Adhyaya 68

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे धन्वन्तरिसंभवादिवर्णनं नाम सप्तषष्टितमो ऽध्यायः // ६७// ऋषय ऊचुः मरुतेन कथं कन्या राज्ञे दत्ता महात्मना / किंवीर्याश्च महात्मानो जाता मरुतकन्यया

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘ધન્વંતરિસંભવ આદિ વર્ણન’ નામે સડસઠમો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા— મહાત્મા મરુતે કન્યાને રાજાને કેવી રીતે આપી? અને મરુતકન્યાથી કયા વીર્યવાન મહાત્માઓ જન્મ્યા?

Verse 2

सूत उवाच आहरत्स मरुत्सोममन्नकामः प्रजेश्वरः / मासिमासि महातेजाः षष्टिसंवत्सरान्नृप

સૂત બોલ્યા— હે નૃપ! પ્રજાનો ઈશ્વર, અન્નની ઇચ્છા ધરાવતો તે મહાતેજસ્વી મરુત માસે માસે સોમ લાવતો રહ્યો— સાઠ વર્ષ સુધી.

Verse 3

तेन ते मरुतस्तस्य मरुत्सोमेन तोषिताः / अक्षय्यान्नं ददुः प्रीताः सर्वकामपरिच्छदम्

તેના અર્પિત મરુત્સોમથી પ્રસન્ન થયેલા મરુતો આનંદપૂર્વક તેને અક્ષય અન્ન આપ્યું, જે સર્વ કામનાઓ પૂર્ણ કરનારું હતું.

Verse 4

अन्नं तस्य सकृद्भुक्तमहोरात्रं न क्षीयते / कोटिशो दीय मानं च सूर्यस्योदयनादपि

તેનું અન્ન એકવાર ભોજન કર્યાં પછી પણ દિવસ-રાત ઘટતું નથી; સૂર્યોદયથી કરોડો વાર દાન કરાય તોય ઓછું થતું નથી.

Verse 5

मित्रज्योतेस्तु कन्याया मरितस्य च धीमतः / तस्माज्जाता महासत्त्वा धर्मज्ञा मोक्षदर्शिनः

મિત્રજ્યોતિની કન્યા અને ધીમાન મરિતથી મહાસત્ત્વ સંતાન જન્મ્યાં—ધર્મજ્ઞ અને મોક્ષદર્શી.

Verse 6

संन्यस्य गृहधर्माणि वैराग्यं समुपस्थिताः / यतिधर्ममवाप्येह ब्रह्मभूयाय ते गताः

ગૃહધર્મો ત્યજીને તેમામાં વૈરાગ્ય પ્રગટ્યું; અહીં યતિધર્મ પ્રાપ્ત કરીને તેઓ બ્રહ્મભાવ પ્રાપ્ત કરવા ગયા.

Verse 7

अनेनसः सुतो जातः क्षत्रधर्मः प्रतापवान् / क्षत्रधर्मसुतो जातः प्रतिपक्षो महातपाः

અનેનસનો પુત્ર પ્રતિાપી ક્ષત્રધર્મ જન્મ્યો; અને ક્ષત્રધર્મનો પુત્ર મહાતપસ્વી પ્રતિપક્ષ જન્મ્યો.

Verse 8

प्रतिपक्षसुतश्चापि सृंजयो नाम विश्रुतः / सृंजयस्य जयः पुत्रो विजयस्तस्य जज्ञिवान्

પ્રતિપક્ષનો પણ ‘સૃંજય’ નામે પ્રસિદ્ધ પુત્ર હતો. સૃંજયનો પુત્ર જય, અને જયનો પુત્ર વિજય જન્મ્યો.

Verse 9

विजयस्य जयः पुत्रस्तस्य हर्यश्वकः स्मृतः / इर्यश्वस्य सुतो राजा सहदेवः प्रतापवान्

વિજયનો પુત્ર જય; તેના પુત્રને ‘હર્યશ્વક’ તરીકે સ્મરવામાં આવે છે. ઇર્યશ્વનો પુત્ર પ્રતિાપવાન રાજા સહદેવ હતો.

Verse 10

सहदेवस्य धर्मात्मा अहीन इति विश्रुतः / अहीनस्य चयत्सेनस्तस्य पुत्रो ऽथ संकृतिः

સહદેવનો ધર્માત્મા પુત્ર ‘અહીન’ તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો. અહીનનો પુત્ર ચયત્સેન, અને તેનો પુત્ર સંકૃતિ થયો.

Verse 11

संकृतेरपि धर्मात्मा कृतधर्मा महायशाः / इत्येते क्षत्रधर्माणो नहुषस्य निबोधत

સંકૃતિનો પણ ધર્માત્મા પુત્ર ‘કૃતધર્મા’ મહાયશસ્વી હતો. આ રીતે નહુષના ક્ષત્રધર્મ પાળનારા વંશજો જાણો.

Verse 12

नहुषस्य तु दायादाः षडिन्द्रोपमतेजसः / यतिर्ययातिः संयातिरायतिर्वियतिः कृतिः

નહુષના છ દાયાદો ઇન્દ્ર સમાન તેજસ્વી હતા—યતિ, યયાતિ, સંયાતિ, આયતિ, વિયતિ અને કૃતિ.

Verse 13

यतिर्ज्येष्ठस्तु तेषां वै ययातिस्तु ततो ऽवरः / काकुत्स्थकन्यां गां नाम लेभे पत्नीं यतिस्तदा

તેમામાં યતિ જેઠ હતો અને ત્યાર પછી યયાતિ કનિષ્ઠ હતો. ત્યારે યતિએ કાકુત્સ્થની પુત્રી ‘ગા’ નામનીને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરી.

