Adhyaya 10

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते पूर्वभागे द्वितीये ऽनुषङ्गपादे रुद्रप्रसववर्णनं नाम नवमो ऽध्यायः ऋषिरुवाच अस्मिन्कल्पे त्वया नोक्तः प्रादुर्भावो महात्मनः / महादेवस्य रुद्रस्य साधकैरृषिभिः सह

આ રીતે શ્રી બ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત પૂર્વભાગના દ્વિતીય અનુષંગપાદમાં ‘રુદ્રપ્રસવવર્ણન’ નામનો નવમો અધ્યાય. ઋષિ બોલ્યા— હે મહાત્મન! આ કલ્પમાં સાધક ઋષિઓ સાથે મહાદેવ રુદ્રનો જે પ્રાદુર્ભાવ થયો, તે તમે કહ્યો નથી।

Verse 2

सूत उवाच उत्पत्तिरादिसर्गस्य मया प्रोक्ता समासतः / विस्तरेण प्रवक्ष्यामि नामानि तनुभिः सह

સૂત બોલ્યા— આદિસર્ગની ઉત્પત્તિ મેં સંક્ષેપમાં કહી છે; હવે હું તનુઓ સાથે નામો વિસ્તારે કહીશ।

Verse 3

पत्नीषु जनयामास महादेवः सुतान्बहून / कल्पेष्वन्येष्वतीतेषु ह्यस्मिन्कल्पे तु ताञ्शृणु

મહાદેવે પોતાની પત્નીઓમાં અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા. અગાઉના અન્ય કલ્પોમાં પણ; પરંતુ આ કલ્પમાં જે થયા, તે સાંભળો।

Verse 4

कल्पादावात्मनस्तुल्यं सुतमध्यायत प्रभुः / प्रादुरा सीत्ततोङ्के ऽस्य कुमारो नीललोहितः

કલ્પના આરંભે પ્રભુએ પોતાના સમાન એક પુત્રનું ધ્યાન કર્યું. ત્યારે તેમની ગોદમાં નীলલોહિત નામનો કુમાર પ્રગટ થયો।

Verse 5

रुरोद सुस्वरं घोरं निर्दहन्निव तेजसा / दृष्ट्वा रुदन्तं सहसा कुमारं नीललोहितम्

તે મધુર પરંતુ ઘોર સ્વરે રડવા લાગ્યો, જાણે તેજથી દહન કરતો હોય. નીલલોહિત કુમારને અચાનક રડતો જોઈ (બધા ચકિત થયા)।

Verse 6

किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत / सो ऽब्रवीद्देहि मे नाम प्रथमं त्वं पितामह

બ્રહ્માએ તેને કહ્યું—“કુમાર, તું કેમ રડે છે?” તે બોલ્યો—“પિતામહ, સૌ પ્રથમ મને નામ આપો।”

Verse 7

रुद्रस्त्वं देव नामासि स इत्युक्तो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषि कुमारेति ब्रह्मा तं प्रत्यभाषत

બ્રહ્માએ કહ્યું—“દેવ, તું ‘રુદ્ર’ નામે ઓળખાશે.” એવું સાંભળતાં તે ફરી રડ્યો. બ્રહ્માએ પૂછ્યું—“કુમાર, કેમ રડે છે?”

Verse 8

नाम देहि द्वितीयं मे इत्युवाच स्वयंभुवम् / भवस्त्वं देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

તે સ્વયંભૂ બ્રહ્માને બોલ્યો—“મને બીજું નામ આપો।” બ્રહ્માએ કહ્યું—“દેવનામથી તું ‘ભવ’ છે।” એવું સાંભળતાં તે ફરી રડ્યો।

Verse 9

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह / तृतीयं देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः

બ્રહ્માએ રડતા તેને પૂછ્યું—“તું કેમ રડે છે?” તે ફરી બોલ્યો—“મને ત્રીજું નામ આપો।”

Verse 10

शर्वस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं प्रत्युवाच ह

બ્રહ્માએ કહ્યું—“દેવ, તું ‘શર્વ’ નામે છે।” એવું કહેતાં તે ફરી રડ્યો. બ્રહ્માએ રડતા તેને પૂછ્યું—“કેમ રડે છે?”

Verse 11

चतुर्थ देहि मे नाम इत्युक्तः सो ऽब्रवीत्पुनः / ईशानो देवनाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“મને ચોથું નામ આપો” એમ કહ્યે તે ફરી બોલ્યો. “તુ દેવનામે ‘ઈશાન’ છે” એમ કહ્યે તે ફરી રડી પડ્યો.

