Adhyaya 61

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे मध्यमभागे वायुप्रोक्ते वैवस्वतमनोः सृष्टिर्नाम षष्टितमो ऽध्यायः // ६०// सूत उवाच विसर्गं मनुपुत्राणां विस्तरेण निबोधत / पृषध्रो हिंसयित्वा तु गुरोर्गां निशि तत्क्षये

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના મધ્યમભાગમાં વાયુપ્રોક્ત ‘વૈવસ્વત મનુની સૃષ્ટિ’ નામનો સાઠમો અધ્યાય (60). સૂત બોલ્યા—મનુપુત્રોના વિસર્ગ (વંશવિસ્તાર)ને વિસ્તારે જાણો. પૃષધ્રે રાત્રે ગુરુની ગાયને હિંસા કરી, તે ક્ષણે જ…

Verse 2

शापाच्छूद्रत्वमापन्नश्च्यवनस्य महात्मनः / करूषस्य तु कारूषाः क्षत्त्रिया युद्धदुर्मदाः

મહાત્મા ચ્યવનના શાપથી તે શૂદ્રત્વને પામ્યો. અને કરૂષના વંશજ કારૂષ ક્ષત્રિયો યુદ્ધમાં ઉન્મત્ત અને દર્પી હતા.

Verse 3

सहस्रं क्षत्त्रियगणो विक्रान्तः संबभूव ह / नाभागो दिष्टपुत्रस्तु विद्वानासीद्भलन्दनः

હજારો ક્ષત્રિયોના પરાક્રમી સમૂહનો ઉદય થયો. અને દિષ્ટનો પુત્ર નાભાગ, જે ભલન્દન તરીકે પ્રસિદ્ધ હતો, તે વિદ્વાન હતો.

Verse 4

भलन्दनस्य पुत्रो ऽभूत्प्रांशुर्नाम महाबलः / प्रांशोरेको ऽभवत्पुत्रः प्रजापतिसमो नृपः

ભલન્દનનો પુત્ર પ્રાંશુ નામનો મહાબલી થયો. પ્રાંશુનો એક જ પુત્ર થયો, જે પ્રજાપતિ સમાન મહાન નૃપ હતો.

Verse 5

संवर्तेन दिवं नीतः ससुहृत्सहबान्धवः / विवादो ऽत्र महानासीत्संवर्त्तस्य बृहस्पतेः

સંવર્તે તેને મિત્ર અને બંધુઓ સહિત સ્વર્ગે લઈ ગયો. અહીં સંવર્ત અને બૃહસ્પતિ વચ્ચે મોટો વિવાદ થયો.

Verse 6

ऋद्धिं दृष्ट्वा तु यज्ञस्य क्रुद्धस्तस्य बृहस्पतिः / संवर्त्तेन तते यज्ञे चुकोप स भृशं तदा

યજ્ઞની સમૃદ્ધિ જોઈ બૃહસ્પતિ ક્રોધિત થયો. સંવર્તે કરેલા તે યજ્ઞમાં તે ત્યારે અત્યંત રોષે ભરાયો.

Verse 7

लोकानां सहि नाशाय दैवतैर्हि प्रसादितः / मरुत्तश्चक्रवर्त्ती स नरिष्यन्तमवासवान्

લોકોના વિનાશ માટે દેવતાઓ દ્વારા પ્રસન્ન કરાયેલો તે ચક્રવર્તી મરુત્ત, ઇન્દ્રવિહિન (અવાસવાન્) નરિષ્યંતનો આશ્રય બન્યો.

Verse 8

नरिष्यन्तस्य दायादो राजा दण्डधरो दमः / तस्य पुत्रस्तु विज्ञातो राजासीद्राष्ट्रवर्द्धनः

નરિષ્યંતનો વારસ રાજા દંડધર ‘દમ’ થયો; તેના પુત્ર તરીકે પ્રસિદ્ધ રાજા ‘રાષ્ટ્રવર્ધન’ થયો.

