Adhyaya 8

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे काश्यपेयवर्णनं नाम सप्तमो ऽध्यायः सूत उवाच एवं प्रजासु सृष्टासु कश्यपेन महात्मना / प्रतिष्ठितासु सर्वासु चरासु स्थावरासु च

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં, વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘કાશ્યપેયવર્ણન’ નામે સાતમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—મહાત્મા કશ્યપે પ્રજાઓ સર્જી પછી, ચર અને સ્થાવર સર્વમાં તે સ્થાપિત થયા પછી.

Verse 2

अभिषिच्याधिपत्येषु तेषां मुख्यान्प्रजापतिः / ततः क्रमेण राज्यानि आदेष्टुमुपचक्रमे

પ્રજાપતિએ તેમના મુખ્યોને તેમના-તેમના અધિપત્યમાં અભિષેક કરીને સ્થાપ્યા; ત્યારબાદ ક્રમે કરીને રાજ્યોનું નિયમન કરવાનું શરૂ કર્યું.

Verse 3

द्विजानां वीरुधां चैव नक्षत्राणां ग्रहैः सह / यज्ञानां तपसां चैव सोमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

દ્વિજોના, વનસ્પતિ-લતાના, ગ્રહો સહિત નક્ષત્રોના, તેમજ યજ્ઞો અને તપસ્યાઓના અધિપત્યમાં પ્રજાપતિએ સોમનો રાજ્યાભિષેક કર્યો.

Verse 4

बृहस्पतिं तु विश्वेषां ददावङ्गिरसां पतिम् / भृगूणामधिपं चैव काव्यं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

તેણે વિશ્વેદેવો માટે અઙ્ગિરસોના પતિ બૃહસ્પતિને નિયુક્ત કર્યો અને ભૃગુઓના અધિપતિ કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય)ને રાજ્યમાં અભિષેક કર્યો।

Verse 5

आदित्यानां पुनर्विष्णुं वसूनामथ पावकम् / प्रजापतीनां दक्षं च मरुतामथ वासवम्

આદિત્યો માટે વિષ્ણુને, વસુઓ માટે પાવક (અગ્નિ)ને, પ્રજાપતિઓ માટે દક્ષને અને મરુતો માટે વાસવ (ઇન્દ્ર)ને અધિપતિ બનાવ્યા।

Verse 6

दैत्यानामथ राजानं प्रह्रादं दितिनन्दनम् / नारायणं तु साध्यानां रुद्रणां च वृषध्वजम्

દૈત્યોના રાજા તરીકે દિતિનંદન પ્રહ્લાદને નિયુક્ત કર્યો; સાધ્યો માટે નારાયણને અને રુદ્રો માટે વૃષધ્વજ (શિવ)ને અધિપતિ બનાવ્યા।

Verse 7

विप्रचित्तिं च राजानं दानवानामथादिशत् / अपां च वरुणं राज्ये राज्ञां वैश्रवणं तथा

દાનવોના રાજા તરીકે વિપ્રચિત્તિને નિયુક્ત કર્યો; જળોના રાજ્યમાં વરુણને અને રાજાઓના અધિપતિ તરીકે વૈશ્રવણ (કુબેર)ને પણ સ્થાપ્યા।

Verse 8

यक्षाणां राक्षसानां च पार्थिवानां धनस्य च / वैवस्वतं पितॄणां च यमं राज्ये ऽभ्यषेचयत्

યક્ષો અને રાક્ષસોનો, તેમજ પાર્થિવો અને ધનનો અધિપતિ નિમ્યો; અને પિતૃઓ માટે વૈવસ્વત યમને રાજ્યમાં અભિષેક કર્યો।

Verse 9

सर्वभूतपिशाचाना गिरिशं शूलपाणिनम् / शैलानां हिमवन्तं च नदीनामथ सागरम्

સર્વ ભૂત-પિશાચોના માટે શૂલપાણિ ગિરિશ (શિવ)ને, પર્વતોમાં હિમવાનને, અને નદીઓમાં સાગરને પ્રતિષ્ઠિત કર્યો।

Verse 10

गन्धर्वाणामधिपतिं चक्रे चित्ररथं तथा / उच्चैःश्रवसमश्वानां राजानं चाभ्यषेचयत्

ગંધર્વોના અધિપતિ તરીકે ચિત્રરથને બનાવ્યો; અને અશ્વોમાં ઉચ્ચૈઃશ્રવસને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો।

Verse 11

मृगाणामथ शार्दूलं गोवृषं च ककुद्मिनाम् / पक्षिणामथ सर्वेषां गरुडं पततां वरम्

મૃગોમાં શાર્દૂલ (વાઘ)ને, શૃંગધારી પ્રાણીઓમાં ગોવૃષભને; અને સર્વ પક્ષીઓમાં ઉડનારામાં શ્રેષ્ઠ ગરુડને સ્થાપ્યો।

Verse 12

गन्धानां मरुतां चैव भूतानामशरीरिणाम् / समकालबलानां च वायुं बलवतां वरम्

ગંધોમાં, મરુતોમાં તથા અશરીરી ભૂતોમાં, અને સમકાલબળવાળાઓમાં પણ—બળવંતોમાં શ્રેષ્ઠ વાયુને સ્થાપ્યો।

Verse 13

सर्वेषां दंष्ट्रिणां शेषं नागानामथ वासुकिम् / सरीसृपाणां सर्पाणां पन्नगानां च तक्षकम्

સર્વ દંષ્ટ્રધારીઓમાં શેષને, નાગોમાં વાસુકિને; અને સરીસૃપો, સર્પો તથા પન્નગોમાં તક્ષકને સ્થાપ્યો।

Verse 14

सागराणां नदीनां च मेघानां वर्षितस्य च / आदित्यानामन्यतमं पर्जन्यमभिषिक्तवान्

તેણે સાગરો, નદીઓ અને મેઘવર્ષાના અધિપતિ—આદિત્યોમાંના એક પરજન્યનો અભિષેક કર્યો.