Verse 12

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / पञ्चमं नाम देहीति प्रत्युवाच स्वयंभुवम्

રડતા તેને બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું, “તું કેમ રડે છે?” ત્યારે તેણે સ્વયંભુને કહ્યું, “મને પાંચમું નામ આપો.”

Verse 13

पशूनां त्वं पतिर्देव इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत्

“હે દેવ, તું પશુઓનો પતિ (અધિપતિ) છે” એમ કહ્યે તે ફરી રડ્યો. રડતા તેને બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું, “તું કેમ રડે છે?”

Verse 14

षष्ठं वै देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच तम् / भीमस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः

“મને છઠ્ઠું નામ આપો” એમ કહ્યે તેણે તેને ઉત્તર આપ્યો. “તુ દેવનામે ‘ભીમ’ છે” એમ કહ્યે તે ફરી રડી પડ્યો.

Verse 15

किं रोदिषीति तं ब्रह्मा रुदन्तं पुनरब्रवीत् / सप्तमं देहि मे नाम इत्युक्तः प्रत्युवाच ह

રડતા તેને બ્રહ્માએ ફરી કહ્યું, “તું કેમ રડે છે?” ત્યારે તેણે કહ્યું, “મને સાતમું નામ આપો”—એમ કહી તેણે ઉત્તર આપ્યો.

Verse 16

उग्रस्त्वं देव नाम्नासि इत्युक्तः सो ऽरुदत्पुनः / तं रुदन्तं कुमारं तु मारोदीरिति सो ऽब्रवीत्

“તું ઉગ્ર દેવ નામે ઓળખાય છે” એમ કહ્યે તે ફરી રડી પડ્યો. રડતા તે કુમારને તેણે કહ્યું—“મા રોદીઃ, રડશો નહીં।”

Verse 17

सो ऽब्रवीदष्टमं नाम देहि मे त्वं विभो पुनः / त्वं महादेवनामासि इत्युक्तो विरराम ह

તે બોલ્યો—“હે વિભો, મને આઠમું નામ પણ આપો.” “તું મહાદેવ નામે છે” એમ કહ્યે તે શાંત થયો.

Verse 18

लब्ध्वा नामानि चैतानि ब्रह्माणं नीललोहितः / प्रोवाच नाम्नामेतेषां स्थानानि प्रदिशेति ह

આ નામો પ્રાપ્ત કરીને નીલલોહિતે બ્રહ્માને કહ્યું—“આ નામોના સ્થાન (અધિષ્ઠાન) બતાવો.”

Verse 19

ततो विसृष्टास्तनव एषां नाम्ना स्वयंभुवा / सूर्यो जलं मही वायुर्व ह्निराकाशमेव च

પછી સ્વયંભૂ બ્રહ્માએ તે નામો અનુસાર તેમની તનુઓ પ્રગટ કરી—સૂર્ય, જળ, પૃથ્વી, વાયુ, અગ્નિ અને આકાશ.

Verse 20

दीक्षिता ब्राह्मणश्चन्द्र इत्येवं ते ऽष्टधा तनुः / तेषु पूज्यश्च वन्द्यश्च नमस्कार्यश्च यत्नतः

દીક્ષિત, બ્રાહ્મણ અને ચંદ્ર—આ રીતે તારી તનુ આઠ પ્રકારની છે. તેમાં દરેક પૂજ્ય, વંદનીય અને યત્નપૂર્વક નમસ્કારયોગ્ય છે.

Verse 21

प्रोवाच तं पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / यदुक्तं ते मया पूर्वं नाम रुद्रेति वै विभो

પછી બ્રહ્માએ નીલલોહિત કુમારને ફરી કહ્યું—હે વિભો, મેં પહેલાં જે કહ્યું હતું તે જ: તારું નામ ખરેખર ‘રુદ્ર’ છે.

Verse 22

तस्यादित्यतनुर्नाम्नः प्रथमा प्रथमस्य ते / इत्युक्ते तस्य यत्तेजश्चक्षुस्त्वासीत्प्रकाशकम्

તારા પ્રથમ નામોમાં પહેલું ‘આદિત્યતનુ’ છે; એમ કહેતાં જ તેનું તેજ પ્રકાશ આપતી આંખ સમાન બન્યું.

Verse 23

विवेश तत्तदादित्यं तस्माद्रुद्रो ह्यसौ स्मृतः / उद्यतमस्तं यन्तं च वर्जयेद्दर्शनेरविम्

તે તેજ તે આદિત્યમાં પ્રવેશ્યું; તેથી તે ‘રુદ્ર’ તરીકે સ્મરાય છે. ઉગતા, અસ્ત જતા અને મધ્યાહ્ને રહેલા રવિને સીધું જોવું ટાળવું જોઈએ.