Verse 14

स यतिर्मोक्षमास्थाय ब्रह्मभूतो ऽभवन्मुनिः / तेषां मध्ये तु पञ्चानां ययातिः पृथिवीपतिः

એ યતિ મોક્ષનો આશ્રય લઈને બ્રહ્મભાવને પામેલો મુનિ બન્યો. અને તે પાંચમાં યયાતિ પૃથ્વીપતિ (રાજા) હતો.

Verse 15

देवयानीमुशनसः सुतां भार्यामवाप ह / शर्मिष्ठामासुरीं चैव तनयां वृषपर्वणः

તેણે ઉશનસ (શુક્રાચાર્ય)ની પુત્રી દેવયાનીને પત્નીરૂપે પ્રાપ્ત કરી; તેમજ વૃષપર્વાની પુત્રી આસુરી શર્મિષ્ઠાને પણ.

Verse 16

यदुं च तुर्वसुं चैव देवयानो व्यजायत / द्रुह्युं चानुं च पूरुं च शर्मिष्ठा वार्षपर्वणी

દેવયાનીએ યદુ અને તુર્વસુને જન્મ આપ્યો; અને વૃષપર્વાની પુત્રી શર્મિષ્ઠાએ દ્રુહ્યુ, અનુ અને પૂરুকে જન્મ આપ્યો.

Verse 17

अजीजनन्महावीर्यान्सुतान्देवसुतोपमान् / रथं तस्मै ददौ शक्रः प्रीतः परमभास्वरम्

તેઓએ દેવપુત્રો સમાન મહાવીર્યવાન પુત્રોને જન્મ આપ્યો. પ્રસન્ન થયેલા શક્ર (ઇન્દ્ર)એ તેને અત્યંત તેજસ્વી રથ આપ્યો.

Verse 18

असंगं काञ्चनं दिव्यमक्षयौ च महेषुधी / युक्तं मनोजवैरश्वैर्येन कन्यां समुद्वहत्

તે દિવ્ય, આસક્તિરહિત સુવર્ણમય અને અક્ષય મહાતૂણીઓથી યુક્ત, મનોજવ અશ્વોથી જોડાયેલા રથમાં કન્યાને લઈને આગળ વધ્યો।

Verse 19

स तेन रथमुख्येन जिगाय सततं महीम् / ययातिर्युधि दुर्द्धर्षो देवदानवमानवैः

તે શ્રેષ્ઠ રથના બળથી તેણે સતત ધરતી જીતેલી; યુદ્ધમાં યયાતિ દેવ, દાનવ અને માનવો માટે પણ દુર્ધર્ષ હતો।

Verse 20

पौरवाणां नृपाणां च सर्वेषां सो ऽभवद्रथी / यावत्सुदेशप्रभवः कौरवो जनमेजयः

પૌરવ અને અન્ય સર્વ રાજાઓમાં તે જ મહારથી રહ્યો—જ્યાં સુધી સુદેશપ્રભવ કૌરવ જનમેજય પ્રગટ થયો નહીં।

Verse 21

कुरोः पौत्रस्य राज्ञरतु राज्ञः पारीक्षितस्य ह / जगाम सरथो नाशं शापाद्गार्ग्यस्य धीमतः

પછી કુરુના પૌત્ર રાજા પરીક્ષિતનો તે રથ સહિત નાશ થયો—ધીમાન ગાર್ಗ્યના શાપથી।

Verse 22

गार्ग्यस्य हि सुतं बालं स राजा जनमेजयः / दुर्बुद्धिर्हिंसया मास लोहगन्धी नराधिपः

રાજા જનમેજયે ગાર్గ્યના નાનકડા પુત્રને હિંસા કરી; દુર્બુદ્ધિ, હિંસક અને લોહગંધિ એવો તે નરાધિપ।

Verse 23

स लोहगन्धी राजर्षिः परिधावन्नितस्ततः / पौरजानपदैस्त्यक्तो न लेभे शर्म कर्हिचित्

એ લોહગંધી રાજર્ષિ અહીં-તહીં દોડતો ફર્યો; નગરવાસી અને જનપદવાસીઓએ ત્યજી દીધો, તેથી તેને ક્યારેય શાંતિ મળી નહીં।

Verse 24

ततः स दुःखसंतप्तो नालभत्संविदं क्वचित / स प्रायाच्छौनकमृषिं शरणं व्यथितस्तदा

પછી તે દુઃખથી દગ્ધ થઈ ક્યાંય પણ સાંત્વના ન મેળવી શક્યો; વ્યથિત થઈ તે શૌનક ઋષિની શરણમાં ગયો।

Verse 25

इन्द्रोतोनाम विख्यातो यो ऽसौ मुनि रुदारधीः / योजयामास चैन्द्रोतः शौनको जनमेजयम्

‘ઇન્દ્રોત’ નામે વિખ્યાત, દૃઢબુદ્ધિ ધરાવતો તે મુનિ; શૌનક એવા ઇન્દ્રોતે જનમેજયને કાર્યમાં નિયોજિત કર્યો।

Verse 26

अश्वमेधेन राजानं पावनार्थं द्विजोत्तमाः / स लोहगन्धो व्यनशत्त स्यावभृथमेत्य ह

દ્વિજોત્તમોએ રાજાને પાવન કરવા અશ્વમેધ યજ્ઞ કર્યો; લોહગંધી અવભૃથ-સ્નાનને પામી પછી અદૃશ્ય થઈ ગયો।