Verse 15

सर्वाप्सरोगणानां च कामदेवं तथा प्रभुम् / ऋतूनामथ मासानामार्त्तवानां तथैव च

તેણે સર્વ અપ્સરાગણોના પ્રભુ કામદેવને, તેમજ ઋતુઓ, માસો અને ઋતુચક્ર (આર્ત્તવાન) ના અધિપતિને પણ સ્થાપ્યા.

Verse 16

यक्षाणां च विपक्षाणां मुहूर्त्तानां च पर्वणाम् / कलाकाष्ठाप्रमाणानां गतेरयनयोस्तथा

તેણે યક્ષો અને તેમના વિરોધપક્ષો, મુહૂર્તો અને પર્વો, કલા-કાષ્ઠા જેવા કાળમાન, તેમજ ગતિ અને અયનોનું પણ નિયમન કર્યું.

Verse 17

गणितस्याथ योगस्य चक्रे संवत्सरं प्रभुम् / प्रजापतेर्विरजसः पूर्वस्यां दिशि विश्रुतम्

પછી તેણે ગણિત અને યોગના અધિપતિ ‘સંવત્સર-પ્રભુ’ને સ્થાપ્યો, જે વિરજ પ્રજાપતિનો અને પૂર્વ દિશામાં પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 18

पुत्रं नाम्ना सुधन्वानं राजानं सो ऽभ्यषेचयत् / दक्षिणास्यां दिशि तथा कर्दमस्य प्रजापतेः

તેણે કર્દમ પ્રજાપતિના પુત્ર ‘સુધન્વા’ નામના રાજાનો દક્ષિણ દિશામાં અભિષેક કર્યો.

Verse 19

पुत्रां शङ्खपदं नाम राजानं सोभ्यषेचयत् / पस्चिमस्यां दिशि तथा रजसः पुत्रमच्युतम्

પછી તેણે શંખપદ નામના પોતાના પુત્રને રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો; તેમજ પશ્ચિમ દિશામાં રજસના પુત્ર અચ્યુતને પણ સ્થાપિત કર્યો.

Verse 20

केतुमन्तं महात्मानं राजानं चाभ्यषेचयत् / तथा हिरण्यरोमाणं पर्जन्यस्य प्रजापतेः

તેણે મહાત્મા કેતુમંતને પણ રાજા તરીકે અભિષેક કર્યો; તેમજ પ્રજાપતિ પર્જન્યના પુત્ર હિરણ્યરોમાને પણ।

Verse 21

उदीच्यां दिशि दुर्द्धर्षपुत्रं राज्ये ऽभ्यषेचयत् / मनुष्याणामधिपतिं चक्रे वैवस्वतं मनुम्

ઉત્તર દિશામાં તેણે દુર્ધર્ષના પુત્રને રાજ્ય પર અભિષેક કર્યો; અને વૈવસ્વત મનુને મનુષ્યોનો અધિપતિ બનાવ્યો.

Verse 22

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / यथाप्रदेशमद्यापि धर्मेण परिपाल्यते

તેમના દ્વારા આ સમગ્ર પૃથ્વી—સપ્તદ્વીપ અને નગરો સહિત—આજ પણ પ્રદેશ પ્રમાણે ધર્મથી પરિપાલિત થાય છે.

Verse 23

स्वायंभुवेन्तरे पूर्वं ब्रह्मणा ते ऽभिषेचिताः / नृपाश्चैते ऽभिषिच्यन्ते मनवो ये भवन्ति वै

સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં અગાઉ બ્રહ્માએ તેમને અભિષેક કર્યા હતા; અને જે જે મનુ થાય છે, તેમના દ્વારા જ આ રાજાઓ અભિષિક્ત થાય છે.

Verse 24

मन्वन्तरेष्वतीतेषु गता ह्येतेषु पार्थिवाः / एवमन्ये ऽभिषिच्यन्ते प्राप्ते मन्वन्तरे पुनः

અતીત મન્વંતરોમાં આ પૃથ્વીપતિઓ ગયા; તેમ જ મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં અન્ય રાજાઓ ફરી અભિષિક્ત થાય છે।

Verse 25

अतीतानागताः सर्वे स्मृता मन्वन्तरेश्वराः / राजसूये ऽभिषिक्तश्च पृथु रेभिर्नरोत्तमः

અતીત અને અનાગત એવા સર્વ મન્વંતરેશ્વરો સ્મરાયા છે; અને રાજસૂય યજ્ઞમાં નરોત્તમ પૃથુ રેભિ ઋષિઓ દ્વારા અભિષિક્ત થયો।

Verse 26

वेददृष्टेन विधिना ह्यधिराजः प्रतापवान् / एतानुत्पाद्य पुत्रांस्तु प्रजासन्तानकारणात्

વેદદૃષ્ટ વિધાન મુજબ પ્રતિાપવાન અધિરાજે પ્રજાની સંતતિ માટે તે પુત્રોને ઉત્પન્ન કર્યા।

