Adhyaya 72
Vṛṣṇivaṃśa–Anukīrtana (Enumeration of the Vṛṣṇi Lineage) — Questions on Viṣṇu’s Human Descent
આ અધ્યાયમાં સૂત વૃષ્ણિવંશ સાથે સંકળાયેલા માનવરૂપધારી દિવ્ય વંશવીરો—સંકર્ષણ, વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન, સાંબ અને અનિરુદ્ધ—નું ક્રમબદ્ધ અનુકીર્તન કરે છે. પછી સપ્તર્ષિ, કુબેર, નારદ, ધન્વંતરી, મહાદેવ તથા વિષ્ણુ સહિત દેવગણને સાક્ષી અને સહભાગી તરીકે ઉલ્લેખીને વંશકથાનો પવિત્ર સભાસંદર્ભ સ્થાપિત થાય છે. ત્યારબાદ ઋષિઓ પૂછે છે—વિષ્ણુ કેમ વારંવાર મનુષ્યોમાં પ્રગટ થાય છે, કેમ બ્રાહ્મણ-ક્ષત્રિય પરિસર પસંદ કરે છે, જગન્નિયંતા હોવા છતાં ગોપત્વ કેવી રીતે ધારણ કરે છે, ગર્ભમાં કેવી રીતે પ્રવેશે છે અને છતાં ત્રિવિક્રમ/વામન દૃષ્ટાંત મુજબ લોકધર્મની સ્થાપના કેવી રીતે કરે છે. આમ વંશગણના અને અવતારતત્ત્વના પ્રશ્નો એકત્રિત થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपदे वृष्णिवंशानुकीर्त्तनं नामैकसप्ततितमो ऽध्यायः // ७१// सूत उवाच मनुष्यप्रकृतीन्देवान्कीर्त्यमानान्निबोधत / संकर्षणो वासुदेवः प्रद्युम्नः सांब एव च
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના મધ્યમભાગમાં વાયુપ્રોક્ત ‘વૃષ્ણિવંશાનુકીર્તન’ નામે એકસપ્તતિતમો અધ્યાય. સૂત બોલ્યા—માનવપ્રકૃતિ ધરાવતા દેવોના કીર્તનને સાંભળો: સંકર્ષણ, વાસુદેવ, પ્રદ્યુમ્ન અને સાંબ.
Verse 2
अनिरुद्धश्च पञ्चैते वंशवीराः प्रकीर्त्तिताः / सप्तर्ष्यः कुबेरश्च यज्ञे मणिवरस्तथा
અનિરુદ્ધ સહિત આ પાંચે વંશવીર તરીકે પ્રખ્યાત કહેવાયા; તેમજ સપ્તર્ષિ, કુબેર અને યજ્ઞમાં મણિવર પણ.
Verse 3
शालूकिर्नारदश्चैव विद्वान्धन्वन्तरिश्तथा / नन्दिनश्च महादेवः सालकायन एव च / आदिदेव स्तदा विष्णुरेभिश्च सह दैवतैः
શાલૂકી, નારદ, વિદ્વાન ધન્વંતરી; નંદિન, મહાદેવ અને શાલકાયન—અને આદિદેવ વિષ્ણુ પણ તે દેવતાઓ સાથે.
Verse 4
ऋषय ऊचुः विष्णुः किमर्थं संभूतः स्मृताः संभूतयः कति / भविष्याः कति चान्ये च प्रादुर्भावा महात्मनः
ઋષિઓએ કહ્યું—વિષ્ણુ કયા હેતુથી પ્રગટ થાય છે? સ્મૃતિમાં જણાવેલા અવતારો કેટલા? ભવિષ્યમાં કેટલા અને અન્ય કયા મહાત્માના પ્રાદુર્ભાવો થશે?
Verse 5
ब्रह्मक्षत्रेषु शस्तेषु किमर्थमिह जायते / पुनः पुनर्मनुष्येषु तन्नः प्रब्रूहि पृच्छताम्
શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોમાં તે અહીં કયા હેતુથી જન્મે છે? અને મનુષ્યોમાં વારંવાર કેમ આવે છે—અમે પૂછીએ છીએ, અમને કહો.
Verse 6
विस्तरेणैव सर्वाणि कर्माणि रिपुघातिनः
શત્રુઘાતક તેના સર્વ કર્મોનું વિસ્તૃત વર્ણન કરો.
Verse 7
श्रोतुमिच्छामहे सम्यग्वद कृष्णस्य धीमतः / कर्मणामानुपूर्वीं च प्रादुर्भावाश्च ये प्रभो
હે પ્રભુ! અમે ધીમાન શ્રીકૃષ્ણના કર્મોની ક્રમવાર પરંપરા તથા તેમના જે જે પ્રાદુર્ભાવો થયા તે સમ્યક રીતે સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; કૃપા કરીને કહો.
Verse 8
या वास्य प्रकृतिस्तात तां चास्मान्वक्तुमर्हसि / कथं स भगवान्विष्णुः सुरेष्वरिनिषूदनः
હે તાત! તેમની જે પ્રકૃતિ (સ્વરૂપશક્તિ) છે તે પણ અમને કહેવા તમે યોગ્ય છો; અને દેવેશ્વરોના શત્રુઓનો નાશ કરનાર તે ભગવાન વિષ્ણુ કેવી રીતે (અવતર્યા)?
Verse 9
वसुदेवकुले धीमान्वासुदेवत्वमागतः / अमरैरावृतं पुण्यं पुण्यकृद्भिरलङ्कृतम्
તે ધીમાન પુરુષ વસુદેવના કુળમાં વાસુદેવત્વને પ્રાપ્ત થઈ પ્રાદુર્ભવ્યો; તે પુણ્યધામ અમરો દ્વારા આવૃત અને પુણ્યકર્મીઓ દ્વારા અલંકૃત હતું.
Verse 10
देवलोकं किमुत्सृज्य मर्त्यलोकमिहागतः / देवमानुषयोर्नेता धातुर्यः प्रसवो हरिः
દેવલોકને ત્યજીને તે અહીં મર્ત્યલોકમાં કેમ આવ્યા? જે દેવ અને માનવ બંનેના નેતા છે, અને ધાતા માટે પણ કારણરૂપ પ્રસવ એવા હરિ છે.
Verse 11
किमर्थं दिव्यमात्मानं मानुष्ये समवेशयत् / यश्चक्रं वर्त्तयत्येको मनुष्याणां मनोमयम्
તેમણે પોતાના દિવ્ય આત્મસ્વરૂપને માનુષ્યભાવમાં કેમ સમાવી દીધું? મનુષ્યોના મનમય ચક્રને ચલાવનાર તો એકલા તેઓ જ છે.
Verse 12
मानुष्ये स कथं बुद्धिं चक्रे चक्रभृतां वरः / गोपायन यः कुरुते जगतः सर्वकालिकम्
માનવ રૂપે ચક્રધારીઓમાં શ્રેષ્ઠ પ્રભુએ કેવી બુદ્ધિ ધારણ કરી, જે જગતનું સર્વકાળ રક્ષણ કરે છે?
Verse 13
स कथं गां गतो विष्णुर्गोपत्वमकरोत्प्रभुः / महाभूतानि भूतात्मा यो दधार चकार ह
વિષ્ણુ પ્રભુ પૃથ્વી પર આવી ગોપત્વ કેવી રીતે સ્વીકાર્યું? જે ભૂતાત્મા બની મહાભૂતોને ધારણ કરે છે.
Verse 14
श्रीगर्भः स कथं गर्भे स्त्रिया भूचरया वृतः / येन लोकान्क्रमैर्जित्वा सश्रीकास्त्रिदशाः कृताः
શ્રીગર્ભ પ્રભુ કેવી રીતે પૃથ્વી પર વિચરતી સ્ત્રીના ગર્ભમાં આવૃત થયા—જેણે ક્રમે લોકોને જીતી દેવોને શ્રીસમૃદ્ધ કર્યા?
Verse 15
स्थापिता जगतो मार्गास्त्रिक्रमं वपुराहृतम् / ददौ जितां वसुमतीं सुराणां सुरसत्तमः
જગતના માર્ગો સ્થાપિત થયા; ત્રિક્રમનું દિવ્ય વપુ પ્રગટ થયું. દેવોમાં શ્રેષ્ઠે જીતેલી વસુમતી દેવોને અર્પી દીધી.
Verse 16
येन सैंहं वपुः कृत्वा द्विधाकृत्वा च तत्पुनः / पूर्वदैत्यो महावीर्यो हिरण्यकशिपुर्हतः
જેણે સિંહ-રૂપ ધારણ કરીને તેને ફરી બે ભાગમાં ચીરી નાખ્યો—તે પૂર્વકાળનો મહાવીર દૈત્ય હિરણ્યકશિપુ હણાયો.