Verse 27

स वै दिव्यो रथस्तस्माद्वसोश्चेदिपतेस्तथा / दत्तः शक्रेन तुष्टेन लेभे तस्माद्बृहद्रथः

ચેદિપતિ વસુનો તે દિવ્ય રથ, પ્રસન્ન શક્રે દાન આપ્યો; તેમાંથી બૃહદ્રથે તેને પ્રાપ્ત કર્યો।

Verse 28

ततो हत्वा जरासंधं भीमस्तं रथमुत्तमम् / प्रददौ वासुदेवाय प्रीत्या कौरवनन्दनः

પછી જરાસંધનો વધ કરીને કૌરવનંદન ભીમે પ્રીતિપૂર્વક તે ઉત્તમ રથ વાસુદેવને અર્પણ કર્યો।

Verse 29

स जरां प्राप्य राजर्षिर्ययातिर्नहुषात्मजः / पुत्रं श्रेष्टं वरिष्ठं च यदुमित्यब्रवीद्वचः

નહુષપુત્ર રાજર્ષિ યયાતિ જ્યારે જરાને પામ્યા, ત્યારે તેમણે પોતાના શ્રેષ્ઠ અને વરિષ્ઠ પુત્રને બોલાવી કહ્યું—“યદુ!”

Verse 30

जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः / काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मि यौवने

હે તાત! જરાની રેખાઓ અને સફેદ વાળ મને ઘેરી વળ્યા છે; કાવ્ય ઉશનસના શાપથી હું યૌવનમાં પણ તૃપ્ત થયો નથી।

Verse 31

त्वं यदो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह / जरां मे प्रतिगृह्णीष्व तं यदुः प्रत्युवाच ह

તેણે કહ્યું, “હે યદુ, જરასთან પાપ પણ સ્વીકાર; મારી જરા તું ગ્રહણ કર.” ત્યારે યદુએ ઉત્તર આપ્યો।

Verse 32

अनिर्दिष्टा हि मे भिक्षा ब्राह्मणस्य प्रतिश्रुता / सा तु व्यायामसाध्या वै न ग्रहीष्यामि ते जराम्

મારા માટે એક બ્રાહ્મણની પ્રતિજ્ઞાત ભિક્ષા હજી અનિર્દિષ્ટ છે; તે તો પરિશ્રમથી જ સિદ્ધ થાય, તેથી હું તમારી જરા ગ્રહણ નહીં કરું।

Verse 33

जरायां बहवो दोषाः पानभोजनकारिताः / तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे

જરામાં પાન‑ભોજનથી ઉત્પન્ન અનેક દોષો હોય છે; તેથી, રાજન્, તમારી જરા ગ્રહણ કરવા હું ઉત્સાહિત નથી।

Verse 34

सितश्मश्रुधरो दीनो जरया शिथिलीकृतः / वलीसंततगात्रश्च निराशो दुर्बलाकृतिः

સફેદ દાઢી‑મૂછવાળો, દીન, જરાથી શિથિલ; વળીઓથી ભરેલું શરીર, નિરાશ અને દુર્બળ આકૃતિ ધરાવતો।

Verse 35

अशक्तः कार्यकरणे परिबूतस्तु यौवने / सहोपवीतिभिश्चैव तां जरां नाभिकामये

કાર્ય કરવા અશક્ત, યુવાનીમાં તિરસ્કૃત; ઉપવીતધારીઓ વચ્ચે પણ—એવી જરા હું ઇચ્છતો નથી।

Verse 36

संति ते बहवः पुत्रा मत्तः प्रियतरा नृप / प्रतिगृह्णन्तु धर्मज्ञ पुत्रमन्यं वृणीष्व वै

હે નૃપ, તમારા ઘણા પુત્રો છે જે મને કરતાં વધુ પ્રિય છે; હે ધર્મજ્ઞ, તેઓ જ સ્વીકારી લે—તમે બીજો પુત્ર પસંદ કરો।

Verse 37

स एवमुक्तो यदुना दीव्रकोपसमन्वितः / उवाच वदतां श्रेष्टो ज्येष्ठं तं गर्हयन्सुतम्

યદુએ આમ કહ્યું ત્યારે તે તીવ્ર ક્રોધથી ભરાઈ ગયો; વાણીમાં શ્રેષ્ઠ તે પિતાએ જ્યેષ્ઠ પુત્રને ધિક્કારતાં કહ્યું।

Verse 38

आश्रमः कस्तवान्यो ऽस्ति को वा धर्मविधिस्तव / मामनादृत्य दुर्बुद्धे यदहं तव देशिकः

તારો બીજો કયો આશ્રમ છે? તારો ધર્મવિધિ કોણ? હે દુર્બુદ્ધિ, હું તારો દેશિક (ગુરુ) હોવા છતાં મને અવગણી કેમ?

Verse 39

एवमुक्त्वा यदुं राजा शशापैनं स मन्युमान् / यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

આવું કહી ક્રોધિત રાજાએ યદુને શાપ આપ્યો—“તું મારા હૃદયમાંથી જન્મ્યો છતાં તારો યૌવન મને આપતો નથી.”

Verse 40

तस्मान्न राज्यभाङ्मूढ प्रजा ते वै भविष्यति / तुर्वसो प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

અતએવ, હે મૂઢ, તું રાજ્યનો ભાગીદાર નહીં બને; તારી પ્રજા પણ નહીં થાય. તુર્વસુ, જરასთან પાપને પણ સ્વીકાર.

Verse 41

तुर्वसुरुवाच न कामये जरां तात कामभोगप्रणाशिनीम् / जरायां बहवो दोषाः पानभोजन कारिताः

તુર્વસુ બોલ્યો—પિતા, કામભોગ નાશ કરનાર જરા મને નથી ગમતી. જરામાં પાન-ભોજનથી અનેક દોષો થાય છે.