Verse 27

पुनरेव महा भागः प्रजानां पतिरीश्वरः / कश्यपो गोत्रकामस्तु चचार परमं तपः

પુનઃ મહાભાગ, પ્રજાઓના પતિ ઈશ્વરસ્વરૂપ કશ્યપ ગોત્રની ઇચ્છાથી પરમ તપ કરવા લાગ્યો।

Verse 28

पुत्रौ गोत्रकरौ मह्यं भवेतामिति चिन्तयन् / तस्यप्रध्यायमानस्य कश्यपस्य महात्मनः

‘મારા માટે ગોત્ર સ્થાપનારા બે પુત્રો થાય’ એમ વિચારી, મહાત્મા કશ્યપ ધ્યાનમાં લીન રહ્યો।

Verse 29

ब्रह्मणोंऽशौ सुतौ पश्चात्प्रादुर्भूतौ महौजसौ / वत्सारश्चासितश्चैव तावुभौ ब्रह्म वादना

બ્રહ્માના અંશમાંથી પછી બે મહાતેજસ્વી પુત્રો પ્રાદુર્ભૂત થયા—વત્સાર અને અસિત; તે બંને બ્રહ્મવિદ્યાના વક્તા હતા।

Verse 30

वत्सारान्निध्रुवो जज्ञे रेभ्यश्च सुहमायशाः / रेभ्यस्य रैभ्यो विज्ञेयो निध्रुवस्य निबोधत

વત્સારથી નિધ્રુવ જન્મ્યો અને રેભ્યથી સુહમા-યશસ્વી પુત્ર થયો; રેભ્યનો પુત્ર ‘રૈભ્ય’ તરીકે જાણવો—નિધ્રુવનો વંશ સાંભળો।

Verse 31

च्यवनस्य सुकन्याया सुमेधाः समपद्यत / निध्रुवस्य तु या पत्नी माता वै कुण्डपायिराम्

ચ્યવનની પત્ની સુકન્યાથી સુમેધા જન્મ્યો; અને નિધ્રુવની જે પત્ની હતી, તે જ કુણ્ડપાયિરામ્ ની માતા હતી।

Verse 32

असितस्यैकपर्णायां ब्रह्मिष्ठः समपद्यत / शाण्डिल्यानां वरः श्रीमान् देवलः सुमहायशाः

અસિતની પત્ની એકપર્ણાથી બ્રહ્મિષ્ઠ જન્મ્યો; શાંડિલ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, શ્રીમાન અને મહાયશસ્વી દેવલ (પ્રસિદ્ધ થયો)।

Verse 33

निध्रुवाः शाण्डिला रैभ्यास्त्रयः पक्षास्तु काश्यपाः / वज्रिप्रभृतयो देवा देवास्तस्य प्रजा स्विमाः

નિધ્રુવ, શાંડિલ અને રૈભ્ય—આ ત્રણ કાશ્યપ ગોત્રની શાખાઓ છે; વજ્રી વગેરે દેવતાઓ તેની પ્રજા તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 34

चतुर्युगे त्वतिक्रान्ते मनोर्ह्येकादशे प्रभोः / अथावशिष्टे तस्मिंस्तु द्वापरे संप्रर्त्तिते

ચતુર્યુગો વીતી ગયા અને પ્રભુ મનુનો એકાદશ સમય આવ્યો; ત્યારે અવશેષ રહેલા તે દ્વાપરમાં આ પરંપરા પ્રવર્તી.

Verse 35

मरुत्तस्य नरिष्यं तस्तस्य पुत्रो दमः किल / राज्यवर्द्धनकस्तस्य सुधृतिस्तत्सुतो नरः

મરુત્તનો પુત્ર નરિષ્યંત હતો; તેનો પુત્ર દમ કહેવાતો. દમનો પુત્ર રાજ્યવર્ધનક અને તેનો પુત્ર નર સુધૃતિ હતો.

Verse 36

केवलश्च ततस्तस्य बन्धुमान्वेगवांस्ततः / बुधस्तस्या भवद्यस्या तृणबिन्दुर्महीपतिः

પછી તેનો પુત્ર કેવલ; ત્યારબાદ બંધુમાન અને પછી વેગવાન. તેનો પુત્ર બુધ થયો; જેના પુત્ર ભૂપતિ તૃણબિંદુ હતા.

Verse 37

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये स बभूव ह / तस्य चेलविला कन्यालंबुषागर्भसंभवा

ત્રેતાયુગના આરંભે તે તૃતીય મન્વંતરમાં રાજા બન્યો. તેની પુત્રી ચેલવિલા હતી, જે અપ્સરા લંબુષાના ગર્ભથી જન્મેલી હતી.

Verse 38

तस्यां जातो विश्रवास्तु वौलस्त्यकुलवर्द्धनः / बृहस्पतिबृर्हत्कीर्तिर्देवाचार्यस्तु कीर्त्तितः

તેનામાંથી વિશ્રવા જન્મ્યો, જે વૌલસ્ત્ય કુળનો વર્ધક હતો. અને બૃહસ્પતિ મહાકીર્તિવંત, દેવોના આચાર્ય તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 39

कन्यां तस्योपयेमे स नाम्ना वै देववर्णिनीम् / पुष्पोत्कटां च वाकां च सुते माल्यवतस्तथा

તેણે દેવવર્ણિની નામની તે કન્યાને પરણ્યો; માલ્યવતની પુત્રીઓ પુષ્પોત્કટા અને વાકા પણ હતી।