Verse 17
यः पुरा ह्यनलो भूत्वा त्वौर्वः संवर्त्तको विभुः / पातालस्थोर्ऽणवगतः पपौ तोयमयं हविः
જે પૂર્વે અગ્નિરૂપ બની, વિભુ ઔર્વ સંવર્તક થયો; પાતાળસ્થ અર્ણવમાં જઈ તેણે જલમય હવિનું પાન કર્યું।
Verse 18
सहस्रचरणं देवं सहस्रांशुं सहस्रशः / सहस्रशिरसं देवं यमाहुर्वै युगे युगे
હજાર ચરણવાળા, હજારો કિરણોથી યુક્ત, અને હજારો શિરોવાળા તે દેવને લોકો યુગે યુગે એમ જ કહે છે।
Verse 19
नाभ्यरण्यां समुद्भूतं यस्य पैतामहं गृहम् / एकार्णवगते लोके तत्पङ्कजमपङ्कजम्
જેનાં પિતામહનું ગૃહ નાભિ-અરણ્યમાંથી ઉત્પન્ન થયું; જ્યારે જગત એકમાત્ર અર્ણવમાં લીન હતું, ત્યારે તે કમળ કાદવ-રહિત, નિર્મળ હતું।
Verse 20
येन ते निहता दैत्याः संग्रामे तारकामये / सर्वदेवमयं कृत्वा सर्वायुधधरं वपुः
તારકામય યુદ્ધમાં, સર્વદેવમય અને સર્વ આયુધ ધારણ કરતું સ્વરૂપ બનાવી તેણે તે દૈત્યોનો સંહાર કર્યો।
Verse 21
महाबलेन वोत्सिक्तः कालनेमिर्निपातितः / उत्तरांशे समुद्रस्य क्षीरोदस्यामृतोदधेः / यः शेतेशश्वतं योगमाच्छाद्य तिमिरं महत्
મહાબળથી ઉન્મત્ત કાલનેમિ પાતિત થયો; ક્ષીરોદ નામના અમૃત-સમુદ્રના ઉત્તર ભાગમાં, મહાતિમિરને આચ્છાદિત કરી, તે શાશ્વત યોગમાં શયન કરે છે।
Verse 22
सुरारणीगर्भमधत्त दिव्यं तपःप्रकर्षाददितिः पुरायम् / शक्रं च यो दैत्यगणं च रूद्धं गर्भावमानेन भृशं चकार ह
પ્રાચીન કાળે અદિતીએ તપના પ્રકર્ષથી દિવ્ય સૂરારણી-ગર્ભ ધારણ કર્યો; ગર્ભના અપમાનથી તેણે શક્ર અને દૈત્યગણને અત્યંત કઠોર રીતે રોકી દીધા।
Verse 23
पदानि यो लोकपदानि कृत्वा चकार दैत्यान्सलिलेशयांस्तान् / कृत्वा च देवांस्त्रिदिवस्य देवांश्चक्रे सुरेशं पुरुहूतमेव
જેણે લોકવ્યવસ્થાના પદો સ્થાપી તે દૈત્યોને જલમાં શયન કરાવ્યા; અને દેવોને ત્રિદિવના દેવ બનાવી પુરુહૂત ઇન્દ્રને જ સૂરેશ ઠેરવ્યો।
Verse 24
गार्हपत्येन विधिना अन्वाहार्येण कर्मणा
ગાર્હપત્યની વિધિથી અને અન્વાહાર્ય કર્મ અનુસાર।
Verse 25
अग्निमाहवनीयं च वेदीं चैव कुशं स्रुवम् / प्रोक्षणीयं श्रुतं चैव आवभृथ्यं तथैव च
આહવનીય અગ્નિ, વેદી, કુશ, સ્રુવ; પ્રોક્ષણીય જળ, શ્રુત (મંત્રપાઠ) અને આવભૃથ્ય—આ બધું પણ વિધિપૂર્વક તૈયાર કર્યું।
Verse 26
अथर्षींश्चैव यश्चक्रे हव्यभागप्रदान्मखे / हव्यादांश्च सुरांश्चक्रे कव्यादांश्च पितॄनपि / भोगार्थं यज्ञविधिना यो यज्ञो यज्ञकर्मणि
યજ્ઞમાં હવ્યભાગ પ્રદાનથી ઋષિઓની વ્યવસ્થા કરનાર; હવ્યભોજી સૂરાઓને અને કવ્યભોજી પિતૃઓને પણ સ્થાપનાર; યજ્ઞકર્મમાં યજ્ઞવિધિ મુજબ ભોગાર્થે જે યજ્ઞ—તે જ તે છે।
Verse 27
यूपान्समित्स्रुवं सोमं पवित्रं परिधीनपि / यज्ञियानि च द्रव्याणि यज्ञियांश्च तथानलान्
યૂપ, સમિધા, સ્રુવ, સોમ, પવિત્ર અને પરિધિ—તથા યજ્ઞયોગ્ય દ્રવ્યો અને યજ્ઞીય અગ્નિઓ પણ।
Verse 28
सदस्यान्यजमानांश्च ह्यश्वमेधान्क्रतुत्तमान् / विचित्रान्राजसूयदीन्पारमेष्ठ्येन कर्मणा
સદસ્યો, યજમાનોય, શ્રેષ્ઠ અશ્વમેધ ક્રતુઓ; અને વિભિન્ન રાજસૂય આદિ—આ બધું પારમેષ્ઠ્ય કર્મથી।
Verse 29
उद्गात्रादींश्च यः कृत्वा यज्ञांल्लोकाननुक्रमम् / क्षणा निमेषाः काष्ठाश्च कलास्त्रैकाल्यमेव च
જેણે ઉદ્ગાતા આદિ ઋત્વિજોને રચી, યજ્ઞો અને લોકોની ક્રમવ્યવસ્થા કરી; તેમજ ક્ષણ, નિમેષ, કાષ્ઠા, કલા અને ત્રિકાલને પણ।
Verse 30
मुहूर्त्तास्तिथयो मासा दिनं संवत्सरं तथा / ऋतवः कालयोगाश्च प्रमाणं त्रिविधं त्रिषु
મુહૂર્ત, તિથિ, માસ, દિવસ અને સંવત્સર; તેમજ ઋતુઓ અને કાળયોગ—ત્રિલોકમાં પ્રમાણનું આ ત્રિવિધ નિયમ છે।
Verse 31
आयुः क्षेत्राण्यथ बलं क्षणं यद्रूपसौष्ठवम् / मेधावित्वं च शौर्यं च शास्त्रस्येव च पारणम्
આયુષ્ય, ક્ષેત્રો, બળ, અને રૂપસૌષ્ઠવ ધરાવતો તે ક્ષણ; મેધાવિત્વ, શૌર્ય, અને શાસ્ત્રનું પારાયણ પણ।
Verse 32
त्रयो वर्णास्त्रयो लोकास्त्रैविद्यं पावकास्त्रयः / त्रैकाल्यं त्रीणि कर्माणि तिस्रो मात्रा गुणास्त्रयः
ત્રણ વર્ણ, ત્રણ લોક, ત્રૈવિદ્ય અને ત્રણ પાવક; ત્રિકાળ, ત્રણ કર્મ, ત્રણ માત્રા અને ત્રણ ગુણ।
Verse 33
सृष्टा लोकेश्वराश्चैव येन येन च कर्मणा / सर्वभूतगणाः सृष्टाः सर्वभूतगणात्मना
જે જે કર્મથી લોકેશ્વરો સર્જાયા, તે સર્વભૂતગણાત્માએ જ સર્વ પ્રાણીસમૂહોને પણ સર્જ્યા।
Verse 34
क्षणं संधाय पूर्वेण योगेन रमते च यः / गतागतानां यो नेता सर्वत्र विविधेश्वरः
પૂર્વોક્ત યોગથી ક્ષણમાત્ર સંધાન કરીને જે રમે છે; ગતિ-આગતિ કરનારાઓનો નેતા, તે સર્વત્ર વિવિધેશ્વર છે।
Verse 35
यो गतिर्द्धर्मयुक्तानामगतिः पापकर्मणाम् / चातुर्वर्ण्यस्य प्रभवश्चातुर्वर्ण्यस्य रक्षिता
ધર્મયુક્તોની ગતિ તે છે અને પાપકર્મીઓની અગતિ પણ; તે જ ચાતુર્વર્ણ્યનો પ્રભવ અને ચાતુર્વર્ણ્યનો રક્ષક છે।
Verse 36
चातुर्विद्यस्य यो वेत्ता चातुराशम्यसंश्रयः / दिगन्तरं नभो भूमिरापो वायुर्विभावसुः
જે ચતુર્વિદ્યાનો વેત્તા અને ચાર આશ્રમોનો આશ્રય છે; તે જ દિગંતર, આકાશ, ભૂમિ, જળ, વાયુ અને વિભાવસુ (અગ્નિ) છે।
Verse 37
चन्द्रसूर्यद्वयं ज्योतिर्युगेशाः क्षणदाचराः / यः परं श्रुयते देवो यः परं श्रूयते तपः
ચંદ્ર-સૂર્યની દ્વય જ્યોતિ, યુગોના ઈશ્વર અને ક્ષણમાં વિચરનાર. જે પરમ દેવ તરીકે શ્રુતિમાં કહેવાય છે, તે જ પરમ તપ તરીકે પણ શ્રુતિમાં કહેવાય છે।
Verse 38
यः परं तमसः प्राहुर्यः परं परमात्मवान् / आदित्यादिस्तु यो देवो यश्च दैत्यान्तको विभुः
જેને તમસથી પરે કહેવાયો છે, જે પરમાત્મસ્વરૂપ પરમ છે. જે આદિત્યોનો આદિ દેવ છે, અને જે દૈત્યોનો સંહારક વિભુ છે।
Verse 39
युगान्तेष्वन्तको यश्च यश्च लोकान्तकान्तकः / सेतुर्यो लोकसेतूनां मेधो यो मध्यकर्मणाम्
યુગાંતમાં અંતક જે છે, અને લોકાંતકના અંતકનો પણ અંત કરનાર જે છે. લોકસેતુઓનો સેતુ જે છે, અને મધ્ય કર્મોની મેધા જે છે।
Verse 40
वेद्यो यो वेदविदुषां प्रभुर्यः प्रभवात्मनाम् / सोमभूतस्तु भूतानामग्निभूतो ऽग्निवर्चसाम्
જે વેદવિદોને વેદ્ય છે, અને જે પ્રભવાત્માઓનો પ્રભુ છે. જે ભૂતો માટે સોમસ્વરૂપ છે, અને અગ્નિવર્ચસ માટે અગ્નિસ્વરૂપ છે।
Verse 41
मनुष्याणां मनुर्भूतस्तपोभूतस्तपस्विनाम् / विनयो नयतृप्तानां तेजस्तेजस्विनामपि
મનુષ્યો માટે તે મનુ બને છે, તપસ્વીઓ માટે તે તપ બને છે. નયથી તૃપ્ત લોકો માટે તે વિનય છે, અને તેજસ્વીઓ માટે તે તેજ પણ છે।
Verse 42
विग्रहो विग्रहाणां यो गतिर्गतिमतामपि / आकाशप्रभवो वायुर्वायुप्राणो हुताशनः
જે સર્વ વિગ્રહોનો પણ વિગ્રહ અને ગતિમાનની પણ પરમ ગતિ છે; આકાશમાંથી વાયુ ઉત્પન્ન થાય છે, વાયુમાંથી પ્રાણ, અને પ્રાણમાંથી હુતાશન (અગ્નિ) પ્રગટે છે.
Verse 43
देवा हुताशनप्राणाः प्राणो ऽग्नेर्मधुसूदनः / रसाच्छोणितसंभूतिः शोणितान्मासमुच्यते
દેવતાઓ હુતાશન (અગ્નિ)ના પ્રાણ છે, અને અગ્નિનો પ્રાણ મધુસૂદન (વિષ્ણુ) છે. રસમાંથી શોણિત ઉત્પન્ન થાય છે, અને શોણિતમાંથી માંસ કહેવાય છે.
Verse 44
मांसात्त मेदसो जन्म मेदसो ऽस्थि निरुच्यते / अस्य्नो मज्जा समभवन्मज्जातः शुक्रसंभवः
માંસમાંથી મેદ (ચરબી) જન્મે છે, અને મેદમાંથી અસ્થિ (હાડકું) કહેવાય છે. અસ્થિમાંથી મજ્જા થાય છે, અને મજ્જામાંથી શુક્ર ઉત્પન્ન થાય છે.
Verse 45
शुक्राद्गर्भः समाभव द्रसमूलेन कर्मणा / तत्रापां प्रथमावापः स सौम्यो राशिरुच्यते
શુક્રમાંથી ગર્ભ ઉત્પન્ન થાય છે, રસ-મૂલ કર્મ દ્વારા. ત્યાં જળનો પ્રથમ સંયોગ થાય છે; તેને સૌમ્ય રાશિ કહેવામાં આવે છે.