Verse 24

शश्वच्च जायते यस्माच्छश्वत्संतिष्ठते तु यत् / तस्मात्मूर्यं न वीक्षेत आयुष्कामः शुचिः सदा

જેનાથી સદૈવ જન્મ થાય છે અને જેમાં સદૈવ સ્થિતી રહે છે, તેથી આયુષ્ય ઇચ્છનાર શુદ્ધ પુરુષે હંમેશા મસ્તક ઉપરના સૂર્યને ન જોવો.

Verse 25

अतीतानागतं रुद्रं विप्रा ह्याप्याययन्ति यत् / उभे संध्ये ह्युपासीना गृणन्तः सामऋग्यजुः

વિપ્રો બંને સંધ્યાએ ઉપાસનામાં બેસી સામ, ઋગ્ અને યજુઃનું સ્તવન કરીને અતીત તથા અનાગત સ્વરૂપ રુદ્રને તૃપ્ત કરે છે.

Verse 26

उद्यन्स तिष्ठते ऋक्षु मध्याह्ने च यजुःष्वथ / सामस्वथापराह्णे तु रुद्रः संविशति क्रमात्

ઉદયકાળે તે ઋગ્વેદમાં સ્થિત રહે છે, મધ્યાહ્ને યજુર્વેદમાં; અને અપરાહ્ને સામવેદમાં રુદ્ર ક્રમે પ્રવેશ કરે છે.

Verse 27

तस्माद्भवेन्नाभ्युदितो बाह्यस्तमित एव च / न रुद्रम्प्रति मेहेत सर्वावस्थं कथं चन

અતએવ તે ન ઉદય પામે છે, ન બહાર જાય છે, ન અસ્ત થાય છે; કોઈપણ અવસ્થામાં રુદ્ર પ્રત્યે કદી અશુદ્ધ વર્તન ન કરવું.

Verse 28

एवं युक्तान् द्विजान् देवो रुद्रस्तान्न हिनस्ति वै / ततो ऽप्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं नीललोहितम्

આ રીતે નિયમયુક્ત દ્વિજોને દેવ રુદ્ર કદી હાનિ કરતો નથી; ત્યારબાદ બ્રહ્માએ ફરી તે નીલલોહિત દેવને કહ્યું.

Verse 29

द्वितीयं नामधेयं ते मया प्रोक्तं भवेति यत् / एतस्यापो द्वितीया ते तनुर्नाम्ना भवत्विति

મેં તારો બીજો નામ ‘ભવ’ કહ્યું છે; અને આ માટે તારી બીજી તનુ ‘આપઃ’ નામે પ્રસિદ્ધ થાઓ.

Verse 30

इत्युक्ते त्वथ तस्यासीच्छरीरस्थं रसात्मकम् / विवेश तत्तदा यस्तु तस्मादापो भवः स्मृतः

આવું કહ્યે પછી તેના શરીરમાં રહેલું રસાત્મક તત્ત્વ તેમાં પ્રવેશ્યું; જે રસ ત્યારે પ્રવેશ્યો, તેથી ‘આપઃ’ને ‘ભવ’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે.

Verse 31

यस्माद्भवन्ति भूतानि ताभ्यस्ता भावयन्ति च / भवनाद्रावनाच्चैव भूतानामुच्यते भवः

જેનાથી સર્વ ભૂતો ઉત્પન્ન થાય છે અને જેના દ્વારા જ તેઓ પોષાય છે; ઉત્પત્તિ અને પ્રવાહ કરવાના કારણે તેને ‘ભવ’ કહેવાય છે.

Verse 32

तस्मान्मूत्रं पुरीषं च नाप्सु कुर्वीत कर्हिचित् / न निष्ठीवेन्नावगाहेन्नैव गच्छेच्च मैथुनम्

અતએવ પાણીમાં ક્યારેય મૂત્ર અને મલ ન કરવું; પાણીમાં થૂંકવું નહીં, તેમાં ડૂબકી લગાવી સ્નાન કરવું નહીં, અને પાણીની નજીક મૈથુન પણ ન કરવું.

Verse 33

न चैताः परिचक्षीत वहन्त्यो वा स्थिता अपि / मैध्यामेध्यास्त्वपामेतास्तनवो मुनिभिः स्मृताः

આ જલરૂપોને—વહેતા હોય કે સ્થિર—દોષદૃષ્ટિથી ન જોવું; કારણ કે જળની આ તનુઓને મુનિઓએ શુદ્ધ અને અશુદ્ધ—બંને રીતે સ્મર્યા છે.

Verse 34

विवर्णरसगन्धाश्च वर्ज्या अल्पाश्च सर्वशः / अपां योनिः समुद्रस्तु तस्मात्तं कामयन्ति ताः

જેનાં વર્ણ, રસ અને ગંધ વિકૃત હોય તેવા જળ અને અલ્પ જળ સર્વથા વર્જ્ય છે; જળોની યોની સમુદ્ર છે, તેથી જળો તેને જ ઇચ્છે છે.