Verse 40

कैकसीं मालिनः कन्यां तासां तु शृणुत प्रजाः / ज्येष्ठं वैश्रवणं तस्य सुषुवे देववर्णिनी

હે પ્રજાજનો, સાંભળો—માલિનની કન્યા કૈકસી હતી; દેવવર્ણિનીએ તેના જ્યેષ્ઠ પુત્ર વૈશ્રવણને જન્મ આપ્યો।

Verse 41

दिव्येन विधिना युक्तमार्षेण च श्रुतेन च / राक्षसेन च रूपेण आसुरेण बलेन च

તે દિવ્ય વિધાનથી યુક્ત હતું, ઋષિ-શ્રુતિથી પણ; રાક્ષસી રૂપથી અને આસુરી બળથી પણ સમ્પન્ન હતું।

Verse 42

त्रिपादं सुमहा कायं स्थूलशीर्षं महाहनुम् / अष्टदंष्ट्रं हरिछ्मश्रुं शङ्कुकर्णं विलोहितम्

તે ત્રિપાદ, અતિ વિશાળ કાયાવાળો, સ્થૂલ મસ્તક અને મહાહનુવાળો હતો; આઠ દંષ્ટ્રાવાળો, હરિત શ્મશ્રુ, શંકુકર્ણ અને રક્તવર્ણ હતો।

Verse 43

ह्रस्वबाहुं प्रबाहुं च पिगलं सुद्विभीषणम् / वैवर्त्तज्ञानसंपन्नं संबुद्धं चैव संभवात्

તેના હાથ ક્યાંક હ્રસ્વ અને ક્યાંક દીર્ઘ હતા; તે પિંગલવર્ણ અને અત્યંત ભયાનક હતો; વૈવર્ત્ત જ્ઞાનથી સંપન્ન, જન્મથી જ પ્રબુદ્ધ હતો।

Verse 44

पिता दृष्ट्वाब्रवीत्तं तु कुबेरो ऽयमिति स्वयम् / कुत्सायां क्विति शब्दो ऽयं शरीरं बेरमुच्यते

પિતાએ તેને જોઈને સ્વયં કહ્યું—“આ કૂબેર છે.” નિંદાર્થમાં ‘ક્વિ’ શબ્દ છે અને શરીરને ‘બેર’ કહેવાય છે.

Verse 45

कुबेरः कुशरीरत्वान्नाम्ना वै तेन सोंऽकितः / यस्माद्विश्रवसो ऽपत्यं सादृश्याद्विश्रवा इव

કુશરીરત્વ (વિકૃત દેહ) હોવાથી તે એ નામથી જ ‘કૂબેર’ તરીકે ઓળખાયો. કારણ કે તે વિશ્રવસનો પુત્ર હતો; સદૃશતાથી જાણે વિશ્રવા જ હોય તેમ.

Verse 46

तस्माद्वैश्रवणो नाम नाम्ना तेन भविष्यति / ऋद्रयां कुबेरो ऽजनयद्विश्रुतं नलकूबरम्

એથી તે ‘વૈશ્રવણ’ નામથી પણ પ્રસિદ્ધ થશે. ઋદ્રામાં કૂબેરે વિખ્યાત નલકૂબરને જન્મ આપ્યો.

Verse 47

रावणं कुम्भकर्णं च कन्यां शूर्पणखीं तथा / विभीषणचतुर्थांस्तु कैकस्यजनयत्सुतान्

કૈકસીએ રાવણ, કુંભકર્ણ, કન્યા શૂર્પણખા તથા ચોથા વિભીષણ—આ સંતાનોને જન્મ આપ્યો.

Verse 48

शङ्कुकर्णो दशग्रीवः पिङ्गलो रक्तमूर्द्धजः / चतुष्पाद्विंशतिभुजो महाकायो महाबलः

તે શઙ્કુકર્ણ, દશગ્રીવ, પિંગળ વર્ણનો અને રક્તકેશવાળો; ચતુષ્પાદ, વીસ ભુજાવાળો, મહાકાય અને મહાબલવાન હતો.

Verse 49

जात्यञ्ज ननिभो दंष्ट्री लोहितग्रीव एव च / राक्षसेनौजसा युक्तो रूपेण च बलेन च

તે જાત્યંજ અને નનિભ સમાન, દંષ્ટ્રાધારી તથા લોહિતગ્રીવ હતો; રાક્ષસ-તેજથી યુક્ત, રૂપ અને બળે બંનેમાં પ્રબળ હતો.

Verse 50

सत्त्वबुद्धिजितैर्चङ्क्षरा असैरेव रावणः / विसर्गदारुणः क्रूरो रावणो द्रावणस्तु सः

સત્ત્વ અને બુદ્ધિને જીતનાર ચઙ્ક્ષર નામના અસુરો સાથે એ જ રાવણ હતો; તે વિસર્ગમાં દારુણ, સ્વભાવમાં ક્રૂર—રાવણ, અને ખરેખર દ્રાવણ (ભય પેદા કરનાર) હતો.

Verse 51

हिरण्यकशिपुर्ह्यासीद्रावणः पूर्वजन्मनि / चतुर्युगानि राजाभूत् त्रयोदश स राक्षसः

પૂર્વજન્મમાં રાવણ જ હિરણ્યકશિપુ હતો; એ રાક્ષસ તેર ચતુર્યુગો સુધી રાજા રહ્યો.