Verse 42

तस्माज्जरां न ते राजन्ग्रहीतुमहमुत्सहे / ययातिरुवाच यस्त्वं मे त्दृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

અતએવ, હે રાજન, તમારી જરા ગ્રહણ કરવા હું સાહસ કરતો નથી. યયાતિ બોલ્યો—“તું મારા હૃદયમાંથી જન્મ્યો છતાં તારો યૌવન મને આપતો નથી.”

Verse 43

तस्मात्प्रजानु विच्छेदं तुर्वसो तव यास्यति / संकीर्णेषु च धर्मेण प्रतिलोमनरेषु च

અતએવ, હે તુર્વસુ, તારી પ્રજાનો વિચ્છેદ થશે; ધર્મ સંકીર્ણ બનશે અને પ્રતિલોમ નરો ઊભા થશે ત્યારે પણ।

Verse 44

पिशिताशिषु चान्येषु मूढ राजा भविष्यसि / गुरुदारप्रसक्तेषु तिर्यग्योनिगतेषु वा / वासस्ते पाप म्लेच्छेषु भविष्यति न संशयः

હે મૂઢ! તું માંસાહારીઓ અને અન્ય અધર્મીઓમાં રાજા બનશે; ગુરુપત્નીપ્રસક્તો અથવા તિર્યક્-યોનિમાં ગયેલાઓમાં પણ। હે પાપી! તારો વસવાટ મ્લેચ્છોમાં જ થશે—શંકા નથી।

Verse 45

सूत उवाच एवं तु तुर्वसुंशप्त्वा ययातिः सुतमात्मनः

સૂત બોલ્યા—આ રીતે તુર્વસુને શાપ આપી યયાતિએ પોતાના પુત્રને (આગળ) કહ્યું।

Verse 46

शर्मिष्ठायाः सुतं द्रुह्युमिदं वचनमब्रवीत् / द्रुह्यो त्वं प्रतिपद्यस्व वर्णरूपविनाशिनीम्

પછી શર્મિષ્ઠાના પુત્ર દ્રુહ્યુને તેણે આ વચન કહ્યું—હે દ્રુહ્યુ! તું તે સ્થિતિને પ્રાપ્ત થા, જે વર્ણ અને રૂપનો વિનાશ કરે છે।

Verse 47

जरा वर्षसहस्रंवै यौवनं स्वं ददस्व मे / पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्

તું તારી જરા (વૃદ્ધાવસ્થા) હજાર વર્ષ માટે મને આપ અને તારો યુવન પણ આપ; તારા હજાર વર્ષ પૂર્ણ થતાં હું તને યુવન પાછું આપીશ।

Verse 48

स्वं चादास्यामि भूयो ऽहं पाप्मानं जरया सह / द्रुह्युरुवाच नारोहेत रथं नाश्वं जीर्णो भुङ्क्ते न च स्त्रियम् / न सुखं चास्य भवति न जरां तेन कामये

હું ફરીથી મારું પાપ અને જરા સાથે તને આપી દઈશ. દ્રુહ્યુ બોલ્યો—વૃદ્ધ રથ પર ચઢી શકતો નથી, ઘોડા પર પણ નહીં; સ્ત્રીભોગ પણ કરી શકતો નથી. તેને સુખ નથી; તેથી હું જરા ઇચ્છતો નથી.

Verse 49

ययातिरुवाच यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

યયાતિ બોલ્યો—હે પુત્ર, જે તું મારા હૃદયમાંથી જન્મ્યો છે, તું તારો યૌવન મને કેમ આપતો નથી?

Verse 50

तस्माद्द्रुह्यो प्रियः कामो न ते संपत्स्यते क्वचित् / नौप्लवोत्तरसंचारस्तव नित्यं भविष्यति

અતએવ, હે દ્રુહ્યુ, તારી પ્રિય ઇચ્છા ક્યાંય સિદ્ધ નહીં થાય; તારે સદા નાવ અને તરાપાથી જ પાર જવું પડશે.

Verse 51

अराजा राजवंशस्त्वं तत्र नित्यं वसिष्यसि / अनो त्वं प्रतिपाद्यस्व पाप्मानं जरया सह

તું રાજવંશનો હોવા છતાં રાજા નહીં બને અને ત્યાં જ સદા વસશે. હવે પાપ અને જરા સાથે તેને સ્વીકારી લે.

Verse 52

एवं वर्षसहस्रं तु चरेयं यौवनेन ते / अनुरुवाच जीर्णः शिशुरिवाशक्तो जरया ह्यशुचिः सदा / न जुहोति स काले ऽग्निं तां जरां नाभिकामये

હું તારા યૌવનથી આમ હજાર વર્ષ સુધી વિહરીશ. અનુ બોલ્યો—જરાથી જીર્ણ થઈ હું બાળક જેવો અશક્ત અને સદા અશુચિ છું. તે સમયસર અગ્નિમાં હવન પણ કરી શકતો નથી; એવી જરા હું ઇચ્છતો નથી.

Verse 53

ययातिरूवाच / यस्त्वं मे हृदयाज्जातो वयः स्वं न प्रयच्छसि

યયાતિ બોલ્યા—હે પુત્ર, તું મારા હૃદયમાંથી જન્મેલો; તો પણ તું તારો યૌવન મને કેમ નથી આપતો?