Verse 35

मध्याश्चैवामृता ह्यापो भवन्ति प्राप्य सागरम् / तस्मादपो न रुन्धीत समुद्रं कामयन्ति ताः

સાગર પ્રાપ્ત કરીને જળ મધુર અને અમૃતસમાન બને છે; તેથી જળને રોકવું નહીં, કારણ કે તે સમુદ્રને જ ઇચ્છે છે.

Verse 36

न हिनस्ति भवो देवो य एवं ह्यप्सु वर्तते / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम्

જે દેવ ભવ જળમાં જ વર્તે છે, તે કોઈને હાનિ કરતો નથી. ત્યાર પછી બ્રહ્માએ ફરી નীলલોહિત કુમારને કહ્યું.

Verse 37

शर्वेति यत्तृतीयं ते नाम प्रोक्तं मया विभो / तस्य भूमिस्तृतीयस्य तनुर्नाम्ना भवत्त्वियम्

હે વિભો! મેં તને જે ત્રીજું નામ ‘શર્વ’ કહ્યું છે, તે ત્રીજા નામની તનુરૂપે આ ભૂમિ જ નામથી સ્થિર થાઓ.

Verse 38

इत्युक्ते यत्स्थिरं तस्य शरीरे ह्यस्थिसंज्ञितम् / विवेश तत्तदा भूमिं यस्मात्सा शर्व उच्यते

આ રીતે કહ્યા પછી તેના શરીરમાં જે સ્થિર અંશ ‘અસ્થિ’ કહેવાતો હતો, તે ત્યારે ભૂમિમાં પ્રવેશ્યો; તેથી તે ‘શર્વ’ કહેવાય છે.

Verse 39

तस्मात्कृष्टेन कुर्वीत पुरीषं मूत्रमेव च / न च्छायायां तथा मार्गे स्वच्छायायां न मेहयेत्

આથી મનુષ્યે યોગ્ય રીતે તૈયાર કરેલા સ્થાને જ મલમૂત્ર કરવું; છાયામાં, માર્ગમાં તથા પોતાની છાયામાં પણ મૂત્ર ન કરવું.

Verse 40

शिरः प्रावृत्य कुर्वीत अन्तर्धाय तृणैर्महीम् / एवं यो वर्तते भूमौ शर्वस्तं न हिनस्ति वै

માથું ઢાંકી અને તૃણથી જમીન ઢાંકી ગુપ્ત રીતે તે કરવું. જે ભૂમિ પર આ રીતે વર્તે છે, તેને શર્વ નિશ્ચયે હાનિ કરતો નથી.

Verse 41

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा कुमारं नीललोहितम् / ईशानेति चतुर्थ ते नाम प्रोक्तं मयेह यत्

પછી બ્રહ્માએ નીલલોહિત કુમારને ફરી કહ્યું— “ઈશાન” એ તારો ચોથો નામ છે, જે મેં અહીં પ્રગટ કર્યો છે।

Verse 42

चतुर्थस्य चतुर्थी तु वायुर्नाम्ना तनुस्तव / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं पञ्चधा प्राणसंज्ञितम्

ચોથાની ચોથી તનુ તારી “વાયુ” નામે કહેવાઈ; એમ કહતાં જ તેના શરીરમાં સ્થિત “પ્રાણ” નામની શક્તિ પાંચ રીતે વિભાજિત થઈ।

Verse 43

विवेश तस्य तद्वायुमीशानस्तन मारुतः / तस्मान्नैनं परिवदेत्प्रवान्तं वायुमीश्वरम्

ત્યારે ઈશાન સ્વરૂપ તે મારુત તે વાયુમાં પ્રવેશ્યો; તેથી પ્રવાહમાન વાયુ-ઈશ્વરની નિંદા કોઈ ન કરે।

Verse 44

यज्ञैर्व्यवहरन्त्येनं ये वै परिचरन्ति च / एवं युक्तं महेशानो नैव देवो हिनस्ति तम्

જે લોકો યજ્ઞો દ્વારા તેની સાથે વ્યવહાર કરે છે અને તેની સેવા કરે છે— આ રીતે યુક્ત થયેલને મહેશાનની કૃપાથી કોઈ દેવ પણ હાનિ પહોંચાડી શકતો નથી।

Verse 45

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं ध५म्लमीश्वरम् / नाम यद्वै पशुपतिरित्युक्तं पञ्चमं मया

પછી બ્રહ્માએ તે ધૂમલ ઈશ્વર-સ્વરૂપ દેવને ફરી કહ્યું— “પશુપતિ” એ નામ મેં તારો પાંચમો નામ તરીકે કહ્યું છે।

Verse 46

पञ्चमी पञ्चम स्यैषा तनुर्नाम्नाग्निरस्तु ते / इत्युक्ते यच्छरीरस्थं तेजस्तस्योष्णसंज्ञितम्

“પંચમી, આ પાંચમી તનુ તારી ‘અગ્નિ’ નામે થાઓ”—એમ કહ્યે, તેના શરીરમાં રહેલું જે તેજ હતું તે ‘ઉષ્ણ’ તરીકે સંજ્ઞિત થયું.