Verse 46
गर्भो ऽश्मसंभवो ज्ञेयो द्वितीयो राशिरुच्यते / शुक्रं सोमात्मकं विद्यादार्त्तवं पावकात्मकम्
ગર્ભ અશ્મ (પાષાણ/સ્થૂલ)માંથી સંભવ્યો છે એમ જાણવો; તેને બીજી રાશિ કહેવામાં આવે છે. શુક્રને સોમાત્મક જાણો, અને આર્તવ (રજ)ને પાવકાત્મક (અગ્નિસ્વરૂપ) જાણો.
Verse 47
भावौ रसानुगावेतौ वीर्ये च शशिपावकौ / कफवर्गे भवेच्छुक्रं पित्तवर्गे च शोणितम्
ભાવ અને રસ પરસ્પર અનુગામી કહેવાયા છે; વીર્યમાં ચંદ્ર અને અગ્નિનું સ્વરૂપ છે. કફવર્ગમાં શુક્ર થાય છે અને પિત્તવર્ગમાં શોણિત (રક્ત) થાય છે.
Verse 48
कफस्य त्दृदयं स्थानं नाभ्यां पित्तं प्रतिष्ठितम् / देहस्य मध्ये त्दृदयं स्थानं तु मनसः स्मृतम्
કફનું સ્થાન હૃદય છે અને નાભિમાં પિત્ત પ્રતિષ્ઠિત છે. દેહના મધ્યમાં રહેલું હૃદય મનનું સ્થાન પણ કહેવાય છે.
Verse 49
नाभिश्चोदर संस्था तु तत्र देवो हुताशनः / मनः प्रजापतिर्ज्ञेयः कफः सोमो विभाव्यते
નાભિ ઉદરમાં સ્થિત છે; ત્યાં દેવ હુતાશન (અગ્નિ) નિવાસ કરે છે. મનને પ્રજાપતિ તરીકે જાણવું અને કફને સોમરૂપે વિચારવું.
Verse 50
पित्तमग्निः स्मृतो ह्येतदग्नीषोमात्मकं जगत् / एवं प्रवर्त्तिते गर्भे वृत्ते कर्कन्धुसंनिभे
પિત્તને અગ્નિ કહેવામાં આવ્યું છે; આ જગત અગ્નિ-સોમાત્મક છે. આ રીતે ગર્ભ પ્રવર્તે છે અને કર્કંધુ (બોર) જેવો ગોળ બને છે.
Verse 51
वायुः प्रवेशनं चक्रे संगतः परमात्मना / स पञ्चधा शरीरस्थो विद्यते वर्द्धयेत्पुनः
પરમાત્મા સાથે સંયુક્ત થઈ વાયુએ (ગર્ભમાં) પ્રવેશ કર્યો. તે વાયુ શરીરમાં પાંચ રીતે સ્થિત રહી ફરી વૃદ્ધિ કરાવે છે.
Verse 52
प्राणापानौ समानश्च ह्युदानो व्यान एव च / प्राणो ऽस्य परमात्मानं वर्द्धयन्परिवर्त्तते
પ્રાણ, અપાન, સમાન, ઉદાન અને વ્યાન—આ બધાં; પ્રાણ જ આમાં પરમાત્મતત્ત્વને વધારતો સતત પ્રવર્તે છે.
Verse 53
अपानः पश्चिमं कायमु दानो ऽर्द्धं शरीरिणः / व्यानो व्यानीयते येन समानः सर्वसंधिषु
અપાન શરીરના પશ્ચિમ ભાગમાં રહે છે; ઉદાન દેહધારીના અર્ધભાગમાં; વ્યાન જેના દ્વારા સર્વત્ર વ્યાપીને ચલાવવામાં આવે છે; અને સમાન સર્વ સંધિઓમાં સ્થિત છે.
Verse 54
भूतावाप्तिस्ततस्तस्य जायतेन्द्रियगोचरा / पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
ત્યારબાદ તેને ઇન્દ્રિયગોચર ભૂતોની પ્રાપ્તિ થાય છે—પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, આપઃ (જળ) અને પાંચમું તેજ.
Verse 55
सर्वेद्रियनिविष्टास्ते स्वस्वयोगं प्रचक्रिरे / पार्थिवं देहमाहुस्तु प्राणात्मानं च मारुतम्
તે બધાં ઇન્દ્રિયોમાં નિવિષ્ટ થઈ પોતપોતાનો યોગ ચલાવે છે; દેહને પાર્થિવ કહે છે અને પ્રાણાત્માને મારુત—વાયુમય—કહે છે.
Verse 56
छिद्राण्याकाशयोनीनि जलात्स्रावः प्रवर्त्तते / ज्योतिश्चक्षुषि कोष्ठो ऽस्मात्तेषां यन्नामतः स्मृतम्
છિદ્રો આકાશયોનિ છે; જળમાંથી સ્રાવ પ્રવર્તે છે; અને ચક્ષુમાં તેજ છે—આથી જ તેમના નામો એમ સ્મૃત થયાં છે.
Verse 57
संग्राह्य विषयांश्चैव यस्य वीर्यात्प्रवर्तिताः / इत्येतान्पुरुषः सर्वान्सृजत्येकः सनातनः
જેનાં પરાક્રમથી ગ્રાહ્ય વિષયો પણ પ્રવર્તે છે, તે એક સનાતન પુરુષ જ આ સર્વને સર્જે છે.
Verse 58
नैधने ऽस्मिन्कथं लोके नरत्वं विष्णुरागतः / एष नः संशयो धीमन्नेष वै विस्मयो महान्
હે ધીમાન! આ નશ્વર લોકમાં વિષ્ણુ કેવી રીતે માનવત્વને પામ્યા? આ અમારો સંશય છે; આ તો મહાન વિસ્મય છે.
Verse 59
कथं गतिर्गतिमतामापन्नो मानुषीं तनुम् / श्रोतुमिच्छामहे विष्णोः कर्माणि च यथाक्रमम्
ગતિમાનોની પરમ ગતિ એવા વિષ્ણુએ કેવી રીતે માનવ દેહ ધારણ કર્યો? વિષ્ણુનાં કર્મો અમે ક્રમશઃ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ.
Verse 60
आश्चर्यं परमं विष्णुर्वेदैर्देवश्चै कथ्यते / विष्णोरुत्पत्तिमाश्चय कथयस्व महामते
વેદોમાં વિષ્ણુને પરમ આશ્ચર્ય અને દેવ કહેવાયો છે. હે મહામતે! વિષ્ણુની આશ્ચર્યમય ઉત્પત્તિ કહો.
Verse 61
एतदाश्चर्यमाख्यातं कथ्यतां वै सुखावहम् / प्रख्यातबलवीर्यस्य प्रादुर्भावन्महात्मनः / कर्मणाश्चर्यभूतस्य विष्णोः सत्त्वमिहोच्यते
આ આશ્ચર્યકથા કહો, જે નિશ્ચયે સુખદાયી છે. પ્રસિદ્ધ બળ-વીર્યવાળા મહાત્માના પ્રાદુર્ભાવનું, અને કર્મથી આશ્ચર્યરૂપ વિષ્ણુના સત્ત્વનું અહીં વર્ણન થાય છે.
Verse 62
सूत उवाच अहं वः कीर्त्तयिष्यामि प्रादुर्भावं महात्मनः
સૂત બોલ્યા—હું તમને તે મહાત્માના પ્રાદુર્ભાવનું કીર્તન કરી સંભળાવીશ।
Verse 63
यथा बभूव भगवान्मानुषेषु महातपाः / भृगुस्त्रीवधदोषेण भृगुशापेन मानुषे
કેવી રીતે તે ભગવાન મહાતપસ્વી મનુષ્યોમાં પ્રગટ થયા—ભૃગુના સ્ત્રીવધદોષથી, ભૃગુના શાપથી, માનવરૂપે।
Verse 64
जायते च युगान्तेषु देवकार्यार्थसिद्धये / तस्य दिव्यां तनुं विष्णोर्गदतो मे निबोधत
યુગાંતે દેવકાર્ય સિદ્ધ કરવા માટે તેઓ જન્મ લે છે; તે વિષ્ણુની દિવ્ય તનુ વિશે હું કહું છું, સાંભળો।
Verse 65
युगधर्मे परावृत्ते काले च शिथिले प्रभुः / कर्त्तुं धर्मव्यवस्थानं जायते मानुषेष्विह / भृगोः शापनिमित्तेन देवासुरकृतेन च
યુગધર્મ ઉલટાઈ જાય અને કાળ શિથિલ થાય ત્યારે પ્રભુ ધર્મવ્યવસ્થા સ્થાપવા મનુષ્યોમાં જન્મ લે છે—ભૃગુના શાપના નિમિત્તે અને દેવ-અસુરોના કારણથી પણ।
Verse 66
ऋषय ऊचुः कथं देवासुरकृते तद्व्याहारमवाप्तवान् / एतद्वेदितुमिच्छामो वृत्तं देवासुरं कथम्
ઋષિઓએ કહ્યું—દેવો અને અસુરોના કારણે તે પ્રસંગ કેવી રીતે બન્યો? દેવાસુરોનું તે વર્તાંત અમે જાણવા ઇચ્છીએ છીએ।
Verse 67
सूत उवाच देवासुरं यथावृत्तं ब्रुवतस्तन्निबोधत
સૂત બોલ્યા—દેવો અને અસુરોનું યથાવૃત્ત જે બન્યું તે મારી વાણીથી સાંભળો।
Verse 68
हिरण्यकशिपुर्दैत्यस्त्रैलोक्यं प्राक्प्रशासति / बलिनाधिष्ठितं राज्यं पुनर्लोकत्रये क्रमात्
પૂર્વે દૈત્ય હિરણ્યકશિપુ ત્રૈલોક્ય પર શાસન કરતો; પછી ક્રમે ત્રણેય લોકમાં બલિનું અધિષ્ઠિત રાજ્ય થયું।
Verse 69
सख्यमासीत्परं तेषां देवानामसुरैः सह / युगाख्या दश संपूर्णा ह्यासीदव्याहतं जगत्
ત્યારે દેવોનું અસુરો સાથે પરમ સખ્ય હતું; ‘યુગ’ નામના દસ સમયખંડ પૂર્ણ થયા અને જગત અવ્યાહત રહ્યું।
Verse 70
निदेशस्थायिनश्चैव तयोर्देवासुराभवन् / बद्धे बलौ विवादो ऽथ संप्रवृत्तः सुदारुणः
તેઓ બંનેના આદેશમાં રહેનારા દેવો અને અસુરો હતા; બલિ બંધાયો ત્યારે પછી અતિ ભયંકર વિવાદ ઊભો થયો।
Verse 71
देवासुराणां च तदा घोरः क्षयकरो महान् / तेषां द्वीपनिमित्तं वै संग्रामा बहवो ऽभवेन्
ત્યારે દેવો અને અસુરો વચ્ચે ઘોર, મહાન અને ક્ષયકારક સંઘર્ષ થયો; દ્વીપોના કારણે તેમના અનેક યુદ્ધો થયા।
Verse 72
वराहे ऽस्मिन्दश द्वौ च षण्डामर्कान्तगाः स्मृताः / नामतस्तु समासेन शृणुध्वं तान्विवक्षतः
આ વરાહકલ્પમાં ‘ષંડામર્કાંત’ નામે બાર (દશ-દ્વૌ) ગણાયા છે. હું કહું છું તેમ, તેમના નામો સંક્ષેપમાં સાંભળો.
