; પરાક્રમી પુરૂરવા પૃથ્વીનું શાસન કરતા હતા ત્યારે।
Verse 15
अष्टादश समुद्रस्य द्वीपानश्रन् पुरूरवाः / तुतोष नैव रत्नानां लोभादिति हि नः श्रुतम्
પુરૂરવાએ સમુદ્રના અઢાર દ્વીપો ભોગવ્યા; છતાં રત્નલોભથી તે સંતોષ પામ્યો નહીં—એવું અમે સાંભળ્યું છે।
Verse 16
उर्वशी चकमे तं च देवदूतप्रचोदिता / आजहार च तत्सत्रमुर्वश्या सह संगतः
દેવદૂતની પ્રેરણાથી ઉર્વશીએ તેને ઇચ્છ્યો; અને ઉર્વશી સાથે સંગત થઈ તે તે સત્રમાં આવ્યો।
Verse 17
तस्मिन्नरपतौ सत्रे नैमिषीयाः प्रचक्रिरे / यं गर्भं सुषुवे गङ्गा पावकाद्दीप्ततेजसम्
તે નરપતિના સત્રમાં નૈમિષીય ઋષિઓએ યજ્ઞ આરંભ્યો. ગંગાએ પાવકથી ઉત્પન્ન થયેલ તેજસ્વી ગર્ભને પ્રસવ્યો.
Verse 18
तत्तुल्यं पर्वते न्यस्तं हिरण्यं समपद्यत / हिरण्मयं ततश्चके यज्ञवाटं महात्मनाम्
તેના સમાન પર્વત પર મૂકાયેલું સોનું પ્રગટ થયું. ત્યારબાદ મહાત્માઓ માટે સુવર્ણમય યજ્ઞવાટ રચાયો.
Verse 19
विश्वकर्मा स्वयन्देवो भावनो लोकभावनः / स प्रविश्य ततः सत्रे तेषाममिततेजसाम्
સ્વયં દેવ વિશ્વકર્મા—સર્જનહાર, લોકભાવન—તે અમિત તેજવાળા ઋષિઓના સત્રમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 20
ऐडः पुरूरवा भेजे तं देशं मृगयां चरन् / तं दृष्ट्वा महादाश्वर्यं यज्ञवाटं हिरण्मयम्
ઐડ પુરૂરવા શિકાર કરતા કરતા તે દેશમાં પહોંચ્યો. ત્યાં મહા વૈભવથી ભરેલું સુવર્ણમય યજ્ઞવાટ તેણે જોયું.
Verse 21
लोभेन हतविज्ञानस्तदादातुमुपाक्रमत् / नैमिषेयास्ततस्तस्य चुक्रुधुर्नृपतिं भृशम्
લોભથી તેની બુદ્ધિ નષ્ટ થઈ અને તે તેને લેવા પ્રયત્ન કરવા લાગ્યો. ત્યારે નૈમિષીય ઋષિઓ તે નરપતિ પર અત્યંત ક્રોધિત થયા.