Verse 47

विवेश तत्तदा ह्यग्निं तस्मात्पशुपतिस्तु सः / यस्मादग्निः पशुश्चासीद्यस्मात्पाति पशूंश्च सः

ત્યારે તે તેજ અગ્નિમાં પ્રવેશ્યું; તેથી તે ‘પશુપતિ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો. કારણ કે તે અગ્નિ પણ થયો અને પશુ પણ થયો, અને તે જ પશુઓનું પાલન-રક્ષણ કરે છે.

Verse 48

तस्मात्पशुपतेस्तस्य तनुरग्निर्निरुच्यते / तस्मादमेद्यं न दहेन्न च पादौ प्रतापयेत्

એથી તે પશુપતિની તનુ ‘અગ્નિ’ તરીકે નિર્દિષ્ટ થાય છે. તેથી તે અમેધ્ય વસ્તુને દહન કરતો નથી અને પગોને પણ તપાવતો નથી.

Verse 49

अधस्तान्नोपदध्याच्च न चैनमतिलङ्घयेत् / नैनं पशुपतिर्देव एवं युक्तं हिनस्ति वै

એના નીચે કશું મૂકવું નહીં અને એને લાંઘવું પણ નહીં. આ રીતે નિયમિત રહેનારને દેવ પશુપતિ કષ્ટ આપતા નથી.

Verse 50

ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं श्वेतपिङ्गलम् / षष्टं नाम मया प्रोक्तं तव भीमेति यत्प्रभो

પછી બ્રહ્માએ તે શ્વેત-પિંગળ દેવને ફરી કહ્યું—“પ્રભો, તમારું છઠ્ઠું નામ ‘ભીમ’ એમ મેં પ્રોક્ત કર્યું છે.”

Verse 51

आकाशं तस्य नाम्नस्तु तनुः षष्ठी भवत्विति / इत्युक्ते सुषिरं तस्य शरीरस्थमभूच्च यत्

તેના નામની છઠ્ઠી તનુ ‘આકાશ’ થાઓ—એવું કહતાં જ, તેના શરીરમાં રહેલું જે ખાલી સ્થાન હતું તે આકાશરૂપ બની ગયું.

Verse 52

विवेश तत्तदाकाशं तस्माद्भीमस्य सा तनुः / यदाकाशे स्मृतो देवस्तस्मान्ना संवृतः क्वचित्

તે તે આકાશમાં પ્રવેશ્યો; તેથી ભીમની તે તનુ આકાશમય બની. આકાશમાં જે દેવનું સ્મરણ થાય, તે ક્યાંય આવૃત થતો નથી.

Verse 53

कुर्यान्मूत्रं पुरीषं वा न भुञ्जीत पिबेन्न वा / मैथुनं वापि न चरेदुच्छिष्टानि च नोत्क्षिपेत्

તે મૂત્ર કે પુરીષ ન કરે; ન ખાય ન પીવે; મૈથુન ન કરે અને ઉચ્છિષ્ટ વસ્તુઓ પણ ન ફેંકે.

Verse 54

न हिनस्ति च तं देवो यो भीमे ह्येवमाचरेत् / ततो ऽब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं सबलं प्रभुम्

ભીમમાં જે આ રીતે આચરે, તેને દેવ હાનિ કરતો નથી. ત્યારબાદ બ્રહ્માએ ફરી તે બલવાન પ્રભુ દેવને કહ્યું.

Verse 55

सप्तमं यन्मया प्रोक्तं नामोग्रेति तव प्रभो / तस्य नाम्नस्तनुस्तुभ्यं द्विजो भवति दीक्षितः

હે પ્રભુ! મેં જે સાતમું નામ ‘ઓગ્ર’ કહ્યું છે, તે નામની તનુ દ્વારા દીક્ષિત દ્વિજ તને અર્પિત બને છે.