Verse 73
प्रथमो नारसिंहस्तु द्वितीयश्चापि वामनः / तृतीयः स तु वाराहश्चतुर्थो ऽमृतमन्थनः
પ્રથમ નરસિંહ, દ્વિતીય વામન; તૃતીય વરાહ અને ચતુર્થ ‘અમૃતમંથન’ કહેવાય છે.
Verse 74
संग्रामः पञ्चमश्चैव सुघोरस्तारकामयः / षष्ठो ह्याडीबकस्तेषां सप्तमस्त्रैपुरः स्मृतः
પાંચમું ‘સંગ્રામ’—અતિ ઘોર, તારકા-સંબંધિત; છઠ્ઠું ‘આડીબક’ અને સાતમું ‘ત્રૈપુર’ સ્મૃત છે.
Verse 75
अन्धकारो ऽष्टमस्तेषां ध्वजश्च नवमः स्मृतः / वार्त्रश्च दशमो घोरस्ततो हालाहलः स्मृतः
આઠમું ‘અંધકાર’ અને નવમું ‘ધ્વજ’ કહેવાય છે. દસમું ‘વાર્ત્ર’ અતિ ઘોર છે; ત્યારપછી ‘હાલાહલ’ સ્મૃત છે.
Verse 76
स्मृतो द्वादशकस्तेषां घोरः कोलाहलो ऽपरः / हिरण्यकशिपुर्दैत्यो नरसिंहेन सूदितः
આ તેમનો દ્વાદશક સ્મૃત છે; બીજું ‘કોલાહલ’ પણ અતિ ઘોર છે. હિરણ્યકશિપુ દૈત્ય નરસિંહ દ્વારા સંહારાયો.
Verse 77
वामनेन बलिर्बद्धस्त्रैलोक्याक्रमणे कृते / हिरण्याक्षो हतो द्वन्द्वे प्रतिवादे च दैवते
વામને ત્રિલોક પર આક્રમણ પૂર્ણ કરી બલિને બાંધી દીધો; અને દેવતાઓના પ્રતિપ્રશ્નમાં દ્વંદ્વયુદ્ધે હિરણ્યાક્ષ હણાયો.
Verse 78
महाबलो महासत्त्वः संग्रामेष्वपराजितः / दंष्ट्रया तु वराहेण स दैत्यस्तु द्विधाकृतः
મહાબળ, મહાસત્ત્વ, યુદ્ધોમાં અપરાજિત એવા તે દૈત્યને વરાહે પોતાની દંષ્ટ્રાથી ચીરી બે ભાગ કર્યો।
Verse 79
प्रह्लादो निर्जितो युद्धे इन्द्रेणामृतमन्थने / विरोचनस्तु प्राह्लादिर्नित्यमिन्द्रवधोद्यतः
અમૃતમંથન સમયે યુદ્ધમાં ઇન્દ્રે પ્રહ્લાદને જીત્યો; અને પ્રહ્લાદપુત્ર વિરોચન સદા ઇન્દ્રવધ માટે ઉદ્યત રહેતો હતો.
Verse 80
इन्द्रेणैव स विक्रम्य निहतस्तारकामये / भवादवध्यतां प्राप्य विशेषास्त्रादिभिस्तु यः
તારકામય યુદ્ધમાં ઇન્દ્રે જ પરાક્રમ કરીને તેને હણ્યો; અને જે શિવ પાસેથી અવધ્યતા પામ્યા છતાં વિશેષ અસ્ત્રો વગેરેથી અંતે નાશ પામ્યો।
Verse 81
स जंभो निहतः षष्ठे शक्राविष्टेन विष्णुना / अशक्नुवत्सु देवेषु परं सोढुमदैवतम्
છઠ્ઠા (યુદ્ધ)માં જંભ શક્રાવિષ્ટ વિષ્ણુ દ્વારા હણાયો; કારણ કે દેવતાઓ તે પરમ દૈત્યબળ સહન કરી શકતા ન હતા।
Verse 82
निहता दानवाः सर्वे त्रिपुरे त्र्यंबकेण तु / अथ दैत्याः सुराश्चैव राक्षसास्त्वन्धकारिके
ત્રિપુરમાં ત્ર્યંબક (શિવ) એ સર્વ દાનવોનો સંહાર કર્યો. ત્યારબાદ અંધકારમય યુદ્ધમાં દૈત્ય, દેવ અને રાક્ષસો પણ જોડાયા.
Verse 83
जिता देवमनुष्येस्ते पितृभिश्चैव संगताः / सवृत्रान्दानवांश्चैव संगतान्कृत्स्नशश्च तान्
દેવો અને મનુષ્યો પિતૃઓ સાથે મળીને તેમને જીત્યા; વૃત્ર સહિત એકત્ર થયેલા સર્વ દાનવોને સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત કર્યા.
Verse 84
जघ्ने विष्णुसहायेन महेन्द्रस्तेन वर्द्धितः / हतो ध्वजे महेन्द्रेण मयाछत्रश्च योगवित्
વિષ્ણુની સહાયથી બળવર્ધિત મહેન્દ્રએ તેમને સંહાર્યા. મહેન્દ્રના ધ્વજ-પ્રહારથી યોગવિદ્ મયાછત્ર પણ હણાયો.
Verse 85
ध्वजलक्षं समाविश्य विप्रचित्तिः महानुजः / दैत्यांश्च दानवांश्चैव संहतान्कृत्स्नशश्च तान्
ધ્વજ-લક્ષ્યમાં પ્રવેશ કરીને મહાબલી વિપ્રચિત્તિએ, એકત્ર થયેલા તે સર્વ દૈત્ય-દાનવોને સંપૂર્ણ રીતે પરાજિત કર્યા.
Verse 86
जयद्धालाहले सर्वैर्देवैः परिवृतो वृषा / रजिः कोलाहले सर्वान्दैत्यान्परिवृतो ऽजयत्
જયઘોષ અને હાલાહલના કોલાહલ વચ્ચે, સર્વ દેવોથી ઘેરાયેલો વૃષ વિજયી થયો. અને કોલાહલમાં દૈત્યોથી ઘેરાયેલો રજિ પણ સર્વને જીત્યો.
Verse 87
यज्ञस्यावभृथे जित्वा षण्डामकारै तु दैवतैः / एते देवासुरा वृत्ताः संग्रामा द्वादशैव तु
યજ્ઞના અવભૃથ-સ્નાનમાં ષંડામકાર નામના દેવતાઓ દ્વારા વિજય પ્રાપ્ત કર્યા પછી, દેવો અને અસુરોના આ બાર યુદ્ધો બન્યા.
Verse 88
सुरासुरक्षयकराः प्रजाना मशिवश्च ह / हिरण्यकशिपू राजा वर्षाणामर्बुदं बभौ
આ યુદ્ધો દેવો અને અસુરોનો ક્ષય કરનારાં અને પ્રજાઓ માટે અશિવ (અશુભ) હતાં; રાજા હિરણ્યકશિપુ એક અર્બુદ વર્ષો સુધી પ્રભાવી રહ્યો.
Verse 89
तथा शतसहस्राणि ह्यधिकानि द्विसफतिः / अशीतिश्च सहस्राणि त्रैलोक्यस्येश्वरो ऽभवत्
તેમજ તેના ઉપર વધુ બે-સિત્તેર અને એંસી હજાર વર્ષો સુધી તે ત્રિલોકનો ઈશ્વર રહ્યો.
Verse 90
पारंपर्येण राजा तु बलिर्वर्षार्बुधं पुनः / षष्टिश्चैव सहस्राणि त्रिंशच्च नियुतानि च
પરંપરાથી રાજા બલિએ પણ ફરી એક અર્બુદ વર્ષો, તેમજ સાઠ હજાર અને ત્રીસ નિયુત (લાખ) સમય સુધી રાજ્ય કર્યું.
Verse 91
बले राज्याधिकारस्तु यावत्कालं बभूव ह / प्रह्लादो निर्जितो ऽभूच्च तावत्कालं सहासुरैः
બલિનો રાજ્યાધિકાર જેટલો સમય રહ્યો, એટલો જ સમય પ્રહ્લાદ પણ અસુરો સહિત પરાજિત રહ્યો.
Verse 92
इन्द्रास्त्रयस्ते विख्याता ह्यसुराणां महौ जसः / दैत्यसंस्थमिदं सर्वमासीद्दशयुगं किल
તારા ઇન્દ્રાસ્ત્રો પ્રસિદ્ધ હતા; તે મહાબલી અસુરોને પણ દમન કરતા. કહેવાય છે કે આ સર્વ જગત દશ યુગ સુધી દૈત્યોના અધિકારમાં હતું.
Verse 93
अशपत्तु ततः शुक्रो राष्ट्रं दशयुगं पुनः / त्रैलोक्यमिदमव्यग्रं महेन्द्रो ह्यभ्ययाद्बलेः
ત્યારે શુક્રાચાર્યે રાજ્યને ફરી દશ યુગ માટે શાપ આપ્યો. અને મહેન્દ્રે બળપૂર્વક બલિ પર ચઢાઈ કરી; ત્રિલોક ત્યારે નિર્વિઘ્ન હતું.
Verse 94
प्रह्लादस्य हृते तस्मिंस्त्रैलोक्ये कालपर्ययात् / पर्यायेणैव संप्राप्तं त्रैलोक्यं पाकशासनम्
પ્રહ્લાદના હિત માટે, કાળપરિવર્તનથી તે જ ત્રિલોકનું રાજ્ય ક્રમશઃ પાકશાસન (ઇન્દ્ર)ને પ્રાપ્ત થયું.
Verse 95
ततो ऽसुरान्परित्यज्य यज्ञो देवानुपागमत् / यज्ञे देवानथ गते काव्यं ते ह्यसुरां ब्रुवन्
ત્યારે યજ્ઞ અસુરોને ત્યજી દેવતાઓ પાસે ગયો. યજ્ઞ દેવો પાસે પહોંચતાં જ કાવ્ય (શુક્ર) એ અસુરોને કહ્યું.