Verse 22
निजघ्नुश्चापि तं क्रुद्धाः कुशवज्रैर्मनीषिणः / तपोनिष्ठाश्च राजानं मुनयो देवचोदिताः
ક્રોધિત મનીષીઓએ કુશ-વજ્રોથી તેને સંહાર્યો; દેવપ્રેરિત તપોનિષ્ઠ મુનિઓએ રાજાને પણ દંડિત કર્યો।
Verse 23
कुशवज्रौर्विनिष्पिष्टः स राजा व्यजहात्तनुम् / और्वशेयैस्ततस्तस्य युद्धं चक्रे नृपो भुवि
કુશ-વજ્રોથી ચકનાચૂર થયેલો તે રાજા દેહ ત્યજી ગયો; ત્યારબાદ ઔર્વશેયોએ તેના માટે ધરતી પર યુદ્ધ કર્યું।
Verse 24
नहुषस्य महात्मानं पितरं यं प्रचक्षते / स तेष्ववभृथेष्वेव धर्म्मशीलो महीपतिः
જેનને નહુષનો મહાત્મા પિતા કહે છે, તે ધર્મશીલ મહીપતિ તેમના અવભૃથ-સ્નાનોમાં જ હાજર રહ્યો।
Verse 25
आयुरायभवायाग्र्यमस्मिन् सत्रे नरोत्तमः / शान्तयित्वा तु राजानं तदा ब्रह्मविदस्तथा
આ સત્રમાં નરોત્તમ આયુરાયભવાય અગ્રગણ્ય હતો; ત્યારે બ્રહ્મવિદોએ રાજાને શાંત કર્યો।
Verse 26
सत्रमारेभिरे कर्त्तुं पृथ्वीवत्सा त्ममूर्तयः / बभूव सत्रे तेषां तु ब्रह्मचर्यं महात्मनाम्
પૃથ્વીને વત્સ સમજી, તે આત્મમૂર્તિ મહાત્માઓએ સત્ર આરંભ્યું; તેમના સત્રમાં મહાત્માઓનું બ્રહ્મચર્ય અડગ રહ્યું।
Verse 27
विश्वं सिसृक्षमाणानां पुरा विस्वसृजामिव / वैखानसैः प्रियसखैर्वाल खिल्यैर्मरीचिभिः
જગત સર્જવા ઇચ્છનાર તે પ્રાચીન વિશ્વસ્રષ્ટાઓ સમાન, વૈખાનસ પ્રિયસખાઓ અને વાલખિલ્ય મરીચિઓ સાથે।
Verse 28
अजैश्च मुनिभिर्जातं सूर्यवैश्वानरप्रभः / वितृदेवाप्सरःसिद्धैर्गन्धर्वोरगचारणैः
અજ મુનિઓમાંથી ઉત્પન્ન, સૂર્ય અને વૈશ્વાનર સમ તેજસ્વી; તથા વિતૃદેવ, અપ્સરા, સિદ્ધ, ગંધર્વ, ઉરગ અને ચારણોથી પરિભ્રમિત।
Verse 29
भारतैः शुशुभे राजा देवैरिन्द्रसमो यथा / स्तोत्रशस्त्रैर्गृहैर्देवान्पितॄन्पित्र्यैश्च कर्मभिः
ભારતો દ્વારા રાજા એવો શોભ્યો જેમ દેવોથી ઇન્દ્ર; સ્તોત્ર, શાસ્ત્ર અને ગૃહકર્મોથી દેવો તથા પિતૃઓને પિતૃયજ્ઞીય કર્મો વડે પૂજ્યા।
Verse 30
आनर्चुःस्म यथाजाति गन्धर्वादीन् यथाविधि / आराधने स सस्मार ततः कर्मान्तरेषु च
તેમણે જાતિ અનુસાર ગંધર્વ આદિની વિધિપૂર્વક અર્ચના કરી; અને આરાધનામાં તે પછી અન્ય કર્મોમાં પણ સ્મરણ રાખતો રહ્યો।
Verse 31
जगुः सामानि गन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः / व्याजह्रुर्मुनयो वाचं चित्राक्षरपदां शुभाम्
ગંધર્વોએ સામગાન ગાયા અને અપ્સરાઓના સમૂહોએ નૃત્ય કર્યું; મુનિઓએ શુભ, ચિત્ર અક્ષર-પદોથી યુક્ત વાણી ઉચ્ચારી।
Verse 32
मन्त्रादि तत्र विद्वांसो जजपुश्च परस्परम् / वितण्डावचनैश्चैव निजघ्नुः प्रतिवादिनः
ત્યાં વિદ્વાનો પરસ્પર મંત્રાદિ જપતા અને વિટંડાવચનો દ્વારા પ્રતિપક્ષીઓને પરાજિત કરતા.