Verse 9

सुधृतिस्तस्य पुत्रस्तु नरः सुधृतितः पुनः / केवलस्य पुत्रस्तु बन्धुमान्केवलात्मजः

તેનો પુત્ર ‘સુધૃતિ’ થયો; સુધૃતિથી ફરી ‘નર’ જન્મ્યો. ‘કેવલ’નો પુત્ર ‘બંધુમાન’ હતો, કેવલાત્મજ.

Verse 10

अथ बन्धुमतः पुत्रोधर्मात्मा वेगवान्नृप / बुधो वेगवतः पुत्रस्तृणबिन्दुर्बुधात्मजः

પછી બંધુમાનનો પુત્ર ધર્માત્મા રાજા ‘વેગવાન’ થયો. વેગવાનનો પુત્ર ‘બુધ’ અને બુધનો આત્મજ ‘તૃણબિંદુ’ થયો.

Verse 11

त्रेतायुगमुखे राजा तृतीये संबभूव ह / कन्या तु तस्येडविडामाता विश्रवसो हि सा

ત્રેતાયુગના આરંભે ત્રીજા ક્રમે તે રાજા પ્રગટ થયો. તેની કન્યા ‘ઇડવિડા’ હતી; એ જ વિશ્રવસની માતા બની.

Verse 12

पुत्रो यो ऽस्य विशालो ऽभूद्राजा परमधार्मिकः / दाश्वान्प्रख्यातवीर्य्यौजा विशाला येन निर्मिता

તેનો પુત્ર ‘વિશાલ’ પરમધાર્મિક રાજા હતો—દાનશીલ, પ્રસિદ્ધ પરાક્રમ અને તેજવાળો; એણે જ ‘વિશાલા’ નગરી સ્થાપી.

Verse 13

विशालस्य सुतो राजा हेमचन्द्रो महाबलः / सुचन्द्र इति विख्यातो हेमचन्द्रादनन्तरः

વિશાલનો પુત્ર મહાબલી રાજા હેમચન્દ્ર હતો. હેમચન્દ્ર પછી ‘સુચન્દ્ર’ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા થયો.

Verse 14

सुचन्द्रतनयो राजा धूम्राश्व इति विश्रुतः / धूम्राश्वतनयो विद्वान्सृंजयः समपद्यत

સુચન્દ્રનો પુત્ર ‘ધૂમ્રાશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ રાજા હતો. ધૂમ્રાશ્વનો વિદ્વાન પુત્ર સૃંજય થયો.

Verse 15

सृञ्जयस्य सुतः श्रीमान्सहदेवः प्रतापवान् / कृशाश्वः सहदेवस्य पुत्रः परमधार्मिकः

સૃંજયનો પુત્ર શ્રીમાન અને પ્રતિાપી સહદેવ હતો. સહદેવનો પુત્ર પરમધાર્મિક કૃશાશ્વ હતો.

Verse 16

कृशाश्वस्य महातेजा सोमदत्तः प्रतापवान् / सोमदत्तस्य राजर्षेः सुतो ऽभूज्जनमेजयः

કૃશાશ્વનો પુત્ર મહાતેજસ્વી અને પ્રતિાપી સોમદત્ત હતો. રાજર્ષિ સોમદત્તનો પુત્ર જનમેજય થયો.

Verse 17

जनमेजयात्मजश्चैव प्रमतिर्नाम विश्रुतः / तृणबिन्दुप्रभावेण सर्वे वैशालका नृपाः

જનમેજયનો પુત્ર પણ ‘પ્રમતિ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયો. તૃણબિંદુના પ્રભાવથી વૈશાલક વંશના સર્વ નૃપો પ્રખ્યાત થયા.

Verse 18

दीर्घायुषो महात्मानो वीर्यवन्तः सुधार्मिकाः / शर्यातेर्मिथुनं त्वासीदानर्त्तो नाम विश्रुतः

તેઓ દીર્ઘાયુષી, મહાત્મા, પરાક્રમી અને સુધાર્મિક હતા. શર્યાતિના વંશમાં ‘આનર્ત’ નામે એક પ્રસિદ્ધ પુત્ર થયો.