Verse 96
किं तन्नो मिषतां राष्ट्रं त्यक्त्वा यज्ञः सुरान्गतः / स्थातुं न शक्रुमो ह्यद्य प्रविशाम रसातलम्
અમારી નજર સામે યજ્ઞે આપણું રાજ્ય ત્યજી દેવતાઓ પાસે ચાલ્યો ગયો—હવે આજે આપણે અહીં ટકી શકતા નથી; ચાલો રસાતલમાં પ્રવેશ કરીએ.
Verse 97
एवमुक्तो ऽब्रवीदेतान्विषण्णः सांत्वयन्गिरा / माभैष्ट धारयिष्यामि तेजसा स्वेन वः सुराः
આમ કહેવાતાં, તેઓ વિષાદગ્રસ્ત હોવા છતાં, વાણીથી સાંત્વના આપતાં બોલ્યા: 'હે સુરો, ડરો નહીં, હું મારા તેજથી તમને ધારણ કરીશ.'
Verse 98
वृष्टिरोषधयश्चैव रसा वस्तु च यत्परम् / कृत्स्नानि ह्यपि तिष्ठन्तु पापस्तेषां सुरेषु वै
વરસાદ, ઔષધિઓ, રસો અને જે કંઈ શ્રેષ્ઠ વસ્તુ છે, તે બધું (મારી પાસે) રહે; તેમનું પાપ (અભાવ) સુરો (દેવો) પર પડે.
Verse 99
युष्मदर्थं प्रदास्यामि तत्सर्व धार्यते मया / ततो देवासुरान्दृष्ट्वा धृतान्काव्येन धीमता
તમારા માટે હું તે બધું આપીશ જે મેં ધારણ કર્યું છે. પછી બુદ્ધિમાન કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય) દ્વારા રક્ષાયેલા દેવાસૂરોને જોઈને...
Verse 100
अमन्त्रयंस्तदा ते वै संविघ्ना विजिगीषया / एष काव्य इदं सर्वं व्यावर्त्तयति नो बलात्
ત્યારે તેઓ (દેવો), વિઘ્નોથી ઘેરાયેલા હોવા છતાં જીતવાની ઈચ્છાથી, મંત્રણા કરવા લાગ્યા: 'આ કાવ્ય (શુક્ર) બળપૂર્વક અમારા આ બધા પ્રયાસોને પાછા વાળે છે.'
Verse 101
साधु गच्छामहे तूर्णं यावन्नाप्याययेत्तु तान् / प्रसह्य हत्वा शिष्टांस्तु पातालं प्रापयामहे
સારું, તે તેમને પુષ્ટ કરે તે પહેલાં આપણે જલ્દી જઈએ. બાકી રહેલાઓને બળપૂર્વક મારીને આપણે તેમને પાતાળમાં મોકલી દઈએ.
Verse 102
ततो देवास्तु संरब्धा दानवानभिसृत्य वै / जघ्नुस्तैर्वध्यमानास्ते काव्यमेवाभिदुद्रुवुः
ત્યારે દેવતાઓ ક્રોધથી ઉદ્દીપ્ત થઈ દાનવો તરફ ધસી ગયા અને તેમને સંહારવા લાગ્યા; તેઓ માર ખાતા કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય) પાસે જ દોડી ગયા.
Verse 103
ततः काव्यस्तु तान्दृष्ट्वा तूर्णं देवैरभिद्रुतान् / समारक्षत संत्रस्तान्देवेभ्यस्तान्दितेः सुतान्
પછી કાવ્યે દેવતાઓ દ્વારા ધપાવવામાં આવતા તેમને જોઈ, ભયભીત દિતિપુત્રોને દેવતાઓથી તત્કાળ રક્ષ્યા।
Verse 104
काव्यो दृष्ट्वा स्थितान्देवांस्तत्र दैवमचिन्तयत् / तानुवाच ततो ध्यात्वा पूर्ववृत्तमनुस्मरन्
કાવ્યે ત્યાં ઊભેલા દેવતાઓને જોઈ દૈવનો વિચાર કર્યો; પછી ધ્યાન કરીને પૂર્વવૃત્ત સ્મરીને તેમને કહ્યું।
Verse 105
त्रैलोक्यं विजितं सर्वं वामनेन त्रिभिःक्रमैः / बलिर्बद्धो हतो जंभो निहतश्च विरोचनः
વામને પોતાના ત્રણ પગલાંથી સમગ્ર ત્રિલોક જીત્યું; બલિ બંધાયો, જંભ મારાયો અને વિરોચન પણ નિહત થયો.
Verse 106
महासुरा द्वादशसु संग्रामेषु सुरैर्हताः / तैस्तैरुपायैर्भूयिष्ठा निहता ये प्रधानतः
બાર યુદ્ધોમાં મહાસુરો દેવતાઓ દ્વારા હણાયા; જે મુખ્ય હતા તેઓ વિવિધ ઉપાયો વડે મોટા ભાગે નાશ પામ્યા.
Verse 107
किञ्चिच्छिष्टास्तु वै यूयं युद्धे स्वल्पे तु वै स्वयम् / नीतिं वो हि विधास्यामि कालः कश्चित्प्रतीक्ष्यताम्
તમે નાનાં યુદ્ધમાં પોતે જ થોડા બાકી રહ્યા છો. હું તમારાં માટે નીતિ ગોઠવીશ; થોડો સમય રાહ જુઓ.
Verse 108
यास्याम्यहं महादेवं मन्त्रार्थे विजयाय च / अग्निमाप्याययेद्धोता मेत्रैरेष दहिष्यति
મંત્રકાર્ય અને વિજય માટે હું મહાદેવ પાસે જઈશ. હોતા અગ્નિને પ્રજ્વલિત અને પોષિત કરે; આ અગ્નિ મારા મંત્રોથી દહશે.
Verse 109
ततो यास्याम्यहं देवं मन्त्रार्थे नीललोहितम् / युष्माननुग्रहीष्यामि पुनः पश्चादिहागतः
પછી મંત્રકાર્ય માટે હું નીલલોહિત દેવ પાસે જઈશ. પછી અહીં પાછો આવીને હું તમારાં પર અનુગ્રહ કરીશ.
Verse 110
यूयं तपश्चरध्वं वै संवृता वल्कलैर्वने / न वै देवा वाधिष्यन्ति यावदागमनं मम
તમે વનમાં વલ્કલ ધારણ કરીને તપ કરો. હું પાછો આવું ત્યાં સુધી દેવો તમને બાધા નહીં કરે.
Verse 111
अप्रतीपांस्ततो मन्त्रान्देवात्प्राप्य महेश्वरात् / योत्स्यामहे पुनर्देवांस्ततः प्राप्स्यथ वै जयम्
પછી મહેશ્વર દેવ પાસેથી અપ્રતિહત મંત્રો મેળવીને અમે દેવો સાથે ફરી યુદ્ધ કરીશું; ત્યાર પછી તમે નિશ્ચયે જય મેળવશો.
Verse 112
ततस्ते कृतसंवादा देवानूचुस्ततो ऽसुराः / न्यस्तशस्त्रा वयं सर्वे लोकान्यूयं क्रमन्तु वै
પછી સંવાદ પૂર્ણ થયા પછી અસુરોએ દેવોને કહ્યું—અમે સૌએ શસ્ત્રો મૂકી દીધાં છે; તમે નિશ્ચયે લોકોમાં વિહરો।
Verse 113
वयं तपश्चरिष्यामः संवृत्ता वल्कलैर्वने / प्रह्लादस्य वचः श्रुत्वा सत्यानुव्यात्दृतं तु तत्
અમે વનમાં વલ્કલ ધારણ કરીને તપશ્ચર્યા કરીશું; પ્રહ્લાદનું વચન સાંભળી અમે સત્યનું અનુસરણ કરવા દૃઢ થયા છીએ।
Verse 114
ततो देवा न्यवर्त्तन्त विज्वरा मुदिताश्च ह / न्यस्तशस्त्रेषु दैत्येषु स्वान्वै जग्मुर्यथागतान्
પછી દેવો નિર્ભય અને આનંદિત થઈ પાછા ફર્યા; દૈત્યો શસ્ત્રો મૂકી દેતાં તેઓ જેમ આવ્યા હતા તેમ પોતાના ધામે ગયા।
Verse 115
ततस्तानब्रवीत्काव्यः कञ्चित्कालं प्रतीक्ष्यताम् / निरुत्सुकास्तपोयुक्ताः कालः कार्यार्थसाधकः
પછી કાવ્ય (શુક્રાચાર્ય)એ તેમને કહ્યું—થોડો સમય રાહ જુઓ; નિરુત્સુક રહી તપમાં યુક્ત રહો, કારણ કે કાળ જ કાર્યસિદ્ધિ કરાવે છે।
Verse 116
पितुर्ममाश्रमस्था वै संप्रतीक्षत दानवाः / स संदिश्यसुरान्काव्यो महोदेवं प्रपद्य च
હે દાનવો, મારા પિતાના આશ્રમમાં રહીને રાહ જુઓ; કાવ્યે દેવોને સંદેશ આપી મહાદેવનું શરણ લીધું।
Verse 117
प्रणम्यैवमुवाचायं जगत्प्रभवमीश्वरम् / मन्त्रानिच्छामि हे देव ये न संति बृहस्पतौ
પ્રણામ કરીને તેણે જગતના ઉદ્ભવ એવા ઈશ્વરને કહ્યું— હે દેવ, બૃહસ્પતિ પાસે જે મંત્રો નથી, તે મંત્રો મને જોઈએ છે।
Verse 118
पराभवाय देवानामसुरेष्वभयावहान् / एवमुक्तो ऽब्रवीद्देवो मन्त्रानिच्छसि वै द्विज
દેવતાઓના વિજય માટે અને અસુરોમાં ભય ઉપજાવનારા— એમ કહ્યે પછી દેવે કહ્યું— હે દ્વિજ, તું મંત્રો ઇચ્છે છે?
Verse 119
व्रतं चर मयोद्दिष्टं ब्रह्मचारी समाहितः / पूर्मं वर्षसहस्रं वै कुण्डधूममवाक्शिराः
મેં નિર્દેશેલું વ્રત આચરો; બ્રહ્મચારી બની એકાગ્ર રહો. પ્રથમ સહસ્ર વર્ષ સુધી કુંડના ધુમાડામાં માથું નીચે રાખીને રહો.