Verse 33
ऋषयश्चैव विद्वांसः शब्दार्थन्यायकोविदाः / न तत्र हारितं किञ्चिद्विविशुर्ब्रह्मराक्षसाः
ત્યાં ઋષિઓ અને વિદ્વાનો શબ્દ-અર્થ-ન્યાયમાં કુશળ હતા; ત્યાં કશું હરણ ન થયું, છતાં બ્રહ્મરાક્ષસો પ્રવેશ્યા.
Verse 34
नैव यज्ञहरा दैत्या नैव वाजमुखास्त्रिणः / प्रायश्चित्तं दरिद्रं च न तत्र समजायत
ત્યાં યજ્ઞ હરણ કરનારા દૈત્ય ન હતા, ન વાજમુખ અસ્ત્રધારી; ત્યાં પ્રાયશ્ચિત્ત કે દરિદ્રતા ઊભી ન થઈ.
Verse 35
शक्तिप्रज्ञाक्रियायेगैर्विधिराशीष्वनुष्टितः / एवं च ववृधे सत्रं द्वादशाब्दं मनीषिणाम्
શક્તિ, પ્રજ્ઞા અને ક્રિયાયોગથી વિધિપૂર્વક આશીર્વાદકર્મો અનુષ્ઠિત થયા; આમ મનીષીઓનું સત્ર બાર વર્ષ સુધી વધતું રહ્યું.
Verse 36
ऋषीणां नैमिषीयाणां तदभूदिव वज्रिणः / वृद्धाद्या ऋत्विजो वीरा ज्योतिष्टोमान् पृथक्पृथक्
નૈમિષના ઋષિઓને તે વજ્રધારી ઇન્દ્ર સમાન લાગ્યું; વૃદ્ધ વગેરે વીર ઋત્વિજોએ જુદા જુદા જ્યોતિષ્ટોમ યજ્ઞો કર્યા.
Verse 37
चक्रिरे पृष्ठगमनाः सर्वानयुतदक्षिणान् / समाप्तयज्ञो यत्रास्ते वासुदेवं महाधिपम्
તેઓ પીછેહઠે ગમન કરતાં દસ હજાર દક્ષિણાસહ સર્વ દાન કર્યા; જ્યાં યજ્ઞ સમાપ્ત થયો ત્યાં મહાધિપતિ વાસુદેવ વિરાજમાન હતા.
Verse 38
पप्रच्छुरमितात्मानं भवद्भिर्यदहं द्विजः / प्रचोदितः स्ववंशार्थं स च तानब्रवीत्प्रभुः
તમારા પ્રેરણાથી હું દ્વિજ, સ્વવંશના હિતાર્થે તે અમિતાત્મા મહાપુરુષને પૂછ્યું; ત્યારે પ્રભુએ તેમને ઉત્તર આપ્યો.
Verse 39
शिष्यःस्वयंभुवो देवः सर्वं प्रत्यक्षदृग्वशी / अणिमादिभिरष्टाभिः सूक्ष्मैरङ्गैः समन्वितः
તે સ્વયંભૂ દેવનો શિષ્ય હતો, સર્વને પ્રત્યક્ષ જોનાર અને ઇન્દ્રિયોને વશમાં રાખનાર; અણિમા આદિ આઠ સૂક્ષ્મ સિદ્ધિઓથી યુક્ત હતો.
Verse 40
तिर्यग्वातादिभिर्वर्षैः सर्वां ल्लोकान्बिभर्ति यः / सप्तस्कन्धा भृताः शाखाः सर्वतोयाजराजरान्
જે તિર્યક્ પવન વગેરે વર્ષાઓથી સર્વ લોકોને ધારણ કરે છે; જેના સાત સ્કંધ અને ધારિત શાખાઓ છે, જે સર્વત્ર જલસમૃદ્ધ અને અજર-અમર છે.