Verse 52

ताः पञ्चकोट्यो वर्षाणां संख्याताः संख्यया द्विजाः / नियुतान्येकषष्टिं च शरदां गणितानि वै

હે દ્વિજોએ, તે વર્ષોની સંખ્યા પાંચ કરોડ હતી; અને શરદઋતુઓની ગણતરી એકસઠ નિયુત તરીકે જ ગણાઈ છે.

Verse 53

षष्टिं चैव सहस्राणि वर्षाणां वै स रावणः / देवतानामृषीणां च घोरं कृत्वा प्रजागरम्

એ રાવણે સાઠ હજાર વર્ષો સુધી દેવતાઓ અને ઋષિઓ માટે ઘોર પ્રજાગર (અવિરત ઉપદ્રવ/જાગરણ) ઊભું કર્યું.

Verse 54

त्रेतायुगे चतुर्विंशे रावणस्तपसः क्षयात् / रामं दाशरथिं प्राप्य सगणः क्षयमीयिवान्

ત્રેતાયુગના ચોવીસમા કાળે તપસ્યાના ક્ષયથી રાવણ દાશરથી શ્રીરામને પામી, પોતાના ગણসহ વિનાશને પામ્યો।

Verse 55

महोदरः प्रहस्तश्च महापार्श्वः खरस्तथा / पुष्पोत्कटायाः पुत्रास्ते कन्या कुम्भीनसी तथा

મહોદર, પ્રહસ્ત, મહાપાર્શ્વ અને ખર—આ પુષ્પોત્કટાના પુત્રો હતા; તેમજ કુંભીનસી નામની કન્યા પણ (તેની) હતી।

Verse 56

त्रिशिरा दूषणश्चैव विद्युज्जिह्वः सराक्षसः / कन्यानुपालिका चैव वाकायाः प्रसवः स्मृतः

ત્રિશિરા, દૂષણ અને રાક્ષસ વિદ્યુજ્જિહ્વ—આ પણ; તેમજ કન્યાનુપાલિકા—આ વાકાની સંતાન તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 57

इत्येते क्रूर कर्माणः पौलस्त्या राक्षसा दश / दारुणाभिजनाः सर्वे देवैरपि दुरासदाः

આ રીતે પૌલસ્ત્ય વંશના આ દસ રાક્ષસો ક્રૂર કર્મવાળા હતા; બધા ભયંકર કુળજાત, દેવતાઓને પણ દુર્લભ-દુર્જેય હતા।

Verse 58

सर्वे लब्धवराः शूराः पुत्रपौत्रैः समन्विताः / यक्षाणां चैव सर्वेषां पौलस्त्या चे च राक्षसाः

તેઓ બધા વરપ્રાપ્ત શૂરવીર હતા, પુત્ર-પૌત્રોથી સમન્વિત; અને સર્વ યક્ષોમાં તથા પૌલસ્ત્ય રાક્ષસોમાં (પ્રસિદ્ધ) હતા।

Verse 59

आगस्त्यवैश्वामित्राणां क्रूराणां ब्रह्मरक्षसाम् / वेदाध्ययनशीलानां तपोव्रतनिषेविणाम्

આગસ્ત્ય અને વૈશ્વામિત્ર વંશના તે ક્રૂર બ્રહ્મરાક્ષસો—વેદાધ્યયનમાં રત અને તપોવ્રતનું પાલન કરનાર હતા.

Verse 60

तेषामैडविडो राजा पौलस्त्यः सव्यपिङ्गलः / इतरे ये यज्ञजुषस्ते वै रक्षोगणास्त्रयः

તેમામાં ઐડવિડ વંશનો રાજા પૌલસ્ત્ય ‘સવ્યપિંગલ’ હતો; અને જે અન્ય યજ્ઞભાગ ભોગવનારા હતા, તેઓ ત્રણ રાક્ષસગણ કહેવાયા છે.

Verse 61

यातुधाना ब्रह्मधाना वार्त्ताश्चैव दिवाचराः / निशाचरगणास्तेषां चत्वारः कविभिः स्मृताः

યાતુધાન, બ્રહ્મધાન, વાર્ત્તા અને દિવાચર—એમના નિશાચરગણ ચાર પ્રકારના છે, એમ કવિઓએ સ્મર્યા છે.

Verse 62

पौलस्त्या नैरृताश्चैव आगस्त्याः कौशिकास्तथा / इत्येताः सप्त तेषां वै जातयो राक्षसाः स्मृताः

પૌલસ્ત્ય, નૈરૃત, આગસ્ત્ય અને કૌશિક—આ રીતે તેમની સાત જાતિઓ રાક્ષસ તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 63

तेषां रुपं प्रवक्ष्यामि स्वाभाव्येन व्यवस्थितम् / वृत्ताक्षाः पिङ्गलाश्चैव महाकाया महोदराः

હવે હું તેમનું સ્વાભાવિક રૂપ કહું છું—તેમની આંખો ગોળ, વર્ણ પિંગલ; તેઓ મહાકાય અને મહોદર છે.

Verse 64

अष्टदंष्ट्राः शङ्कुकार्णा ऊर्द्ध्वरोमाण एव च / आकर्णा हारितस्याश्च मुञ्जधूम्रोर्ध्वमूर्धजाः

તેમને આઠ દાઢો છે, શંકુ જેવા કાન છે અને રુંવાડા ઉપર તરફ ઉભેલા છે. તેમના મુખ કાન સુધી વિસ્તરેલા છે અને વાળ મુંજ ઘાસ જેવા ધૂમ્ર વર્ણના અને ઉભા છે.