Verse 56

एवमुक्ते तु यत्तस्य चैतन्यं वै शरीरगम् / विवेश दीक्षितं तद्वै ब्राह्मणं सोमयाजिनम्

એવું કહેવાતાં તેની દેહગત ચૈતન્યતા ખરેખર દીક્ષિત સોમયાજી બ્રાહ્મણમાં પ્રવેશી ગઈ।

Verse 57

तावत्कालं स्मृतो विप्र उग्रो देवस्तु दीक्षितः / तस्मान्नेमं परिवदेन्नाश्लीलं चास्य कीर्त्तयेत्

એ સમય સુધી તે વિપ્ર ‘ઉગ્ર દેવ’ દીક્ષિત ગણાય; તેથી તેની નિંદા ન કરવી અને તેના વિષે અશ્લીલ વાત પણ ન કહેવી।

Verse 58

ते हरन्त्यस्य पाप्मानं ये वै परिवदन्ति तम् / एवं युक्तान् द्विजानुग्रो देवस्तान्न हिनस्ति वै

જે લોકો તેની નિંદા કરે છે તેઓ તેનું પાપ હરી લે છે; આમ નિયમમાં સ્થિત દ્વિજોને ઉગ્ર દેવ કદી હાનિ કરતો નથી।

Verse 59

ततोब्रवीत्पुनर्ब्रह्मा तं देवं भास्करद्युतिम् / अष्टमं नाम यत् प्रोक्तं महादेवेति ते मया

પછી બ્રહ્માએ ફરી સૂર્યસમાન તેજવાળા તે દેવને કહ્યું— ‘મેં તને જે આઠમું નામ કહ્યું છે, તે “મહાદેવ” છે.’

Verse 60

तस्य नाम्नो ऽष्टमस्यास्तु तनुस्तुभ्यं तु चन्द्रमाः / इत्युक्ते यन्मन स्तस्य संकल्पकमभूत्प्रभोः

તે આઠમા નામની તનુ તારા માટે ચંદ્રમા થાઓ; એમ કહેવાતાં તે પ્રભુનું મન સંકલ્પમય બન્યું।

Verse 61

विवेश तच्चन्द्रमसं महादेवस्ततः शशी / तस्माद्विभाव्यते ह्येष महादेवस्तु चन्द्रमाः

મહાદેવ તે ચંદ્રમંડળમાં પ્રવેશ્યા; તેથી શશી થયો. તેથી આ ચંદ્રમા મહાદેવ જ છે એમ માનવામાં આવે છે.

Verse 62

अमावास्यां न वै छिन्द्याद्वृक्षगुल्मौषधीर्द्विजः / महादेवः स्मृतः सोमस्तस्यात्मा ह्यौषधीगणः

અમાવાસ્યાએ દ્વિજએ વૃક્ષ, ઝાડીઓ અને ઔષધિઓ ન કાપવી. સોમને મહાદેવ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે; ઔષધિગણ તેનું આત્મસ્વરૂપ છે.

Verse 63

एवं यो वर्त्तते चैह सदा पर्वणि पर्वणि / न हन्ति तं महादेवो य एवं वेद तं प्रभुम्

જે અહીં દરેક પર્વે પર્વે હંમેશાં આ રીતે વર્તે છે અને પ્રભુને આમ જાણે છે—તેને મહાદેવ નાશ કરતા નથી.

Verse 64

गोपायति दिवादित्यः प्रजा नक्तं तु चन्द्रमाः / एकरात्रौ समेयातां सूर्या चन्द्रमसावुभौ

દિવસે આદિત્ય પ્રજાનું રક્ષણ કરે છે, અને રાત્રે ચંદ્રમા. એક જ રાત્રે—અમાવાસ્યાએ—સૂર્ય અને ચંદ્ર બંને મળીને આવે છે.

Verse 65

अमावास्यानिशायां तु तस्यां युक्तः सादा भवेत् / रुद्राविष्टं सर्वमिदं तनुभिर्न्नामभिश्च ह

અમાવાસ્યાની તે રાત્રિમાં મનુષ્ય સદા સંયમયુક્ત રહે. આ સર્વ જગત રુદ્રથી આવિષ્ટ છે—તેણાં તનુઓ અને નામોથી.

Verse 66

एकाकी चश्चरत्येष सूर्यो ऽसौ रुद्र उच्यते / सूर्यस्य यत्प्रकाशेन वीक्षन्ते चक्षुषा प्रजाः

આ સૂર્ય એકલો વિચરે છે; એ જ રુદ્ર કહેવાય છે. તેના પ્રકાશથી જ પ્રજા આંખોથી જોઈ શકે છે.

Verse 67

मुक्तात्मा संस्थितो रुद्रः पिबत्यंभो गभस्तिभिः / अद्यते पीयते चैव ह्यन्नपानादिकाम्यया

મુક્તાત્મા રુદ્ર પોતાની કિરણોથી જળ પીવે છે. અન્ન-પાન વગેરેની ઇચ્છાથી જ ખાવું-પીવું થાય છે.