Verse 19

पुत्रः सुकन्या कन्या च भार्या या च्यवनस्य च / आनर्त्तस्य तु दायादो रेवो नाम सुवीर्यवान्

સુકન્યા નામની એક કન્યા હતી; તે ચ્યવન ઋષિની પત્ની બની. અને આનર્તનો વારસ ‘રેવ’ નામે અતિ પરાક્રમી હતો.

Verse 20

आनर्त्तविषयो यस्य पुरी चापि कुशस्थली / रेवस्य रैवतः पुत्रः ककुद्मी नाम धार्मिकः

જેનો પ્રદેશ ‘આનર્ત’ કહેવાતો અને રાજધાની કુશસ્થલી હતી—રેવનો પુત્ર ‘રૈવત’ થયો; અને રૈવતનો ધર્મનિષ્ઠ પુત્ર ‘કકુદ્મી’ નામે પ્રસિદ્ધ હતો.

Verse 21

ज्येष्ठो भ्रातृशतस्यासीद्राज्यं प्राप्य कुशस्थलीम् / कन्यया सह श्रुत्वा च गान्धर्वं ब्रह्मणोंऽतिके

તે સો ભાઈઓમાં જેઠ હતો; કુશસ્થલીનું રાજ્ય મેળવી, પોતાની કન્યასთან બ્રહ્મદેવના સાન્નિધ્યમાં ગાંધર્વગાન સાંભળ્યું.

Verse 22

मुहर्त्तं देवदेवस्य मार्त्यं बहुयुगं विभो / आजगाम युवा चैव स्वां पुरीं यादवैर्वृताम्

હે વિભો! દેવદેવ માટે જે માત્ર એક મુહૂર્ત હતું, તે મર્ત્યો માટે અનેક યુગ બની ગયું. તે યુવાન જ રહી પોતાની નગરીમાં પરત આવ્યો; તે નગરી યાદવો વડે ઘેરાયેલી હતી.

Verse 23

कृतां द्वारवतीं नाम बहुद्वारां मनोरमाम् / भोजवृष्ण्यन्धकैर्गुप्तां वसुदेवपुरोगमैः

દ્વારવતી નામની અનેક દ્વારોવાળી મનોહર નગરી રચાઈ; વસુદેવના નેતૃત્વમાં ભોજ, વૃષ્ણિ અને અંધકોએ તેની રક્ષા કરી.

Verse 24

तां कथां रेवतः श्रुत्वा यथातत्त्वमरिन्दमः / कन्यां तु बलदेवाय सुव्रतां नाम रेवतीम् / दत्त्वा जगाम शिखरं मेरोस्तपसि संस्थितः

રેवतની તે વાત યથાતત્ત્વ સાંભળી, શત્રુદમન રાજાએ ‘સુવ્રતા’ નામની પોતાની કન્યા રેવતીને બલદેવને અર્પણ કરી; પછી તપમાં સ્થિત થઈ મેરુના શિખરે ગયો.

Verse 25

रेमे रामश्च धर्मात्मा रेवत्या सहितः किल / तां कथामृषयः श्रुत्वा पप्रच्छुक्तदनन्तरम्

ધર્માત્મા રામ (બલરામ) રેવતી સાથે ખરેખર આનંદથી વિહર્યો. તે કથા સાંભળી ઋષિઓએ ત્યારબાદ પ્રશ્ન કર્યો.

Verse 26

ऋषय ऊचुः कथं बहुयुगे काले समतीते महामते / न जरा रेवतीं प्राप्ता रैवतं वा ककुद्मिनम् / एतच्छुश्रूषमाणान्नो गान्धर्वं वद चैव हि

ઋષિઓએ કહ્યું—હે મહામતે! અનેક યુગો વીતી ગયા છતાં રેવતીને કે કકુદ્મિન રૈવતને જરા કેવી રીતે આવી નહીં? અમે આ સાંભળવા ઇચ્છીએ છીએ; તેથી ગાંધર્વ વર્ણન પણ કહો.