Verse 54

जरादोष स्त्वयोक्तो ऽयं तस्मात्त्वं प्रतिपत्स्यसे / प्रजा च यौवनं प्राप्ता विनशिष्यत्यनो तव

તમે જે જરાનો દોષ કહ્યો છે, તે જ દોષ તમને ભોગવવો પડશે; અને તમારી પ્રજા યૌવન પામી તમારા વંશનો પણ નાશ કરશે.

Verse 55

अग्निप्रस्कन्दनपरास्त्वं वाप्येवं भविष्यसि / पूरो त्वं प्रतिपद्यस्व पाप्मानं जरया सह

તું અગ્નિમાં કૂદવા તત્પર થઈ જશે—એવું જ તારો ભવિષ્ય છે; હે પૂરું, જરასთან આ પાપ પણ સ્વીકારી લે.

Verse 56

जरावली च मां तात पलितानि च पर्ययुः / काव्यस्योशनसः शापान्न च तृप्तो ऽस्मियौवने

હે તાત, જરાની માળા અને સફેદ વાળ મને ઘેરી ગયા છે; કાવ્ય ઉશનસના શાપથી હું યૌવનમાં પણ તૃપ્ત નથી.

Verse 57

कञ्चित्कालं चरेयं वै विषयान्वयसा तव / पूर्णे वर्षसहस्रे ते प्रतिदास्यामि यौवनम्

હું થોડો સમય તારા યૌવનથી વિષયસુખ ભોગવીશ; તારા હજાર વર્ષ પૂરાં થતાં હું તને યૌવન પાછું આપીશ.

Verse 58

स्वं चैव प्रतिपत्स्ये ऽहं पाप्मानं जरया सह / सूत उवाच एवमुक्तः प्रत्युवाच पुत्रः पितरमञ्जसा

હું તમારા પાપ અને વૃદ્ધાવસ્થાને સ્વીકારીશ. સૂત બોલ્યા: આમ કહેવા પર પુત્રએ પિતાને તરત જ જવાબ આપ્યો.

Verse 59

यथा तु मन्यसे तात करिष्यामि तथैव च / प्रतिपत्स्ये च ते राजन्पाप्मानं जरया सह

હે પિતા, તમે જેવું માનો છો, હું તેવું જ કરીશ. હે રાજન, હું તમારા પાપ અને વૃદ્ધાવસ્થાને સ્વીકારીશ.

Verse 60

गृहाण यौवनं मत्तश्चर कामान्यथेप्सितान् / जरयाहं प्रतिच्छन्नो वयोरूपधरस्तव

મારી પાસેથી યૌવન લો અને ઈચ્છા મુજબ ભોગ કરો. વૃદ્ધાવસ્થાથી ઢંકાયેલો હું તમારી ઉંમર અને રૂપ ધારણ કરીશ.

Verse 61

यौवनं भवते दत्त्वा चरिष्यामि यथार्थवत् / ययातिरुवाच पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते प्रीतश्चेदं ददामि ते

તમને યૌવન આપીને હું યથાર્થ રીતે વર્તીશ. યયાતિ બોલ્યા: હે પુરુ, હું પ્રસન્ન છું. તમારું કલ્યાણ થાઓ. પ્રસન્ન થઈને હું તમને આ આપું છું.

Verse 62

सर्वकामसमृद्धा ते प्रजा राज्ये भविष्यति / सूत उवाच पूरोरनुमतो राजा ययातिः स्वजरां ततः

તમારા રાજ્યમાં પ્રજા સર્વ કામનાઓથી સમૃદ્ધ થશે. સૂત બોલ્યા: પછી પુરુની અનુમતિથી રાજા યયાતિએ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા [તેને આપી].

Verse 63

संक्रामयामास तदा प्रासादद्भार्गवस्य तु / गौरवेणाथ वयसा ययातिर्नहुषात्मजः

ત્યારે નહુષપુત્ર યયાતિ ગૌરવ અને વયની મહિમાથી ભાર્ગવના પ્રાસાદમાં પ્રવેશ્યો।

Verse 64

प्रीतियुक्तो नरश्रेष्ठश्चचार विषयान्स्वकान् / यथाकामं यथोत्साहं यथाकालं यथासुखम्

પ્રીતિથી યુક્ત તે નરશ્રેષ્ઠ પોતાના વિષયો યથાકામ, યથોત્સાહ, યથાકાલ અને યથાસુખ ભોગવતો રહ્યો।

Verse 65

धर्माविरोधी राजेन्द्रो यथाशक्ति स एव हि / देवानतर्पयद्यज्ञैः पितॄञ्श्राद्धैस्तथैव च

ધર્મવિરોધી ન બનેલો તે રાજેન્દ્ર પોતાની શક્તિ મુજબ યજ્ઞોથી દેવોને અને શ્રાદ્ધોથી પિતૃઓને તૃપ્ત કરતો રહ્યો।

Verse 66

दाराननुग्रहैरिष्टैः कामैश्च द्विजसत्तमान् / अतिथीनन्नपानैश्च वैश्यंश्च परिपालनैः

તે દ્વિજસત્તમોને પ્રિય દાન અને ઇચ્છિત વસ્તુઓથી, અતિથિઓને અન્નપાનથી, અને વૈશ્યોને રક્ષણ-પાલનથી સંતોષ આપતો હતો।

Verse 67

आनृशंस्येन शूद्रांश्च दस्यून्संनिग्रहेण च / धर्मेण च प्रजाः सर्वा यथावदनुरञ्जयत्

તે શૂદ્રોને કરુણાથી, દસ્યોને નિયંત્રણથી, અને સર્વ પ્રજાને ધર્મ દ્વારા યથાવત્ પ્રસન્ન રાખતો હતો।

Verse 68

ययातिः पालयामास साक्षादिन्द्र इवापरः / स राजा सिंहविक्रान्तो युवा विषयगोचरः

યયાતિએ પ્રત્યક્ષ ઇન્દ્ર સમાન પ્રજાનું પાલન કર્યું. તે રાજા સિંહસમાન પરાક્રમી, યુવાન અને વિષયભોગમાં પ્રવૃત્ત હતો.