Verse 120
यदि पास्यति भद्रं ते मत्तो मन्त्रमवाप्स्यसि / तथोक्तो देवदेवेन स शुक्रस्तु महातपाः
જો તું આ પાળશે, તારો કલ્યાણ થાઓ— ત્યારે તું મારી પાસેથી મંત્ર પ્રાપ્ત કરીશ. દેવદેવે એમ કહ્યે પછી મહાતપસ્વી શુક્ર…
Verse 121
पादौ संस्पृश्य देवस्य बाढमित्यभाषत / व्रतं चराम्यहं देव यथोद्दिष्टो ऽस्मि वैप्रभो
દેવના ચરણ સ્પર્શ કરીને તેણે કહ્યું— નિશ્ચય. હે દેવ, હે પ્રભુ, જેમ તમે નિર્દેશ આપ્યો છે તેમ હું વ્રત આચરીશ.
Verse 122
ततो नियुक्तो देवेन कुण्डधारो ऽस्य धूमकृत् / असुराणां हितार्थाय तस्मिञ्छुक्रे गते तदा
ત્યારે દેવ દ્વારા નિયુક્ત કુંડધાર, ધુમ્ર ઉત્પન્ન કરનાર, અસુરોના હિતાર્થે, તે સમયે શુક્ર ગયા પછી, કાર્યમાં પ્રવૃત્ત થયો।
Verse 123
मन्त्रार्थं तत्र वसति ब्रह्म चर्यं महेश्वरे / तद्बुद्ध्वा नीतिपूर्वं तु राष्ट्रं न्यस्तं तदासुरैः
મંત્રાર્થ માટે તે ત્યાં મહેશ્વરમાં બ્રહ્મચર્ય પાળીને વસે છે; તે જાણીને અસુરોએ નીતિપૂર્વક ત્યારે રાજ્ય સોંપ્યું।
Verse 124
तस्मिञ्छिद्रे तदामर्षाद्देवास्तान्समभिद्रवन् / प्रगृहीतायुधाः सर्वे बृहस्पतिपुरोगमाः
તે છિદ્ર મળતાં જ, ક્રોધથી દેવો તેમના પર ધસી આવ્યા; સૌએ શસ્ત્ર ધારણ કર્યા હતા અને બૃહસ્પતિ આગેવાન હતા।
Verse 125
दृष्ट्वासुरगणा देवान्प्रगृहीतायुधान्पुनः / उत्पेतुः सहसा सर्वे संत्रस्तास्ते ततो ऽभवन्
દેવોને ફરી શસ્ત્રધારી જોઈને, અસુરગણ અચાનક ઉછળી પડ્યા; ત્યારથી તેઓ બધા ભયભીત થયા।
Verse 126
न्यस्ते शस्त्रे ऽभये दत्ते ह्याचार्ये व्रतमास्थिते / संत्यज्य समयं देवास्ते सपत्नजिघांसवः
શસ્ત્ર મૂકાયા, અભય અપાયું અને આચાર્ય વ્રતમાં સ્થિત હતા છતાં, શત્રુવધની ઇચ્છાથી દેવોએ કરારનો સમય ત્યજી દીધો।
Verse 127
अनाचार्यास्तु भद्रं वो विश्वस्तास्तपसे स्थिताः / चीरवल्काजिनधरा निष्क्रिया निष्परिग्रहाः
હે કલ્યાણકારી, તમારું મંગળ થાઓ; અમે આચાર્યવિહિન હોવા છતાં વિશ્વાસપૂર્વક તપમાં સ્થિત છીએ. ચીર-વલ્કલ-અજિન ધારણ કરી, નિષ્ક્રિય અને નિષ્પરિગ્રહ છીએ.
Verse 128
रणे विजेतुं देवान्वै न शक्ष्यामः कथञ्चन / अयुद्धेन प्रपद्यामः शरणं काव्यमातरम्
યુદ્ધમાં દેવતાઓને અમે કોઈ રીતે જીતવા સમર્થ નથી. તેથી યુદ્ધ વિના અમે કાવ્યમાતા (સરಸ್ವતી)નું શરણ લઈએ છીએ.
Verse 129
प्रापद्यन्त ततो भीतास्तया चैव तदाभयम् / दत्तं तेषां तु भीतानां दैत्यानामभयार्थिनाम्
પછી તેઓ ભયભીત થઈ તેની શરણમાં ગયા; અને ભયમુક્તિ ઇચ્છનાર તે દૈત્યોને તેણે તત્કાળ અભયદાન આપ્યું.
Verse 130
तया चाभ्युपपन्नांस्तान्दृष्ट्वा देवास्तदासुरान् / अभिजघ्नुः प्रसह्यैतान्विचार्य च बलाबलम्
તેના આશ્રયમાં આવેલા તે અસુરોને જોઈ દેવતાઓએ બળાબળનો વિચાર કરીને તેમને બળપૂર્વક સંહાર્યા.
Verse 131
तत स्तान्वध्यमानांस्तु देवैर्दृष्ट्वासुरांस्तदा / देवी क्रुद्धाब्रवीदेनाननिन्द्रत्वं करोम्यहम्
ત્યારે દેવતાઓ દ્વારા તે અસુરો વધાતા જોઈ દેવી ક્રોધિત થઈ બોલી—“હું એમને ઇન્દ્રત્વવિહિન કરી દઈશ.”
Verse 132
संस्तभ्य शीघ्रं संरंभादिन्द्रं साभ्यचरत्ततः / ततः संस्तंभितं दृष्ट्वा शक्रं देवास्तु मूढवत्
ત્યારે તે ક્રોધાવેશમાં ઝડપથી ઇન્દ્ર પર ધસી ગઈ. શક્રને સ્તબ્ધ જોઈ દેવગણ મૂઢ સમા થઈ ગયા.
Verse 133
व्यद्रवन्त ततो भीता दृष्ट्वा शक्रं वशीकृतम् / गतेषु सुरसंघेषु विष्मुरिन्द्रमभाषत
શક્ર વશમાં થયેલો જોઈ તેઓ ભયથી ભાગી ગયા. દેવસમૂહ ગયા પછી વિષ્મુએ ઇન્દ્રને કહ્યું.
Verse 134
मां त्वं प्रविश भद्रं ते नेष्यामि त्वां सुरेश्वर / एवमुक्तस्ततो विष्णुः प्रविवेश पुरन्दरः
તે બોલ્યો—“તારું કલ્યાણ થાઓ; તું મારામાં પ્રવેશ કર. હે સુરેશ્વર, હું તને લઈ જઈશ.” એમ કહ્યે પછી પુરંદર વિષ್ಣુમાં પ્રવેશ્યો.
Verse 135
विष्मुना रक्षितं दृष्ट्वा देवी क्रुद्धा वचो ऽवदत् / एषा त्वां विष्णुना सार्द्ध दहामि मघवन्बलात्
વિષ્મુ દ્વારા રક્ષિત જોઈ દેવી ક્રોધિત થઈ બોલી—“હે મઘવન, હું બળપૂર્વક તને વિષ್ಣુ સાથે દહાવી દઈશ.”
Verse 136
मिषता सर्वभूतानां दृश्यतां मे तपोबलम् / तयाभिभूतौ तौ देवाविन्द्राविष्णू जजल्पतुः
સર્વ ભૂતો જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તેણીએ કહ્યું—“મારું તપોબળ જુઓ!” એમ કહી તેણે તેમને દબાવી દીધા; ત્યારે ઇન્દ્ર અને વિષ್ಣુ બંને દેવો પરસ્પર બોલ્યા.
Verse 137
कथं मुच्येव सहितौ विष्णुरिन्द्रमभाषत / इन्द्रो ऽब्रवीज्जहि ह्येनां यावन्नो न दहे द्विभो
વિષ્ણુએ ઇન્દ્રને પૂછ્યું, 'આપણે બંને કેવી રીતે બચી શકીએ?' ઇન્દ્રએ કહ્યું, 'હે પ્રભુ! તે આપણને બાળી નાખે તે પહેલાં જ તેનો વધ કરો.'
Verse 138
विशेषेणाभिभूतो ऽहमिमां तज्जहि माचिरम् / ततः समीक्ष्य तां विष्णुः स्त्रीवधं कर्त्तुमास्थितः
'હું તેનાથી વિશેષરૂપે પરાભૂત થયો છું, તેથી વિલંબ કર્યા વિના તેનો વધ કરો.' પછી તેને જોઈને વિષ્ણુએ સ્ત્રી-હત્યા કરવાનો નિશ્ચય કર્યો.
Verse 139
अभिध्याय ततश्शक्रमापन्नं सत्वरं प्रभुः / तस्याः संत्वरमाणायाः शीघ्रङ्कारी मुरारिहा
ત્યારે સંકટમાં પડેલા ઇન્દ્રનું ધ્યાન ધરીને પ્રભુએ શીઘ્રતા કરી. જ્યારે તે વેગથી આગળ વધી રહી હતી, ત્યારે મુરારિ (વિષ્ણુ) એ વધુ ઝડપથી કાર્ય કર્યું.
Verse 140
त्रिधा विष्णुस्ततो देवः क्रूरं बुद्ध्वा चिकीर्षितम् / क्रुद्धस्तदस्त्रमाविध्य शिरश्चिच्छेद माधवः
ત્યારે ભગવાન વિષ્ણુએ તેના ક્રૂર ઈરાદાને સમજીને ક્રોધિત થઈને પોતાનું શસ્ત્ર ચલાવ્યું અને માધવે તેનું મસ્તક કાપી નાખ્યું.
Verse 141
तं दृष्ट्वा स्त्रीवधं घोरं चुकोप भृगुरीश्वरः / ततो ऽभिशप्तो भृगुणा विष्णुर्भार्यावधे तदा
તે ભયાનક સ્ત્રી-હત્યા જોઈને સમર્થ ભૃગુ ઋષિ ક્રોધિત થયા. ત્યારે પત્નીની હત્યાને કારણે ભૃગુએ વિષ્ણુને શ્રાપ આપ્યો.
Verse 142
यस्मात्ते जानता धर्ममवध्या स्त्री निषूदिता / तस्मात्त्वं सप्तकृत्वो वै मनुष्येषु प्रपद्यसे
ધર્મ જાણતા હોવા છતાં તું અવધ્યા સ્ત્રીનો વધ કર્યો; તેથી તું સાત વાર મનુષ્યલોકમાં જન્મ લેશે।
Verse 143
ततस्तेनाभिशापेन नष्टे धर्मे पुनः पुनः / सर्वलोक हितार्थाय जायते मानुषेष्विह
તેના તે શાપથી ધર્મ વારંવાર નષ્ટ થાય છે; છતાં સર્વ લોકના હિત માટે તે અહીં મનુષ્યોમાં જન્મે છે।
Verse 144
अनुव्याहृत्य विष्मुं स तदादाय शिरः स्वयम् / समानीय ततः काये समायोज्येदमब्रवीत्
વિષ્ણુનું નામ ઉચ્ચારી તેણે પોતે તે શિર ઉઠાવ્યું; પછી દેહ પાસે લાવી જોડીને આ રીતે કહ્યું।
Verse 145
एतां त्वां विष्णुना सत्यं हतां संजीवयाम्यहम् / यदि कृत्स्नो मया धर्मश्चरितो ज्ञायते ऽपि वा
હે દેવી, વિષ્ણુને સાક્ષી રાખી હું સત્યપૂર્વક તને—હત થયેલીને—પુનર્જીવિત કરું છું; જો મેં સંપૂર્ણ ધર્મ આચર્યો હોય અને તે જાણીતો હોય.