Verse 27

सूत उवाच न जरा क्षुत्पिपासे वा न च मृत्युभयं ततः / न च रोगः प्रभवति ब्रह्मलोकं गतस्य ह

સૂતે કહ્યું—બ્રહ્મલોકને પ્રાપ્ત થયેલા માટે ન જરા રહે, ન ભૂખ-તરસ, ન મૃત્યુનો ભય; અને ત્યાં રોગ પણ ઉત્પન્ન થતો નથી.

Verse 28

गान्धर्वं प्रति यच्चापि पृष्टस्तु मुनिसत्तमाः / ततो ऽहं संप्रवक्ष्यामि याथातथ्येन सुव्रताः

હે મુનિશ્રેષ્ઠો, ગાન્ધર્વ વિષયે તમે જે પૂછ્યું છે, તે હું હવે, હે સુવ્રતો, યથાર્થ રીતે કહું છું।

Verse 29

सप्त स्वरास्त्रयो ग्रामा मूर्छनास्त्वेकविंशतिः / तानाश्चैकोनपञ्चाशदित्येत्स्वरमण्डलम्

સાત સ્વર, ત્રણ ગ્રામ, એકવીસ મૂર્ચ્છના અને એકોનપચાસ તાન—આ જ સ્વરમંડળ કહેવાય છે।

Verse 30

षड्जषभौ च गान्धारो मध्यमः पञ्चमस्तथा / धैवतश्चापि विज्ञेयस्तथा चापि निषादकः

ષડ્જ, ઋષભ, ગાન્ધાર, મધ્યમ, પંચમ, ધૈવત અને નિષાદ—આ સ્વરો જાણવાં યોગ્ય છે।

Verse 31

सौवीरा मध्यमा ग्रामा हरिणाश्च तथैव च

સૌવીરા, મધ્યમા અને હરિણાં—આ પણ (ત્રણ) ગ્રામ છે।

Verse 32

तस्याः कालोयनोपेताश्चतुर्थाशुद्धमध्यमाः / नग्निं च पौषा वै देव दृष्ट्वा काञ्च यथाक्रमः

તેમાં કાલોયન-યુક્ત ચતુર્થ અને શુદ્ધ-મધ્યમ (મૂર્ચ્છના) છે; તેમજ ક્રમશઃ ‘નગ્નિ’, ‘પૌષા’, ‘દેવ’, ‘દૃષ્ટ્વા’ અને ‘કાઞ્ચ’ નામો પણ છે।

Verse 33

मध्यमग्रामिकाख्याता षड्जग्रामा निबोधत / उत्तरं मन्द्रा रजनी तथा वाचोन्नरायताः

મધ્યમ-ગ્રામિકા નામે પ્રસિદ્ધ ષડ્જ-ગ્રામને જાણો; ઉત્તર, મન્દ્રા, રજની તથા વાચોન્નરાયતાઃ—આ તેના ભેદો છે.

Verse 34

मध्यषड्जा तथा चैव तथान्या चाभिमुद्गणा / गान्धारग्रामिका श्यामा कीर्तिमाना निबोधत

મધ્યષડ્જા તથા અન્ય અભિમુદ્ગણા પણ જાણો; ગાન્ધાર-ગ્રામિકા, શ્યામા અને કીર્તિમાના—એમનો પણ બોધ કરો.

Verse 35

अग्निष्टोमं तु माद्यं तु द्वितीयं वाजपेयिकम् / यवरातसूयस्तु षष्ठवत्तु सुवर्मकम्

અગ્નિષ્ટોમ પ્રથમ છે, દ્વિતીય વાજપેયિક કહેવાય; યવરાતસૂય અને છઠ્ઠા સમાન સુવર્મક—આ ક્રમ જણાવાયો છે.

Verse 36

सप्त गौसवना नाम महावृष्टिकताष्टमाम् / ब्रह्मदानं च नवमं प्राजापत्यमनन्तरम् / नागयक्षाश्रयं विद्वान् तद्गोत्तरतथैव च

સાતમું ‘ગૌસવના’ નામે, આઠમું ‘મહાવૃષ્ટિકા’; નવમું ‘બ્રહ્મદાન’, ત્યારપછી ‘પ્રાજાપત્ય’; અને વિદ્વાન ‘નાગયક્ષાશ્રય’ તથા ‘તદ્ગોત્તર’ને પણ એ જ રીતે જાણે.