Verse 69

अविरोधेन धर्मस्य चचार सुखमुत्तमम् / स मार्गमाणः कामानामतद्दोषनिदर्शनात्

તેણે ધર્મના વિરોધ વિના ઉત્તમ સુખ ભોગવ્યું. કામનાઓને શોધતો રહ્યો, પરંતુ તેમના દોષો તેને દેખાયા નહીં.

Verse 70

विश्वाच्या सहितो रेमे वैब्राजे नन्दने वने / अपश्यत्स यदा तान्वै वर्द्धमानान्नृपस्तदा

તે વિશ્વાચી સાથે વૈબ્રાજ નંદન વનમાં રમ્યો. રાજાએ જ્યારે તેમને વધતા જોયા, ત્યારે…

Verse 71

गत्वा पूरोः सकाशं वै स्वां जरां प्रत्यपद्यत / संप्राप्य स तु तान्कामांस्तृप्तः खिन्नश्च पार्थिवः

તે પૂરુ પાસે જઈ પોતાની જરા ફરી સ્વીકારી. તે કામનાઓ પ્રાપ્ત કરીને રાજા તૃપ્ત પણ થયો અને ખિન્ન પણ થયો.

Verse 72

कालं वर्षसहस्रं वै सस्मार मनुजाधिपः / परिसंख्याय काले च कलाः काष्ठास्तथैव च

મનુજાધિપે હજાર વર્ષના સમયને સ્મર્યો. અને કાળમાં કલાઓ તથા કાષ્ઠાઓની પણ ગણતરી કરી.

Verse 73

पूर्णं मत्वा ततः कालं पूरुं पुत्रमुवाच ह / यथा सुखं यथोत्साहं यथाकालमरिन्दम

પછી સમય પૂર્ણ થયો છે એમ માનીને તેમણે પુત્ર પુરુને કહ્યું: 'હે અરિંદમ! યથાસુખ, યથોત્સાહ અને યથાસમય...'

Verse 74

सेविता विषयः पुत्र यौवनेन मया तव / पूरो प्रीतो ऽस्मि भद्रं ते गृहाण त्वं स्वयौवनम्

'હે પુત્ર! તારા યૌવન વડે મેં વિષયોનું સેવન કર્યું છે. હે પુરુ! હું પ્રસન્ન છું. તારું કલ્યાણ થાઓ. તું તારું યૌવન પાછું ગ્રહણ કર.'

Verse 75

राज्यं च त्वं गृहाणेदं त्वं हि मे प्रियकृत्सुतः / प्रतिपेदे जरां राजा ययातिर्नहुषात्मजः

'અને આ રાજ્ય પણ તું ગ્રહણ કર, કેમ કે તું જ મારો પ્રિયકારી પુત્ર છે.' નહુષના પુત્ર રાજા યયાતિએ પોતાની વૃદ્ધાવસ્થા પાછી સ્વીકારી લીધી.

Verse 76

यौवनं प्रतिपेदे च पूरुः स्वं पुनरात्मनः / अभिषेक्तुकामं च नृपं पूरुं पुत्रं कनीयसम्

પુરુએ પોતાનું યૌવન પુનઃ પ્રાપ્ત કર્યું. રાજાને સૌથી નાના પુત્ર પુરુનો રાજ્યાભિષેક કરવા ઈચ્છુક જોઈને...

Verse 77

ब्राह्मणप्रमुखा वर्णा इदं वचनमब्रुवन् / कथं शुक्रस्य नप्तारं देवयान्याः सुतं प्रभो

બ્રાહ્મણો જેમના પ્રમુખ છે તેવા વર્ણોએ આ વચન કહ્યું: 'હે પ્રભુ! શુક્રના પૌત્ર અને દેવયાનીના પુત્રને (મૂકીને) આપ કેમ...'

Verse 78

ज्येष्ठं यदुमतिक्रम्य राज्यं दास्यसि पूरवे / यदुर्ज्येष्ठस्तव सुतो जातस्तमनुदतुर्वसुः

જ્યેષ્ઠ યદુને વટાવીને તું રાજ્ય પૂરুকে આપશે; કારણ કે યદુ તારો જ્યેષ્ઠ પુત્ર હોવા છતાં તુર્વસુ પછી જન્મ્યો હતો।

Verse 79

शर्मिष्ठायाः सुतो द्रुह्युस्ततो ऽनुः पूरुरेव च / कथं ज्येष्ठानतिक्रम्य कनीयान्राज्यमर्हति / सुतः संबोधयामस्त्वां धर्मं समनुपालय

શર્મિષ્ઠાનો પુત્ર દ્રુહ્યુ, પછી અનુ અને પછી પૂરું છે. જ્યેષ્ઠોને ન વટાવી કનિષ્ઠ કેવી રીતે રાજ્યનો અધિકારી બને? હે પુત્ર, અમે તને સમજાવીએ છીએ—ધર્મનું સમ્યક પાલન કર।

Verse 80

ययातिरुवाच ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः सर्वे शृण्वन्तु मे वचः

યયાતિએ કહ્યું—બ્રાહ્મણોથી આરંભ કરીને સર્વ વર્ણો મારા વચન સાંભળો।

Verse 81

ज्येष्ठं प्रति यथा राज्यं न देयं मे कथञ्चन / मातापित्रोर्वचनकृद्वीरः पुत्रः प्रशस्यते