Verse 41
विषयैर् मरुतो यस्य संस्थिताः सप्तसप्तकाः / व्यूहत्रयाणां सूतानां कुर्वन् सत्रं महाबलः
જેનાં અધિન વિષયોમાં સ્થિત મરુતો સાત-સાત સમૂહોમાં ગોઠવાયેલા છે; તે મહાબલી ત્રણ વ્યૂહોના સૂતો માટે સત્રયજ્ઞ કરે છે.
Verse 42
तेजसश्वाप्युपायानां दधातीह शरीरिणः / प्राणाद्या वृत्तयः पञ्च धारणानां स्ववृत्तिभिः
તે તેજસના ઉપાયો પણ અહીં શરીરધારીઓમાં ધારણ કરાવે છે; પ્રાણ વગેરે પાંચ વૃત્તિઓ પોતાની-પોતાની ક્રિયાથી ધારણ કરે છે.
Verse 43
पूर्यमामः शरीराणां धारणं यस्य कुर्वते / आकाशयोनिर्द्विगुणः शाब्दस्पर्शसमन्वितः
જે ભરાતાં શરીરોનું ધારણ કરે છે, તે આકાશ-યોનિ દ્વિગુણ છે અને શબ્દ તથા સ્પર્શથી યુક્ત છે.
Verse 44
वाचोरणिः समाख्याता शब्दशास्त्रविचक्षणैः / भारत्यार्ः श्लक्ष्णया सर्वान्मुनीन्प्रह्लादयन्निव
શબ્દશાસ્ત્રમાં નિપુણોએ તેને ‘વાચોરણિ’ તરીકે ઓળખાવ્યું છે; જાણે સરસ્વતીની મૃદુ વાણીથી સર્વ મુનિઓને આનંદિત કરતો હોય તેમ.
Verse 45
पुराणज्ञाः सुमनसः पुराणाश्रययुक्तया / पुराम नियता विप्राः कथामकथयद्विभुः
પુરાણજ્ઞ, સુમનસ અને પુરાણાશ્રયથી યુક્ત એવા નિયત વિપ્રો હતા; ત્યારે વિભુએ પ્રાચીન કથા વર્ણવી.
Verse 46
एतत्सर्वं यथावृत्तमाख्यानं द्विजसत्तमाः / ऋषीणां च परं चैतल्लोकतत्त्वमनुत्तमम्
હે શ્રેષ્ઠ દ્વિજોએ! આ સર્વ આખ્યાન જેમ બન્યું તેમ જ છે; અને આ ઋષિઓનું પરમ તથા લોકતત્ત્વનું અનુત્તમ જ્ઞાન છે.
Verse 47
ब्रह्मणा यत्पुरा प्रोक्तं पुराणं ज्ञानमुत्तमम् / देवतानामृषीणां च सर्वपापप्रमोचनम्
બ્રહ્માએ પ્રાચીનકાળે જે ઉત્તમ જ્ઞાનરૂપ પુરાણ કહ્યું હતું, તે દેવતાઓ અને ઋષિઓનું પણ છે અને સર્વ પાપોનું નિવારણ કરનારું છે.
Verse 48
विस्तरेणानुपूर्व्या च तस्य वक्ष्याम्यनुक्रमम्
હવે હું તેનું અનુક્રમ વિસ્તારે અને ક્રમશઃ કહું છું.
Frequently Asked Questions
No full vaṃśa catalogue is completed here; instead the chapter plants dynastic coordinates by naming Purūravas (a key early king in Purāṇic royal chronology) and by invoking sage-line memory (Vasiṣṭha–Śakti–Parāśara) as a preface to later, systematic genealogies.
The chapter emphasizes sacred geography rather than numerical cosmography: it identifies Naimiṣa as the satra-site, marks it through an etymology tied to the dharmacakra’s nemi, and associates it with the Gomatī river system and other localizing narrative tokens.
This Adhyāya is not part of the Lalitopākhyāna segment; it functions as an introductory frame (satra at Naimiṣa) that authorizes transmission and anchors later cosmology and genealogy rather than presenting Śākta vidyās, yantras, or the Bhaṇḍāsura cycle.