Verse 37

पदक्रान्तमृगक्रान्तं विष्णुक्रान्तमनोहरा / सूर्यकान्तधरेण्यैव संतकोकिलविश्रुतः

પદક્રાંત, મૃગક્રાંત અને મનોહર વિષ્ણુક્રાંત; તેમજ સૂર્યકાંત-ધરેણી અને સંત-કોકિલ-વિશ્રુત—આ નામો પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 38

तेनवानित्यपवशपिशाचातीवनह्यपि / सावित्रमर्धसावित्रं सर्वतोभद्रमेव च

તેનાં પ્રભાવથી નિત્ય અપવિત્ર કરનારા પિશાચો તથા ઘોર વનભય પણ શમન પામે છે; સાવિત્રી, અર્ધસાવિત્રી અને ‘સર્વતોભદ્ર’ મંત્ર પણ જપાય છે.

Verse 39

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुषेसेष्टमथो विष्णुवैणवरावुभौ

જે ‘મનોહર’, ‘મધાત્ર્ય’ અને ‘ગંધર્વાનુપત’ તરીકે ઓળખાય છે; તેમજ ‘અલંબુષા-સેષ્ટ’ અને ‘વિષ્ણુ-વૈણવ-રાવ’ નામના આ બે પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 40

सागराविजयं चैव सर्वभूतमनोहरः / हतोत्सृष्टो विजानीत स्कन्धं तु प्रियमेव च

‘સાગરાવિજય’ અને ‘સર્વભૂતમનોહર’ નામ પણ છે; તેમજ ‘હતોત્સૃષ્ટ’ એમ જાણો—અને સ્કંદ તો સર્વથા પ્રિય જ છે.

Verse 41

मनोहरमधात्र्यं च गन्धर्वानुपतश्च यः / अलंबुसेष्टस्य तथा नारदप्रिय एव च

જે ‘મનોહર’, ‘મધાત્ર્ય’ અને ‘ગંધર્વાનુપત’ તરીકે ઓળખાય છે; તે ‘અલંબુષા-સેષ્ટ’ સાથે પણ સંબંધિત છે, અને ‘નારદપ્રિય’ પણ છે.

Verse 42

कथितो भीमसेनेन नगरातानयप्रियः / विकलोपनीतविनताश्रीराख्यो भार्गवप्रियः

ભીમસેન દ્વારા કહેલ ‘નગરાતાનયપ્રિય’ (નામધારી) છે; અને ‘વિકલોપનીતવિનતાશ્રી’ નામે પ્રસિદ્ધ, જે ભાર్గવનો પ્રિય છે.

Verse 43

चतुर्दश तथा पञ्चदशेच्छन्तीह नारदः / ससौवीरां सुसोवीरा ब्रह्मणो ह्यपगीयते

અહીં નારદ ચૌદમા તથા પંદરમા સ્વરભેદની પણ ઇચ્છા કરે છે; ‘સસૌવીરા’ અને ‘સુસોવીરા’ બ્રહ્માના દ્વારા ગવાય છે।

Verse 44

उत्तरादिस्वरश्चैव ब्रह्मा वै देवतास्त्रयः / हरिदेशसमुत्पन्ना हरिणस्याव्यजायत

ઉત્તરાદિ સ્વરોના અધિષ્ઠાતા બ્રહ્મા અને ત્રણ દેવતાઓ છે; હરીદેશમાં ઉત્પન્ન થઈ તેઓ હરિ માટે પ્રગટ થયા।

Verse 45

मूर्छना हरिणा ते वै चन्द्रस्यास्याधिदैवतम् / करोपनीता विवृतावनुद्रिः स्वरमण्डले

હરિ દ્વારા સ્થાપિત આ મૂર્ચ્છનાઓ ચન્દ્રસ્વરના અધિદેવતા છે; સ્વરમંડળમાં ‘અનુદ્રિ’ હાથથી ઉઠાવી વિસ્તૃત રીતે પ્રગટ થઈ।