Verse 146
तेन सत्येन जीवस्व यदि सत्यं ब्रवीम्यहम् / सत्याभिव्यहृतात्तस्य देवी संजीविता तदा
જો હું સત્ય બોલું છું તો તે સત્યના બળથી જીવિત થા; તેના સત્યવચનના ઉચ્ચારથી દેવી ત્યારે સંજીવિત થઈ।
Verse 147
तदा तां प्रोक्ष्य शीताभिरद्भिर्जीवेति सो ऽब्रवीत् / ततस्तां सर्वभूतानां दृष्ट्वा सुप्तोत्थितामिव
ત્યારે તેણે શીતળ જળ છાંટી ને કહ્યું— “જીવિત થા.” પછી સર્વ પ્રાણીઓએ તેને જાણે નિદ્રામાંથી જાગેલી હોય તેમ જોઈ આશ્ચર્ય માન્યું.
Verse 148
साधुसाध्वित्यदृश्यानां वाचस्ताः सस्वनुर्दिशः / दृष्ट्वा संजीवितामेवं देवीं तां भृगुणा तदा
“સાધુ, સાધુ” એમ અદૃશ્યોની વાણી દિશાઓમાં ગુંજી ઊઠી. ત્યારે ભૃગુએ તે દેવીને આ રીતે સંજીવિત થયેલી જોઈ.
Verse 149
मिषतां सर्वभूतानां तदद्भुतमिवाभवत् / असंभ्रान्तेन भृगुणा पत्नी संजीवितां ततः
સર્વ પ્રાણીઓ જોઈ રહ્યા હતા ત્યારે તે અદ્ભુત જેવી ઘટના બની. ત્યારે ભૃગુએ નિર્ભયપણે પોતાની પત્નીને સંજીવિત કરી.
Verse 150
दृष्ट्वा शक्रो न लेभे ऽथ शर्म काव्यभयात्ततः / प्रजागरे ततश्चेन्द्रो जयन्तीमात्मनः सुताम्
તેને જોઈ શક્ર (ઇન્દ્ર) કાવ્યના ભયથી શાંતિ ન પામ્યો. ત્યારબાદ ઇન્દ્ર પોતાની પુત્રી જયંતી વિષે જાગતો રહ્યો.
Verse 151
प्रोवाच मतिमान्वाक्यं स्वां कन्यां पाकशासनः / एष काव्यो ह्यनिन्द्राय चरते दारुणं तपः
પાકશાસન (ઇન્દ્ર) બુદ્ધિમાન બની પોતાની પુત્રીને કહ્યું— “આ કાવ્ય ઇન્દ્રનાશ માટે ભયંકર તપ કરે છે.”
Verse 152
तेनाहं व्याकुलः पुत्रि कृतो धृतिमना दृढम् / गच्छ संभावयस्वैनं श्रमापनयनैः शुभे
હે પુત્રી, તેથી હું અત્યંત વ્યાકુળ થયો છું, છતાં ધૈર્યને દૃઢ રાખ્યું છે. હે શુભે, તું જઈને તેની થાક દૂર કરનાર ઉપચારોથી તેનું સન્માન કર।
Verse 153
तैस्तैर्मनो ऽनुकूलैश्च ह्युपचारैरतद्रिता / देवी सारीन्द्रदुहिता जयन्ती शुभचारिणी
મનને અનુકૂળ એવા વિવિધ ઉપચારોથી, આળસ વિના, દેવી—સારીન્દ્રની પુત્રી—શુભચારિણી જયંતી સેવા કરતી રહી।
Verse 154
सुस्वरूपधरागात्तं दुर्वहं व्रतमास्थितम् / पित्रा यथोक्तं वाक्यं सा काव्ये कृतवती तदा
સુંદર સ્વરૂપ ધારણ કરીને તેણે તે દુર્વહ વ્રત સ્વીકાર્યું; અને પિતાએ કહેલું વચન તેણે ત્યારે કાવ્યરૂપે પણ નિભાવ્યું।
Verse 155
गीर्भिश्चैवानुकूलाभिः स्तुवन्ती वल्गुभाषिणी / गात्रसंवाहनैः काले सेवमाना त्वचासुखैः
અનુકૂળ વચનોથી સ્તુતિ કરતી, મધુર ભાષી તે સમયસર અંગસંવાહન કરતી અને ત્વચાને સુખ આપતી સેવાઓથી પરિચર્યા કરતી રહી।
Verse 156
शुश्रूषन्त्यनुकूला च उवास बहुलाः समाः / पूर्णं धूमव्रते चापि घोरे वर्षसहस्रके
અનુકૂળ બની શুশ્રૂષા કરતી તે ઘણા વર્ષો ત્યાં રહી; અને ઘોર ધૂમવ્રતમાં પણ તેણે એક હજાર વર્ષનો સમય પૂર્ણ કર્યો।
Verse 157
वरेण च्छन्दयामास काव्यं प्रीतो ऽभवस्तदा / एवं व्रतं त्वयैकेन चीर्णं नान्येन केन चित्
વર આપીને તેણે કાવ્યને પ્રસન્ન કર્યું અને ત્યારે તે આનંદિત થયો. આવું વ્રત માત્ર તું એકલાએ જ કર્યું છે; બીજાએ કોઈએ નથી.
Verse 158
तस्मात्त्वं तपसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / तेजसा वापि विबुधान्सर्वानभिभविष्यसि
અતએવ તું તપ, બુદ્ધિ, શ્રુતિજ્ઞાન, બળ અને તેજ દ્વારા સર્વ દેવતાઓને પણ અતિક્રમ કરીશ.
Verse 159
यच्च किञ्चिन्ममब्रह्म विद्यते भृगुनन्दन / सांग च सरहस्यं च यज्ञोपनिषदस्तथा
હે ભૃગુનંદન! મારી પાસે જે કંઈ બ્રહ્મવિદ્યા છે—અંગો સહિત, રહસ્ય સહિત, તેમજ યજ્ઞની ઉપનિષદરૂપ શિક્ષા પણ—
Verse 160
प्रतिभाति ते सर्वं तद्वाच्यं तु न कस्यचित् / सर्वाभिभावी तेन त्वं द्विजश्रेष्ठो भविष्यसि
તે બધું તને સ્પષ્ટ રીતે પ્રતીત થાય છે; પરંતુ તે કોઈને કહેવાનું નથી. એથી તું સર્વને અતિક્રમ કરીને દ્વિજોમાં શ્રેષ્ઠ બનશે.
Verse 161
एवं दत्त्वा वरं तस्यै भार्गवाय भवः पुनः / प्रजेशत्वं धनेशत्वमवध्यत्वं च वै ददौ
આ રીતે વર આપીને, પછી ભગવાન ભવ (શિવ) એ ભાર్గવને પ્રજેશત્વ, ધનેશત્વ અને અવધ્યત્વ પણ આપ્યાં.
Verse 162
एतांल्लब्ध्वा वरान्काव्यः संप्रहृष्टतनूरुहः / हर्षात्प्रादुर्बभौ तस्य दिव्यं स्तोत्रं महेशितुः
આ વરો પ્રાપ્ત કરીને કાવ્ય આનંદથી રોમાંચિત થયો. હર્ષથી તેના મુખમાંથી મહેશ્વરના દિવ્ય સ્તોત્રનું પ્રાકટ્ય થયું.
Verse 163
तदा तिर्यक्स्थितस्त्वेवं तुष्टुवे नीललोहितम् / नमो ऽस्तु शितिकण्ठाय सुराद्याय सुवर्चसे
ત્યારે તે તિર્યક રીતે ઊભો રહી નীলલોહિતનું સ્તવન કરવા લાગ્યો—શિતિકંઠ, દેવોના આદ્ય, પરમ તેજસ્વી તને નમસ્કાર.
Verse 164
लेलिहानाय लेह्याय वत्सराय जगत्पते / कपर्दिने ह्यूर्द्ध्वरोम्णे हर्यक्षवरदाय च
લેલિહાન, લેહ્ય, વત્સર-સ્વરૂપ જગત્પતિને; કપર્દી, ઊર્ધ્વરોમ્ને અને હર્યક્ષને વર આપનારને નમસ્કાર.
Verse 165
संस्तुताय सुतीर्थाय देवदेवाय रंहसे / उष्णीषिणे सुवक्त्राय सहस्राक्षाय मीढुषे
સ્તુત્ય, સુતીર્થ-સ્વરૂપ, દેવદેવ, વેગમય; ઉષ્ણીષધારી, સુવક્ત્ર, સહસ્રાક્ષ અને વર્ષાદાતા ને નમસ્કાર.
Verse 166
वसुरेताय रुद्राय तपसे चीरवाससे / निस्वाय मुक्तकेशाय सेनान्ये रोहिताय च
વસુ-તેજસ્વી રુદ્રને, તપસ્વી ને, ચીરવાસસ ધારણ કરનારને; નિસ્વ, મુક્તકેશ, સેનાન્ય અને રોહિતને નમસ્કાર.