Verse 65

स्थूलशीर्षाः सिताभाश्च ह्रस्वसक्थिप्रबाहवः / ताम्रास्या लंबजिह्वोष्ठा लंबभ्रूस्थूलनासिकाः

તેમના માથા મોટા છે, તેઓ શ્વેત આભાવાળા છે, અને તેમની જાંઘ અને ભુજાઓ ટૂંકી છે. તેમના મુખ તામ્ર વર્ણના, જીભ અને હોઠ લટકતા, ભ્રમરો લાંબી અને નાક જાડું છે.

Verse 66

नीलाङ्गा लोहितग्रीवा गंभीराक्षा विभीषणाः / महाघोरस्वराश्चैव विकटोद्बद्धपिण्डिकाः

તેમના અંગો નીલા, ગરદન લાલ, આંખો ઊંડી અને તેઓ ભયાનક છે. તેમના અવાજ મહા ઘોર છે અને તેમની પિંડીઓ વિકરાળ અને ગાંઠોવાળી છે.

Verse 67

स्थूलाश्च तुङ्गनासाश्च शिलासंहनना दृढाः / दारुणाभिजनाः क्रूराः प्रायशः क्लिष्टकर्मिणः

તેઓ સ્થૂળ છે, ઊંચા નાકવાળા છે, પથ્થર જેવા કઠણ શરીરવાળા અને મજબૂત છે. તેઓ દારુણ કુળના, ક્રૂર અને મોટે ભાગે ક્લેશપૂર્ણ કર્મો કરનારા છે.

Verse 68

सकुण्डलाङ्गदापीडा मुकुटोष्णीषधारिणः / विचित्राभरणाश्चित्रमाल्यगन्धानुलेपनाः

તેઓ કુંડળ, બાજુબંધ, મુકુટ અને પાઘડી ધારણ કરે છે. તેઓ વિચિત્ર આભૂષણોથી સજેલા છે અને ચિત્ર-વિચિત્ર માળાઓ તથા સુગંધિત લેપવાળા છે.

Verse 69

अन्नादाः पिशितादाश्च पुरुषादाश्च ते स्मृताः / इत्येतद्रूपसाधर्म्यं राक्षसानां स्मृतं बुधैः

તેઓ અન્નભક્ષક, માંસભક્ષક અને મનુષ્યભક્ષક તરીકે સ્મૃત છે; આ જ રાક્ષસોના રૂપ-સાધર્મ્યને વિદ્વાનો યાદ કરે છે.

Verse 70

न समास्ते बले बुद्धौ युद्धे माया कृते तदा / पुलहस्य मृगाः पुत्राः सर्वे व्यालाश्च दंष्ट्रिणः

ત્યારે બળ, બુદ્ધિ અને યુદ્ધમાં—માયા રચાય તોય—કોઈ સમ ન રહે; પુલહના પુત્ર મૃગો અને સર્વ વ્યાલો દંષ્ટ્રાધારી હતા.

Verse 71

भूताः सर्प्पाः पिशाचाश्च सृमरा हस्तिनस्तथा / वानराः किन्नराश्चेव मायुः किंपुरुषास्तथा

ભૂત, સર્પ, પિશાચ, સૃમર તથા હાથી; વાનર, કિન્નર, માયુ અને કિંપુરુષ પણ (ઉત્પન્ન થયા).

Verse 72

प्रागप्येते परिक्रान्ता मया क्रोधवशान्वयाः / अनपत्यः क्रतुर्ह्यस्मिन्स्मृतो वैवस्वतेंऽतरे

ક્રોધવશ થઈને હું અગાઉ જ એમને પાર કરી ગયો હતો; આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ક્રતુને નિઃસંતાન તરીકે સ્મૃતમાં કહ્યું છે.

Verse 73

न तस्य पत्न्यः पुत्रा वा तेजः संक्षिव्य च स्थितः / अत्रेर्वशं प्रवक्ष्यामि तृतीयस्य प्रजापतेः

તેને ન પત્નીઓ હતી, ન પુત્રો; તેણે પોતાનું તેજ સંકોચીને સ્થિત રહ્યો. હવે હું ત્રીજા પ્રજાપતિ અત્રિના વંશનું વર્ણન કરીશ.

Verse 74

तस्य पत्न्यस्तु सुन्दर्यों दशैवासन्पतिव्रताः / बद्राश्वस्य घृताच्यां वै दशाप्सरसि सूनवः

તેની દસ સુંદર પતિવ્રતા પત્નીઓ હતી. બદ્રાશ્વને ઘૃતાચી અપ્સરાથી દસ પુત્રો પ્રાપ્ત થયા.

Verse 75

भद्रा शूद्रा च मद्रा च शालभा मलदा तथा / बला हला च सप्तैता या च गोचपलाः स्मृताः

ભદ્રા, શૂદ્રા, મદ્રા, શાલભા, મલદા, બલા, હલા—આ સાત; અને ‘ગોચપલા’ નામ પણ સ્મરાય છે.

Verse 76

तथा तामरसा चैव रत्नकूटा च तादृशः / तत्र यो वंशकृच्चासौ तस्य नाम प्रभाकरः

તેમજ તામરસા અને રત્નકૂટા પણ એ જ રીતે હતા. ત્યાં જે વંશનો પ્રবর্তક થયો, તેનું નામ પ્રભાકર હતું.

Verse 77

मद्रायां जनयामास सोमं पुत्रं यशस्विनम् / स्वर्भानुना हते सूर्ये पतमाने दिवो महीम्

મદ્રામાં તેણે યશસ્વી પુત્ર સોમને જન્મ આપ્યો. જ્યારે સ્વર્ભાનુએ સૂર્યને આઘાત કર્યો અને સૂર્ય આકાશમાંથી ધરતી તરફ પડવા લાગ્યો.