Verse 68

तनुरंबूद्भवा सा वै देहेष्वेवोपचीयते / यया धत्ते प्रजाः सर्वाः स्थिरीभूतेन तेजसा

જળમાંથી ઉત્પન્ન થયેલી એ તનુ દેહોમાં જ વધે છે. સ્થિર થયેલા તેજથી તે સર્વ પ્રજાને ધારણ કરે છે.

Verse 69

पार्थिवी सा तनुस्तस्य साध्वी धारयते प्रजाः / या च स्थिता शरीरेषु भूतानां प्राणवृत्तिभिः

તેની પાર્થિવ, સાધ્વી તનુ પ્રજાને ધારણ કરે છે. જે ભૂતોના શરીરોમાં પ્રાણવૃત્તિઓ સાથે સ્થિત રહે છે.

Verse 70

वातात्मिका तु चैशानी सा प्राणः प्राणिनामिह / पीताशितानि पचति भूतानां जठरेष्विह

એ ઈશાની વાયુસ્વરૂપા અહીં પ્રાણીઓનો પ્રાણ છે. ભૂતોના જઠરમાં પીધેલું-ખાધેલું તે જ પચાવે છે.

Verse 71

तनुः पाशुपती तस्य पाचकः सो ऽग्निरुच्यते / यानीह शुषिराणि स्युर्देहेष्वन्तर्गतानि वै

તેણી તનુ પાશુપતી કહેવાય છે; તેનો પાચક અગ્નિ કહેવાય છે. અને અહીં દેહોમાં અંદર રહેલા જે જે શૂષિર (ખોખલા સ્થાન) છે, તે બધાં પણ સૂચિત છે.

Verse 72

वायोः संचरणार्थानि भीमा सा प्रोच्यते तनुः / वैतान्यादीक्षितानां तु या स्थितिर्ब्रह्मवादिनाम्

વાયુના સંચરણ માટે જે તનુ છે, તે ‘ભીમા’ કહેવાય છે. અને વૈતાન્યાદિ દીક્ષાથી દીક્ષિત બ્રહ્મવાદીઓની જે સ્થિતિ છે, તે પણ એ જ સંબંધિત છે.

Verse 73

तनुरुग्रात्मिका सा तु तेनोग्रो दीक्षितः स्मृतः / यत्तु संकल्पकं तस्य प्रजास्विह समास्थितम्

એ તનુ ઉગ્રાત્મિકા છે; તેથી તે ‘ઉગ્ર’ દીક્ષિત કહેવાયો છે. અને તેની જે સંકલ્પશક્તિ છે, તે અહીં પ્રજાઓમાં સ્થિત છે.

Verse 74

सा तनुर्मानसी तस्य चन्द्रमाः प्राणिषु स्थितः / नवोनवो यो भवति जायमानः पुनःपुनः

એ તેની માનસી તનુ છે; ચંદ્રમા પ્રાણીઓમાં સ્થિત છે. તે વારંવાર જન્મ લેતો નિત્ય નવો-નવો બનતો રહે છે.

Verse 75

पीयते ऽसौ यथाकालं विबुधैः पितृभिः सह / महादेवो ऽमृतात्मा स चन्द्रमा अम्मयः स्मृतः

એ ચંદ્રમા સમયાનુસાર દેવો અને પિતૃઓ સાથે પીવામાં આવે છે. અમૃતાત્મા મહાદેવ જ તે ચંદ્રમા; તે ‘અમૃતમય’ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 76

तस्य या प्रथमा नाम्ना तनू रौद्री प्रकीर्त्तिता / पत्नी सुवर्च्चला तस्याः पुत्रश्चास्य शनैश्चरः

તેણીની પ્રથમ તનુ ‘રૌદ્રી’ નામે પ્રસિદ્ધ કહેવાય છે. તેની પત્ની સુવર્ચ્ચલા અને તેનો પુત્ર શનૈશ્ચર છે.

Verse 77

भवस्य या द्वितीया तु आपो नाम्ना तनुः स्मृता / तस्या धात्री स्मृता पत्नी पुत्रश्च उशना स्मृतः

ભવની બીજી તનુ ‘આપઃ’ નામે સ્મરાય છે. તેની પત્ની ધાત્રી કહેવાય છે અને પુત્ર ઉશના તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 78

शर्वस्य या तृतीयस्य नाम्नो भूमिस्तनुः स्मृता / तस्याः पत्नी विकेशी तु पुत्रो ऽस्याङ्गारकः स्मृतः

શર્વની ત્રીજી તનુ ‘ભૂમિ’ નામે સ્મરાય છે. તેની પત્ની વિકેશી છે અને પુત્ર અઙ્ગારક તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 79

ईशानस्य चतुर्थस्य नाम्ना वातस्तनुस्तु या / तस्याः पत्नी शिवा नाम पुत्रश्चास्या मनोजवः

ઈશાનની ચોથી તનુ ‘વાત’ નામે સ્મરાય છે. તેની પત્ની ‘શિવા’ નામની છે અને પુત્ર મનોજવ છે.