Verse 167
कवये राजवृद्धाय तक्षकक्रीडनाय च / गिरिशायार्कनेत्राय यतये चाज्यपाय च
કવિસ્વરૂપ, રાજવૃદ્ધ, તક્ષકક્રીડનપ્રિય, ગિરિશ, અર્કનેત્ર, યતિ તથા આજ્યપાયીને નમસ્કાર।
Verse 168
सुवृत्ताय सुहस्ताय धन्विने भार्गवाय च / सहस्रबाहवे चैव सहस्रामलचक्षुषे
સુવૃત્ત, સુહસ્ત, ધનુર્ધર ભાર્ગવ, સહસ્રબાહુ તથા સહસ્ર નિર્મળ નેત્રો ધરાવનારને નમસ્કાર।
Verse 169
सहस्रकुक्षये चैव सहस्रचरणाय च / सहस्रशिरसे चैव बहुरूपाय वेधसे
સહસ્ર કુક્ષિ, સહસ્ર ચરણ, સહસ્ર શિર અને બહુરૂપ વેધસને નમસ્કાર।
Verse 170
भवाय विश्वरूपाय श्वेताय पुरुषाय च / निषङ्गिणे कवचिने सूक्ष्माय क्षपणाय च
ભવ, વિશ્વરૂપ, શ્વેત પુરુષ, નિષંગધારી, કવચધારી, સૂક્ષ્મ તથા ક્ષપણને નમસ્કાર।
Verse 171
ताम्राय चैव भीमाय उग्राय च शिवाय च / महादेवाय सर्वाय विश्वरूपशिवाय च
તામ્ર, ભીમ, ઉગ્ર, શિવ, મહાદેવ, સર્વ તથા વિશ્વરૂપ-શિવને નમસ્કાર।
Verse 172
हिरण्याय वसिष्ठाय वर्षाय मध्यमाय च / धाम्ने चैव पिशङ्गाय पिङ्गलायारुणाय च
હિરણ્યસ્વરૂપ, વસિષ્ઠ, વર્ષ, મધ્યમ; તેમજ ધામસ્વરૂપ, પિશંગ, પિંગળ અને અરુણ—સર્વને નમસ્કાર।
Verse 173
पिनाकिने चेषुमते चित्राय रोहिताय च / दुन्दुभ्यायैकपादाय अर्हाय बुद्धये तथा / मृगव्याधाय सर्वाय स्थाणवे भीषणाय च
પિનાકધારી, ઇષુમતિ, ચિત્ર, રોહિત; દુન્દુભિ, એકપાદ, અર્હ, બુદ્ધિસ્વરૂપ; મૃગવ્યાધ, સર્વસ્વરૂપ, સ્થાણુ અને ભીષણ—સર્વને નમસ્કાર।
Verse 174
बहुरूपाय चोग्राय त्रिनेत्रायेश्वराय च / कपिलोयैकवीराय मृत्यवे त्र्यंबकाय च
બહુરূপ, ઉગ્ર, ત્રિનેત્ર, ઈશ્વર; કપિલ, એકવીર, મૃત્યુ અને ત્ર્યંબક—સર્વને નમસ્કાર।
Verse 175
वास्तोष्पते पिनाकाय शङ्कराय शिवाय च / आरण्याय गृहस्थाय यतिने बह्मचारिणे
વાસ્તોષ્પતિ, પિનાકધારી, શંકર અને શિવ; તેમજ આરણ્ય, ગૃહસ્થ, યતિ અને બ્રહ્મચારી—સર્વને નમસ્કાર।
Verse 176
सांख्याय चैव योगाय ध्यानिने दीक्षिताय च / अन्तर्हिताय सर्वाय तप्याय व्यापिने तथा
સાંખ્યસ્વરૂપ, યોગસ્વરૂપ, ધ્યાનિ, દીક્ષિત; તેમજ અંતર્હિત, સર્વસ્વરૂપ, તપ્ય અને વ્યાપક—સર્વને નમસ્કાર।
Verse 177
बुद्धाय चैव शुद्धाय मुक्ताय केवलाय च / रोधसे चैकितानाय ब्रह्मिष्ठाय महार्षये
બુદ્ધસ્વરૂપ, શુદ્ધ, મુક્ત અને કેવલ; તેમજ રોધસ, એકચિત્ત અને બ્રહ્મનિષ્ઠ મહર્ષિને નમસ્કાર।
Verse 178
चतुष्पादाय मेध्याय वर्मिणे शीघ्रगाय च / शिखण्डिने कपालाय दण्डिने विश्वमेधसे
ચતુષ્પાદ, પવિત્ર, કવચધારી અને ઝડપી ગતિશીલ; શિખંડી, કપાલધારી, દંડધારી અને વિશ્વમેધાવીને નમસ્કાર।
Verse 179
अप्रतीताय दीप्ताय भास्कराय सुमेधसे / क्रूराय विकृतायैव बीभत्साय शिवाय च
અપ્રતીત, દીપ્ત, ભાસ્કરસમાન, સુમેધાવી; તેમજ ક્રૂર, વિકૃત, ભીષણ અને શિવસ્વરૂપને નમસ્કાર।
Verse 180
शुचये परिधानाय सद्योजाताय मृत्यवे / पिशिताशाय शर्वाय मेघाय वैद्युताय च
શુચિ, પરિધાનધારી, સદ્યોજાત અને મૃત્યુસ્વરૂપ; પિશિતાશ, શર્વ, મેઘ અને વૈદ્યૂતસ્વરૂપને નમસ્કાર।
Verse 181
दक्षाय च जघन्याय लोकानामीश्वराय च / अनामयाय चेध्माय हिरण्यायैकचक्षुषे
દક્ષ, જગન્ય, લોકોના ઈશ્વર; અનામય, ઇધ્મ (સમિધા) અને હિરણ્ય; તેમજ એકચક્ષુને નમસ્કાર।
Verse 182
श्रेष्ठाय वामदेवाय ईशानाय च धीमते / महाकल्पाय दीप्ताय रोदनाय हसाय च
શ્રેષ્ઠ વામદેવને, ઈશાનને અને ધીમાન પ્રભુને; મહાકલ્પસ્વરૂપ દીપ્તને, રોદન તથા હાસ્યરૂપને નમસ્કાર।
Verse 183
दृढधन्विने कवचिने रथिने च वरूथिने / भृगुनाथाय शुक्राय गह्वरिष्ठाय धीमते
દૃઢ ધનુષધારી, કવચધારી, રથી અને વરૂથી; ભૃગુનાથ શુક્ર, ગહ્વરમાં સ્થિત ધીમાનને નમસ્કાર।
Verse 184
अमोघाय प्रशान्ताय सदा विप्रप्रियाय च / दिग्वासः कृत्तिवासाय भगघ्नाय नमो ऽस्तु ते
અમોઘ, પ્રશાંત, સદા વિપ્રપ્રિય; દિગ્વાસ, કૃત્તિવાસ અને ભગઘ્ન—તમને નમસ્કાર હો।
Verse 185
पशूनां पतये चैव भूतानां पतये नमः / प्रभवे ऋग्यजुःसाम्ने स्वाहायै च सुधाय च
પશુઓના પતિને અને ભૂતોના પતિને નમઃ; ઋગ્-યજુઃ-સામના પ્રભવ, સ્વાહા તથા સુધારૂપને નમસ્કાર।
Verse 186
वषट्कारतमायैव तुभ्यं मन्त्रात्मने नमः / स्रष्ट्रे धात्रे तथा कर्त्रे हर्त्रे च क्षपणाय च
વષટ્કારસ્વરૂપ, મંત્રાત્મન તમને નમઃ; સ્રષ્ટા, ધાતા, કર્તા, હર્તા અને ક્ષપણરૂપને પણ નમસ્કાર।
Verse 187
भूतभव्यभवेशाय तुभ्यं कर्मात्मने नमः / वसवे चैव साध्याय रुद्रादित्याश्विनाय च
ભૂત-ભવ્ય-ભવના ઈશ્વર, કર્મસ્વરૂપ તને નમસ્કાર. વસુ, સાધ્ય, રુદ્ર, આદિત્ય અને અશ્વિન દેવોને પણ નમઃ.
Verse 188
विश्वाय मरुते चैव तुभ्यं देवात्मने नमः / अग्नीषोमविधिज्ञाय पशुमन्त्रौ षधाय च
વિશ્વદેવો અને મરુતો સહિત, દેવસ્વરૂપ તને નમસ્કાર. અગ્નિ-સોમની વિધિ જાણનાર, પશુમંત્ર અને ઔષધિસ્વરૂપને પણ નમઃ.
Verse 189
दक्षिणावभृथायैव तुभ्यं यज्ञात्मने नमः / तपसे चैव सत्याय त्यागाय च शमाय च
દક્ષિણા અને અવભૃથ-સ્નાન સહિત, યજ્ઞસ્વરૂપ તને નમસ્કાર. તપ, સત્ય, ત્યાગ અને શમ (શાંતિ)ને પણ નમઃ.
Verse 190
अहिंसायाथ लोभाय सुवेषायानिशाय च / सर्वभूतात्प्रभूताय तुभ्यं योगात्मने नमः
અહિંસા, તેમજ લોભ, સુવેષ અને નિશા—આ રૂપોમાં તને નમસ્કાર. સર્વભૂતોથી પરે મહાન, યોગસ્વરૂપ તને નમઃ.
Verse 191
पृथिव्यै चान्तरिक्षाय महासे त्रिदिवाय च / जनस्तपाय सत्याय तुभ्यं लोकात्मने नमः
પૃથ્વી, અંતરિક્ષ, મહસ્ અને ત્રિદિવને નમઃ. જન, તપ અને સત્ય—આ લોકરૂપે સ્થિત લોકાત્મા તને નમસ્કાર.
Verse 192
अव्यक्तायाथ महते भूतायैवेन्द्रियाय च / तन्मात्रायाथ महते तुभ्यं तत्त्वात्मने नमः
અવ્યક્ત, મહત્, ભૂત, ઇન્દ્રિય અને તન્માત્રા-રૂપ મહાન તત્ત્વાત્મા! તમને નમસ્કાર.
Verse 193
नित्याय चाप्यलिङ्गाय सूक्ष्माय चेतराय च / शुद्धाय विभवे चैव तुभ्यं नित्यात्मने नमः
નિત્ય, અલિંગ, સૂક્ષ્મ તથા પરાત્પર, શુદ્ધ અને વિભવ-સ્વરૂપ નિત્યાત્મા! તમને નમસ્કાર.
Verse 194
नमस्ते त्रिषु लोकेषु स्वरन्तेषु भुवादिषु / सत्यान्तमहराद्येषु चतुर्षु च नमो ऽस्तु ते
ત્રણ લોકોમાં, સ્વર્ગાદિ ભુવનોમાં, અને સત્યલોકથી મહર્લોક સુધીના ચાર સ્તરોમાં—હે પ્રભુ, તમને નમસ્કાર.
Verse 195
नामस्तोत्रे मया ह्यस्मिन्यदसद्व्याहृतं प्रभो / मद्भक्त इतिब्रह्मण्य सर्वं तत्क्षन्तुमर्हसि
હે પ્રભુ! આ નામસ્તોત્રમાં મારી તરફથી જે કંઈ અયોગ્ય બોલાયું હોય, હે બ્રાહ્મણ્ય! મને ભક્ત માનીને તે સર્વ ક્ષમા કરશો.
Frequently Asked Questions
The Vṛṣṇi/Yādava-associated lineage is foregrounded through the named vaṃśa-vīras—Saṃkarṣaṇa, Vāsudeva, Pradyumna, Sāṃba, and Aniruddha—serving as a structured entry into the Kṛṣṇa-centered clan register.
The ṛṣis ask why the supreme Viṣṇu repeatedly assumes human birth—entering a womb, adopting social roles (including cowherd life), and appearing among praised brahmin-kṣatriya contexts—despite being the cosmic regulator.
It supplies a doctrinal contrast: the same deity who establishes cosmic pathways as Trivikrama is also capable of intimate human embodiment, thereby legitimizing Kṛṣṇa’s historical-līlā as continuous with universal sovereignty.