Verse 46

साकलोपनतातस्मान्मनुतस्यान्नदैवतः / मनुदेशाः समुत्पन्ना मूर्च्छनाशुद्धमात्मना

તે ‘સાકલોપનત’માંથી મનુનું અન્નદૈવત નિર્ધારિત થયું; શુદ્ધ આત્માવાળી મૂર્ચ્છનાઓથી ‘મનુદેશો’ ઉત્પન્ન થયા।

Verse 47

तस्मात्तस्मान्मृगामर्गीमृगेन्द्रोस्याधिदैवता / सावश्रमसमाद्युम्ना अनेकापौरुषानखान्

તેમાંથી ‘મૃગામર્ગી’ પ્રગટ થઈ, જેના અધિદેવતા મૃગેન્દ્ર છે; તે શ્રમસહિત, આદ્યુમ્ન તેજથી યુક્ત થઈ અનેક અપૌરુષ નખો ધારણ કરે છે।

Verse 48

मूर्च्छनायोजनाह्येषास्याद्रजसारजनीततः / तानि उत्तर मद्रांसपद्गदैवतकं विदुः

આ મૂર્ચ્છના ‘આયોજના’ કહેવાય છે; તે રજોગુણ અને રજની-તત્ત્વથી ઉત્પન્ન માનવામાં આવે છે. વિદ્વાનો તેને ઉત્તર-મદ્ર, અંસપદ અને ગદૈવતક સાથે સંકળાયેલી કહે છે.

Verse 49

तस्मादुत्तरतायावत्प्रथमं स्वायमं विदुः / तमोदुत्तरमैद्रोयदेवतास्याद्रुवेन च

અતએવ ઉત્તર દિશા તરફનો પ્રથમ ક્રમ ‘સ્વાયમ’ કહેવાય છે. તમોગુણના ઉત્તર ભાગને ‘ઐદ્ર’ કહે છે; તેની દેવતા ધ્રુવ સાથે સંયુક્ત માનવામાં આવે છે.

Verse 50

अपामदुत्तरत्वावधैवतस्योत्तरायणः / स्यादिजमूर्छनाह्येच पितरः श्राद्धदेवताः

આપ્-તત્ત્વના ઉત્તરત્વની સીમા-દેવતા ‘ઉત્તરાયણ’ કહેવાય છે. તેને ‘ઇજ-મૂર્ચ્છના’ પણ કહે છે; પિતૃઓ જ તેના શ્રાદ્ધ-દેવતા તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 51

शुद्धषड्जस्वर कृत्वा यस्मादग्निमहर्षयः / उपैति तस्मान्नजानी याच्छुद्धयच्छिकरासभा

મહર્ષિઓ શુદ્ધ ષડ્જ સ્વર સ્થાપી અગ્નિને ઉપાસે છે; તેથી ‘નજાની’ નામની (મૂર્ચ્છના) જાણી શકાય છે. તે ‘શુદ્ધ-યચ્છિકરાસભા’ તરીકે પણ કહેવાય છે.

Verse 52

इत्येता मूर्छनाः कृत्वा यस्यामीदृशभावनः / पक्षिणां मूर्छनाः श्रुत्वा पक्षोका मूर्छनाः स्मृताः

આ રીતે આ મૂર્ચ્છનાઓ કરીને જેના મનમાં આવી ભાવના થાય, તે પક્ષીઓની મૂર્ચ્છનાઓ સાંભળી ‘પક્ષોકા’ નામની મૂર્ચ્છનાઓ સ્મરે છે.

Verse 53

नागादृष्टिविषागीतानोपसर्पन्तिमूर्छनाः / नानासाधारमश्चैववडवात्रिविदस्तथा

નાગદૃષ્ટિ, વિષગીત વગેરે અનુસાર મૂર્ચ્છનાઓ નજીક આવે છે; અને તે નાનાવિધ, અસાધારણ તથા ‘વડવા’ ત્રિવિધ પણ કહેવાય છે.