જ્યેષ્ઠને રાજ્ય હું કોઈ રીતે આપવું ન જોઈએ; માતા-પિતાના વચનનું પાલન કરનાર વીર પુત્ર પ્રશંસનીય છે।

Verse 82

मम ज्येष्ठेन यदुना नियोगो नानुपालितः / प्रतिकूलः पितुर्यश्च न स पुत्रः सतांमतः

મારા જ્યેષ્ઠ યદુએ મારી આજ્ઞાનું પાલન કર્યું નથી; જે પિતાને પ્રતિકૂળ હોય તે સજ્જનોના મતમાં પુત્ર નથી।

Verse 83

स पुत्रः पुत्रवद्यश्च वर्त्तते पितृमातृषु / यदुनाहमवज्ञातस्तथा तुर्वसुनापि च

એ પુત્ર પિતા‑માતાપ્રતિ પુત્રવત્ વર્તે છે; પરંતુ યદુએ મને અવમાનિત કર્યો અને તુર્વસુએ પણ તેમ જ કર્યું.

Verse 84

द्रुह्युना चानुना चैव मय्यवज्ञा कृता भृशम् / पूरुणा तु कृतं वाक्यं मानितश्च विशेषतः

દ્રુહ્યુ અને અનુએ પણ મને બહુ અવમાનિત કર્યો; પરંતુ પૂરુંએ મારું વચન પાળ્યું અને વિશેષ રીતે મને માન આપ્યો.

Verse 85

कनीयान्मम दायादो जरा येन धृता मम / सर्वे कामा मम कृताः पूरुणा पुण्यकारिणा

મારો કનિષ્ઠ વારસો એ જ છે, જેણે મારી જરા (વૃદ્ધાવસ્થા) ધારણ કરી; પુણ્યકારી પૂરુંએ મારી સર્વ ઇચ્છાઓ પૂર્ણ કરી.

Verse 86

शुक्रेण च वरो दत्तः काव्येनोशनसा स्वयम् / पुत्रो यस्त्वानुवर्त्तेत स राजा तु महामते

કાવ્ય ઉશનસ્ (શુક્રાચાર્ય) એ સ્વયં આ વર આપ્યો છે—હે મહામતે, જે પુત્ર તારો અનુસરણ કરશે તે જ રાજા થશે.

Verse 87

प्रजा ऊचुः भवतो ऽनुमतो ऽप्येवं पूरू राज्ये ऽभिषिच्यताम् / यः पुत्रो गुणसंपन्नो मातापित्रोर्हितः सदा

પ્રજાએ કહ્યું—તમારી અનુમતિથી પૂરુંનો રાજ્યાભિષેક થવો જોઈએ; કારણ કે તે જ ગુણસંપન્ન પુત્ર છે, જે સદા માતા‑પિતાના હિતમાં રહે છે.

Verse 88

सर्वमर्हति कल्याणं कनीयानपि स प्रभुः / अर्हे ऽस्य पूरू राज्यस्य यः प्रियः प्रियकृत्तव

એ પ્રભુ, કનિષ્ઠ હોવા છતાં, સર્વ મંગળનો અધિકારી છે. તે પૂરુંના રાજ્યને યોગ્ય છે, કારણ કે તે પ્રિય છે અને પ્રિય કાર્ય કરનાર છે.

Verse 89

वरदानेन शुक्रस्य न शक्यं वक्तुमुत्तरम् / पौरजान पदैस्तुष्टैरित्युक्ते नाहुषस्तदा

શુક્રના વરદાનને કારણે ઉત્તર કહેવું શક્ય ન હતું. નગરજનોના સંતોષભર્યા વચનો કહ્યા પછી તે સમયે નાહુષ મૌન રહ્યો.

Verse 90

अभिषिच्य ततः पूरुं स राज्ये सुतमात्मनः / दिशि दक्षिणपूर्वस्यां तुर्वसुं तु न्यवेशयत्

પછી તેણે પોતાના પુત્ર પૂરુંને રાજ્યમાં અભિષેક કરીને બેસાડ્યો. અને દક્ષિણ-પૂર્વ દિશામાં તુર્વસુને સ્થાપ્યો.

Verse 91

दक्षिणापरतो राजा यदुं ज्येष्ठं न्यवेशयत् / प्रतीच्यामुत्तरस्यां च द्रुह्युं चानुं च तावुभौ

રાજાએ દક્ષિણ-પશ્ચિમ તરફ જેઠ યદુને સ્થાપ્યો. અને ઉત્તર-પશ્ચિમ દિશામાં દ્રુહ્યુ તથા અનુ—એ બંનેને રાખ્યા.

Verse 92

सप्तद्वीपां ययातिस्तु जित्वा पृथ्वीं ससागराम् / व्यभजत्पञ्चधा राजा पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा

યયાતિએ સમુદ્રો સહિત સાત દ્વીપોની પૃથ્વી જીતીને; તે સમયે રાજા નાહુષે તેને પોતાના પુત્રોમાં પાંચ ભાગે વહેંચી દીધી.