Verse 78

तमो ऽभिभूते लोके ऽस्मिन्प्रभा येन प्रवर्त्तिता / स्वस्ति तेस्त्विति चौक्तो वै पतन्निह दिवाकरः

જ્યારે આ લોક અંધકારથી ઢંકાઈ ગયો, ત્યારે જેમણે પ્રકાશ પ્રવર્તાવ્યો, પડતા દિનકરે તેમને કહ્યું—“તમારું કલ્યાણ થાઓ.”

Verse 79

ब्रह्मर्षेर्वचनात्तस्य न पपात दिवो महीम् / अत्रिश्रेष्ठानि गोत्राणि यश्चकार महातपाः

તે બ્રહ્મર્ષિના વચનથી તે ધરતી સ્વર્ગમાંથી પડી નહિ. મહાતપસ્વીએ અત્રિશ્રેષ્ઠ ગોત્રોની સ્થાપના કરી.

Verse 80

यज्ञेष्वनिधनं चैव सुरैर्यस्य प्रवर्तितम् / स तासु जनयामास पुत्रानात्मसमानकान्

યજ્ઞોમાં જેમનું ‘અનિધન’ (અવિનાશી) વિધાન દેવોએ પ્રવર્તિત કર્યું હતું, તેમણે તેમાં પોતાના સમાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 81

दश तान्वै सुमहता तपसा भावितः प्रभुः / स्वस्त्यात्रेया इति ख्याता ऋषयो वेदपारगाः

પ્રભુએ તે દસને અતિ મહાન તપથી પરિપક્વ કર્યા. તેઓ ‘સ્વસ્ત્યાત્રેય’ નામે પ્રસિદ્ધ, વેદપારંગત ઋષિઓ હતા.

Verse 82

तेषां द्वौ ख्यातयशसौ ब्रह्मिष्ठौ सुमहौजसौ / दत्तो ह्यनुमतो ज्येष्ठो दुर्वासास्तस्य चानुजः

તેમામાં બે અત્યંત ખ્યાતિ-યશવાળા, બ્રહ્મનિષ્ઠ અને મહાબળવાન હતા—જ્યેષ્ઠ દત્ત (અનુમત) અને તેના અનુજ દુર્વાસા.

Verse 83

यवीयसी सुता तेषामबला ब्रह्मवादिनी / अत्राप्युदाहरन्तीमं श्लोकं पौराणिकाः पुरा

તેમની કનિષ્ઠ પુત્રી અબલા બ્રહ્મવાદિની હતી. અહીં પણ પુરાણજ્ઞો પ્રાચીનકાળે આ શ્લોક ઉદ્ધૃત કરે છે.

Verse 84

अत्रेः पुत्रं महात्मानं शान्तात्मानमकल्मषम् / दत्तात्रेयं तनुं विषणोः पुराणज्ञाः प्रजक्षते

અત્રિના પુત્ર, મહાત્મા, શાંતાત્મા અને નિર્મળ દત્તાત્રેયને પુરાણજ્ઞો વિષ્ણુની તનુરૂપ અવતાર તરીકે વર્ણવે છે.

Verse 85

तस्य गोत्रान्वयज्जाताश्चत्वारः प्रथिता भुवि / श्यावाश्वा मुद्गलाश्चैव वाग्भूतकगवि स्थिराः

તેણાના ગોત્ર-પરંપરામાં જન્મેલા ચાર વંશો પૃથ્વી પર પ્રસિદ્ધ થયા—શ્યાવાશ્વ, મુદગલ, વાગ્ભૂતક અને ગવિસ્થિર।

Verse 86

एते ऽत्रीणां तु चत्वारः स्मृताः पक्षा महौजसः / काश्यपो नारदश्चैव पर्वतो ऽरुन्धती तथा

આ અત્રિવંશના ચાર મહાપ્રભાવશાળી ‘પક્ષ’ તરીકે સ્મરાય છે—કાશ્યપ, નારદ, પર્વત અને અરુંધતી।

Verse 87

जज्ञिरे मानसा ह्येते ऽरुधत्यास्तन्निबोधत / नारदस्तु वसिष्ठायारुन्धती प्रत्यपादयत्

આ બધા અરુંધતીમાંથી માનસરૂપે જન્મ્યા—આ જાણો. અને નારદે અરુંધતીને વસિષ્ઠને અર્પણ કરીને આપી હતી.

Verse 88

ऊर्द्ध्वरेता महातेजा दक्षशापात्तु नारदः / पुरा देवासुरे तस्मिन्संग्रामे तारकामये

દક્ષના શાપથી નારદ ઊર્ધ્વરેતા (બ્રહ્મચારી) અને મહાતેજસ્વી બન્યા; પ્રાચીનકાળે તે દેવ-અસુર સંગ્રામ—તારકામય યુદ્ધમાં.

Verse 89

अनावृष्ट्या हते लोके व्यग्रे शस्ते सुरैः सह / वसिष्ठस्तपसा धीमाञ्जीवयामास वै प्रजाः

અનાવૃષ્ટિથી લોક હતપ્રાય થયો અને દેવતાઓ સહિત સૌ વ્યાકુળ બન્યા ત્યારે ધીમાન વશિષ્ઠે પોતાના તપોબળથી પ્રજાઓને ફરી જીવંત કરી દીધી.