Verse 80

अविज्ञातगतिश्चैव द्वौ पुत्रौ चानिलस्य तु / नाम्ना पशुपतेर्या तु तनुरग्निर्द्विजैः स्मृता

અનિલના ગતિ અજ્ઞાત એવા બે પુત્રો પણ છે. અને પશુપતિની ‘અગ્નિ’ નામની તનુને દ્વિજોએ સ્મરી છે.

Verse 81

तस्याः पत्नी स्मृता स्वाहा स्कन्दस्तस्याः सुतः स्मृतः / नाम्ना षष्ठस्य या भीमा तनुराकाशमुच्यते

તેણીની પત્ની સ્વાહા તરીકે સ્મૃત છે અને તેનો પુત્ર સ્કંદ તરીકે સ્મૃત છે. ષષ્ઠ નામની જે ભીમા છે, તેની તનુ ‘આકાશ’ કહેવાય છે.

Verse 82

दिशः पत्न्यः स्मृतास्तस्य स्वर्गश्चापि सुतः स्मृतः / अग्रा तनुः सप्तमी या दीक्षितो ब्राह्मणः स्मृतः

તેની પત્નીઓ દિશાઓ તરીકે સ્મૃત છે અને તેનો પુત્ર સ્વર્ગ પણ સ્મૃત છે. સાતમી ‘અગ્રા’ તનુ દીક્ષિત બ્રાહ્મણ તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 83

दीक्षा पत्नी स्मृता तस्याः संतानः पुत्र उच्यते / नाम्नाष्टमस्य महस्तनुर्या चन्द्रमाः स्मृतः

તેની પત્ની દીક્ષા તરીકે સ્મૃત છે અને ‘સંતાન’ પુત્ર કહેવાય છે. આઠમા નામે ‘મહઃ’ છે, જેના તનુ ચંદ્રમા તરીકે સ્મૃત છે.

Verse 84

तस्य वै रोहिणी पत्नी पुत्रस्तस्य बुधः स्मृतः / इत्येतास्तनवस्तस्य नामभिः सह कीर्तिताः

તેની પત્ની રોહિણી છે અને તેનો પુત્ર બુધ તરીકે સ્મૃત છે. આ રીતે તેની આ તનુઓ નામો સાથે કીર્તિત કરવામાં આવી છે.

Verse 85

तासु वन्द्यो नमस्यश्च प्रतिनामतनूषु वै / सूर्येप्सूर्व्यां तथा वायावग्नौ व्योम्न्यथ दीक्षिते

તે દરેક નામ-તનુમાં વંદનીય અને નમસ્કારયોગ્ય છે—સૂર્યમાં, પૃથ્વીમાં, વાયુમાં, અગ્નિમાં, આકાશમાં અને દીક્ષિતમાં પણ.

Verse 86

भक्तैस्तथा चन्द्रमसि भत्तया वन्द्यस्तु नामभिः / एवं यो वेत्ति तं देवं तनुभिर्नामभिश्च ह

ભક્તોએ ચંદ્રમંડળમાં પણ ભક્તિપૂર્વક તેના નામોથી વંદન કરવું. જે આ રીતે તે દેવને તેના તનુઓ અને નામો સહિત જાણે છે.

Verse 87

प्रजावानेति सायुज्यमीश्वरस्य भवस्य सः / इत्येतद्वो मया प्रोक्तं गुह्यं भीमास्य यद्यशः

‘પ્રજાવાન્’ એવા નામથી તે ભવ-ઈશ્વરના સાયુજ્યને પામે છે. ભીમાસ્યના યશસંબંધિત આ ગુહ્ય વાત મેં તમને કહી છે.

Verse 88

शन्नो ऽस्तु द्विपदे विप्राः शन्नो ऽस्तु च चतुष्पदे / एतत्प्रोक्तमिदानीं च तनूनां नामभि सह / महादेवस्य देवस्य भृगोस्तु शृणुत प्रजाः

હે વિપ્રો, દ્વિપદોને કલ્યાણ થાઓ અને ચતુષ્પદોને પણ કલ્યાણ થાઓ. હવે તનુઓના નામો સહિત આ કહેવામાં આવ્યું; હે પ્રજાજનો, ભૃગુ દ્વારા દેવાધિદેવ મહાદેવનું વર્ણન સાંભળો.