Verse 93

तैरियं पृथिवी सर्वा सप्तद्वीपा सपत्तना / यथाप्रदेशं धर्मज्ञैर्धर्मेण प्रतिपान्यते

તેમના દ્વારા આ સમગ્ર પૃથ્વી, સાત દ્વીપો તથા પ્રજાજનો સહિત, પ્રદેશ પ્રમાણે ધર્મજ્ઞો દ્વારા ધર્મથી પાલિત થાય છે।

Verse 94

एवं विभज्य पृथिवीं पुत्रेभ्यो नाहुषस्तदा / पुत्रसंक्रामितश्रीस्तु प्रीतिमा नभवन्नृपः

આ રીતે નહુષે ત્યારે પૃથ્વી પુત્રોમાં વહેંચી આપી; રાજલક્ષ્મી પુત્રોને સોંપીને તે નૃપતિ પ્રસન્ન થયો।

Verse 95

धनुर्न्यस्य पृषत्कांश्च राज्यं चैव सुतेषु तु / प्रीतिमानभवद्राजा भारमावेश्य बन्धुषु

ધનુષ્ય અને બાણો મૂકી, રાજ્ય પણ પુત્રોને સોંપી, ભાર બાંધવો પર મૂકીને તે રાજા પ્રસન્ન થયો।

Verse 96

अत्र गाथा महाराज्ञा पुरा गीता ययातिना / याभिः प्रत्याहरेत्कामात्कूर्मौंऽगानीव सर्वशः

અહીં મહારાજ યયાતિએ પ્રાચીનકાળે ગાયેલ ગાથા છે; જેના દ્વારા મનુષ્ય કામથી કાચબાની જેમ સર્વત્ર ઇન્દ્રિયોને પાછી ખેંચી શકે।

Verse 97

न जातु कामः कामानमुपभोगेन शाम्यति / हविषा कृष्णवर्त्मेव भूय एवाभिवर्द्धते

કામવસ્તુઓનો ઉપભોગ કરવાથી કામ કદી શમતો નથી; તે તો અગ્નિમાં ઘી હોમ્યા જેવો વધુ ને વધુ વધે છે।

Verse 98

यत्पृथिव्यां व्रीहियवं हिरण्यं पशवः स्त्रियः / नालमेकस्य तत्सर्वमिति पश्यन्न मुह्यति

પૃથ્વી પરના ધાન-યવ, સોનું, પશુઓ અને સ્ત્રીઓ—આ બધું એક જ માટે પૂરતું નથી; એમ જોઈને જ્ઞાની મોહિત થતો નથી।

Verse 99

यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेष्वमङ्गलम् / कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा

જ્યારે તે કર્મ, મન અને વાણીથી સર્વ ભૂતો પ્રત્યે અમંગળ ભાવ રાખતો નથી, ત્યારે તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 100

यदा परान्न बिभेति यदान्यस्मान्न बिभ्यति / यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा

જ્યારે તે પરને ડરતો નથી અને બીજાઓ પણ તેને ડરતા નથી; જ્યારે તે ન ઇચ્છે ન દ્વેષ કરે—ત્યારે તે બ્રહ્મને પ્રાપ્ત થાય છે।

Verse 101

या दुस्त्यजा दुर्मतिभिर्या न जीर्यति जीर्यतः / यैषा प्राणान्तिको रोगस्तां तृष्णां त्यजतः सुखम्

જે દુર્મતિઓ માટે ત્યજવી કઠિન છે, જે વૃદ્ધ થવા છતાં વૃદ્ધ થતી નથી; જે પ્રાણાંતક રોગ સમાન છે—એ તૃષ્ણા ત્યજનારને સુખ મળે છે।

Verse 102

जीर्यन्ति जीर्यतः केशा दन्ता जीर्यन्ति जीर्यतः / जीविताशा धनाशा च जीर्यतो ऽपि न जीर्यति

વૃદ્ધ થતાં વાળ જર્જર થાય છે, દાંત પણ જર્જર થાય છે; પરંતુ જીવનની આશા અને ધનની આશા—વૃદ્ધ થવા છતાં જર્જર થતી નથી।

Verse 103

यच्च कामसुखं लोके यच्छ दिव्यं महत्सुखम् / कृष्णाक्षयसुखस्यैतत्कलां नर्हन्ति षोडशीम्

લોકનું કામસુખ અને જે દિવ્ય મહાસુખ—એ બધું શ્રીકૃષ્ણના અક્ષય સુખની સોળમી કલાને પણ સમાન નથી।

Verse 104

एवमुक्त्वा स राजर्षिः सदारः प्रस्थितो वनम् / भृगुतुङ्गे तपस्तप्त्वा तत्रैव च महायशाः

આમ કહી તે રાજર્ષિ પત્ની સહિત વનમાં પ્રસ્થાન કર્યો. ભૃગુતુંગ પર તપ તપીને ત્યાં જ મહાયશ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 105

पालयित्वा व्रतं चार्षं तत्रैव स्वर्ग माप्तवान् / तस्य वंशास्तु पञ्चैते पुण्या देवर्षिसत्कृताः

આર્ષ વ્રતનું પાલન કરીને તેણે ત્યાંથી જ સ્વર્ગ પ્રાપ્ત કર્યો. તેના આ પાંચ વંશો પુણ્યવાન છે અને દેવર્ષિઓ દ્વારા સન્માનિત છે.

Verse 106

यैर्व्याप्ता पृथिवी कृत्स्ना सूर्यस्येव गभस्तिभिः / धन्यः प्रजावा नायुष्मान्कीर्त्तिमांश्च भवेन्नरः

જેનાથી સૂર્યકિરણોની જેમ સમગ્ર પૃથ્વી વ્યાપ્ત થઈ—તેમના કારણે મનુષ્ય ધન્ય, પ્રજાવાન, દીર્ઘાયુ અને કીર્તિમાન બને છે।

Verse 107

ययातेश्चारितं सर्वं पठञ्छृण्वन्द्विजोत्तमाः

હે દ્વિજોત્તમો! યયાતિનું સમગ્ર ચરિત્ર વાંચતા અને સાંભળતા રહો।