Verse 90

अनेकफलमूलिन्य औषधीश्च प्रवर्तयन् / तास्तेन जीवयामास कारुण्यादौषधेन सः

તેમણે અનેક ફળ-મૂળ આપતી ઔષધિઓને પ્રગટ કરી પ્રવર્તિત કરી; કરુણાથી પ્રેરાઈ તે ઔષધિ-બળથી જ સૌને જીવંત રાખ્યા.

Verse 91

अरुन्धत्यां वसिष्टस्तु शक्तिमुत्पादय त्सुतम् / स्वाङ्गज जनयच्छक्तिरदृश्यन्त्यां पराशरम्

અરુંધતીમાં વશિષ્ઠે શક્તિ નામના પુત્રને ઉત્પન્ન કર્યો; અને શક્તિએ અદૃશ્યંતીમાં પોતાના અંશથી પરાશરને જન્મ આપ્યો.

Verse 92

काल्यां पराशराज्जज्ञे कृष्णद्वैपायनः प्रभुः / द्वैपायनादरण्यां वै शुको जज्ञे गुणान्वितः

કાળીમાં પરાશરથી પ્રભુ કૃષ્ણદ્વૈપાયન (વ્યાસ) જન્મ્યા; અને દ્વૈપાયનથી અરણ્યામાં ગુણસંપન્ન શુક જન્મ્યો.

Verse 93

उदपद्यन्त षडिमे पीवर्यां शुकसूनवः / भूरिश्रवाः प्रभुः शंभुः कृष्णो गौरश्च पञ्चमः

પીવરીમાં શુકના આ છ પુત્રો ઉત્પન્ન થયા—ભૂરિશ્રવા, પ્રભુ, શંભુ, કૃષ્ણ, અને પાંચમો ગૌર; (અને એક અન્ય).

Verse 94

कन्या कीर्तिमती चैव योगमाता धृतव्रता / जननी ब्रह्मदत्तस्य पत्नी सा त्वणुहस्य च

કીર્તિમતી નામની કન્યા યોગમાતા અને ધૃતવ્રતા હતી. તે બ્રહ્મદત્તની જનની અને અણુહની પત્ની પણ હતી.

Verse 95

श्वेताः कृष्णाश्च पौराश्च श्यामधूम्राश्च चण्डिनः / ऊष्मादा दारिकाश्चैव नीलाश्चैव पराशराः

પરાશરગણોમાં શ્વેત, કૃષ્ણ, પૌર, શ્યામધૂમ્ર અને ચંડિન; તેમજ ઊષ્માદ, દારિક અને નીલ પણ કહેવાયા છે.

Verse 96

पराशराणामष्टौ ते पक्षाः प्रोक्ता महात्मनाम् / अत ऊर्द्ध्व निबोध त्वमिन्द्रप्रमति संभवम्

મહાત્મા પરાશરોના તે આઠ પક્ષો કહ્યા. હવે આગળ ઇન્દ્રપ્રમતિનો સંભવ તું જાણ।

Verse 97

वसिष्ठस्य कपिञ्जल्यां घृताच्यामुदपद्यत / कुणीति यः समाख्यात इन्द्रप्रमतिरुच्यते

વસિષ્ઠથી કપિન્જલામાં ઘૃતાચીના ગર્ભે જે જન્મ્યો, તે ‘કુણિ’ નામે પ્રસિદ્ધ છે; એ જ ઇન્દ્રપ્રમતિ કહેવાય છે.

Verse 98

पृथोः सुतायां संभूतः पुत्रस्तस्याभवद्वसुः / उपमन्युः सुतस्तस्य यस्येमे ह्यौपमन्यवः

પૃથુની પુત્રીમાંથી તેનો પુત્ર વસુ જન્મ્યો. તેનો પુત્ર ઉપમન્યુ થયો; જેના વંશજોને ઔપમન્યવ કહે છે.

Verse 99

मित्रावरुणयोश्चैव कुण्डिनेयाः परिश्रुताः / एकार्षेयास्तथा चान्ये वसिष्ठा नाम विश्रुताः

મિત્ર અને વરુણના વંશમાં કુંડિનેયાઓ પ્રસિદ્ધ થયા; તેમજ એક જ ઋષિ-પરંપરાવાળા અન્ય પણ ‘વસિષ્ઠ’ નામે વિખ્યાત છે.

Verse 100

एते पक्षा वसिष्ठानां स्मृता ह्येकादशैव तु / इत्येते ब्रह्मणः पुत्रा मानसा अष्ट विश्रुताः

વસિષ્ઠોની આ શાખાઓ અગિયાર જ સ્મૃત છે; આ રીતે બ્રહ્માના આઠ માનસપુત્રો પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 101

भ्रातरः सुमहाभागा येषां वंशाः प्रतिष्ठिताः / त्रींल्लोकान्धारयन्तीमान्देवर्षिगणसंकुलान्

તેઓ મહાભાગ્યશાળી ભાઈઓ છે, જેમના વંશો સુપ્રતિષ્ઠિત છે; દેવર્ષિગણોથી ભરેલા આ ત્રિલોકને તેઓ ધારણ કરે છે.

Verse 102

तेषां पुत्राश्च पौत्राश्च शतशो ऽथ सहस्रशः / व्याप्ता येस्तु त्रयो लोकाः सूर्यस्येव गभस्तिभिः

તેમના પુત્રો અને પૌત્રો સૈકડાઓ તથા હજારો છે; જેમના દ્વારા ત્રિલોક સૂર્યકિરણોની જેમ વ્યાપી ગયું છે.