Adhyaya 59

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्त मध्यमभागे तृतीय उपाद्धातपादे ऽष्टपञ्चशत्तमो ऽध्यायः // ५८// बृहस्पतिरुवाच ऋषयस्त्वेव मुक्तास्तु परं हर्षमुपागताः / परं शुश्रूषया भूयः पप्रच्छुस्तदनन्तरम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપાદ્ધાતપાદમાં અષ્ટપંચાશત્તમ અધ્યાય (58) પૂર્ણ થયો. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—ઋષિઓ મુક્ત થઈ પરમ હર્ષને પામ્યા અને વધુ સાંભળવાની તીવ્ર ઇચ્છાથી ત્યારબાદ ફરી પ્રશ્ન કરવા લાગ્યા.

Verse 2

ऋषय ऊचुः वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च ब्रूहि नः परिपृच्छताम्

ઋષિઓએ કહ્યું—વંશોનું ક્રમવાર વર્ણન કરીને અને અમિત તેજવાળા રાજાઓની સ્થિતિ તથા પ્રભાવ અમને કહો; અમે પૂછીએ છીએ.

Verse 3

एवमुक्तस्ततस्तैस्तु तदासौ लोमहर्षणः / शृण्वतामुत्तराख्याने ऋषीणां वाक्य कोविदः

તેઓએ એમ કહ્યે પછી, ત્યારે લોમહર્ષણ—ઋષિઓના વચનમાં નિપુણ—સાંભળતા ઋષિઓ સમક્ષ ઉત્તરાખ્યાન કહેવા લાગ્યો.

Verse 4

अख्यानकुशलो भूयः परं वाक्यमुवाच ह / ब्रुवतो मे निबोधंश्च ऋषिराह यथा मम

આખ્યાનમાં કુશળ તેણે ફરી ઉત્તમ વચન કહ્યું—“હું જે કહું તે ધ્યાનથી જાણો; જેમ ઋષિએ મને કહ્યું હતું તેમ જ.”

Verse 5

वंशानामानुपूर्व्येण राज्ञां चामिततेजसाम् / स्थितिं चैषां प्रभावं च क्रमतो मे निबोधत

વંશોનું ક્રમવાર વર્ણન અને અમિત તેજવાળા રાજાઓની સ્થિતિ તથા પ્રભાવ—આ બધું ક્રમથી મારી પાસેથી જાણો.

Verse 6

वरुणस्य सपत्नीकान् स्तुता देवी उदाहृता / तस्याः पुत्रौ कलिर्वैद्यः स्तुता च सुरसुंदरी

વરুণની સહધર્મિણી તરીકે ‘સ્તુતા’ નામની દેવી ઉલ્લેખિત છે. તેની બે સંતાન—કલી (વૈદ્ય) અને ‘સ્તુતા’ નામની સુરસુંદરી.

Verse 7

कलिपुत्रौ महावीर्यौं जयश्च विजयश्च ह / वैद्यपुत्रौ घृणिश्चैव मुनिश्चैव महाबलौ

કલિના બે મહાવીર્ય પુત્રો—જય અને વિજય; તથા વૈદ્યના પુત્રો—ઘૃણિ અને મુનિ—મહાબળવાન હતા.

Verse 8

प्रत्तानामनु कामानामन्योन्यस्य प्रभक्षिणौ / भक्ष्यित्वा तावन्योन्यं विनाशं समवाप्नुतः

આપેલ ઇચ્છાઓના અનુસરણમાં તેઓ પરસ્પર એકબીજાને ગળી જવા લાગ્યા; અને એકબીજાને ભક્ષીને અંતે વિનાશ પામ્યા.

Verse 9

कलिः सुरायाः संज्ञेयस्तस्य पुत्रो मदः स्मृतः / स्मृता हिंसा कलेर्भार्या श्रेष्ठा या निकृतस्मृतिः

કલીને ‘સુરા’ (મદિરા) તરીકે ઓળખવામાં આવે છે અને તેનો પુત્ર ‘મદ’ કહેવાય છે; કલીની પત્ની ‘હિંસા’ છે, જે ‘નિકૃતિ’ (કપટ) રૂપે શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.

Verse 10

प्रसूतान्ये कलेः पुत्राश्चत्वारः पुरुषादकाः / नाके विघ्नश्च विख्यातो भद्रमोविधमस्तथा

કલીના અન્ય ચાર પુત્રો જન્મ્યા, જે મનુષ્યભક્ષક હતા—નાકે, વિખ્યાત વિઘ્ન, ભદ્રમ અને વિધમ.

Verse 11

अशिरस्कतया विघ्नो नाकश्चैवाशरीरवान् / भद्रमश्चैकहस्तो ऽभूद्विधमश्चैकपात्स्मृतः

વિઘ્ન શિરવિહિન હતો; નાકે શરીરવિહિન હતો; ભદ્રમ એકહાથવાળો થયો; અને વિધમ એકપગવાળો કહેવાયો છે.

Verse 12

भद्रमस्य तथापत्नी तामसी पूतना तथा / रेवती विधमस्यापि तयोः पुत्राः सहस्रशः

ભદ્રની પત્નીઓ તામસી અને પૂતના હતી; તેમજ વિધમની પત્ની રેવતી—તેમના પુત્રો સહસ્રોની સંખ્યામાં હતા.

Verse 13

नाकस्य शकुनिः पत्नी विघ्नस्य च अयो मुखी / राक्षसास्तु महावीर्याः संध्याद्वयविचारिमः

નાકની પત્ની શકુની અને વિઘ્નની અયોमुखી; તે રાક્ષસો મહાવીર્યવાન હતા અને બન્ને સંધ્યાએ વિચરતા.

Verse 14

रेवतीपूतनापुत्रा नैऋता नामतः स्मृताः / ग्रहस्ते राक्षसाः सर्वे बालानां तु विशेषतः

રેવીતી અને પૂતનાના પુત્રો ‘નૈઋત’ નામે સ્મરાય છે; તે બધા રાક્ષસ-ગ્રહ છે, ખાસ કરીને બાળકોને પીડાવનારા.

Verse 15

स्कन्दस्तेषामधिपतिर्ब्रह्मणो ऽनुमतः प्रभुः / बृहस्पतेर्या भगिनी वरस्त्री ब्रह्मचारिणी

તેમનો અધિપતિ સ્કંદ છે, બ્રહ્માની અનુમતિથી પ્રભુ; અને બૃહસ્પતિની બહેન તે શ્રેષ્ઠ સ્ત્રી, બ્રહ્મચારિણી છે.

Verse 16

योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमसक्ता चरते सदा / प्रभासस्य तु सा भार्या वसूनामष्टमस्य च

તે યોગસિદ્ધા છે અને સમગ્ર જગતમાં આસક્તિ વિના સદા વિચરે છે; તે વસુઓમાં આઠમા પ્રભાસની પત્ની છે.

Verse 17

विश्वकर्मा सुरस्तस्या जातः शिल्पिप्रजापतिः / त्वष्टा विराजो रूपाणि धर्मपौत्र उदारधीः

તે સૂરના વંશમાં વિશ્વકર્મા જન્મ્યા—શિલ્પીઓના પ્રજાપતિ. તેમજ ત્વષ્ટા વિરાજના રૂપોનો સર્જક, ધર્મના પૌત્ર અને ઉદારબુદ્ધિ છે.

Verse 18

कर्त्ता शिल्पिसहस्राणां त्रिदशानां तु योगतः / यःसर्वेषां विमानानि देवतानां चकार ह

યોગબળથી તે ત્રિદશોના સહસ્ર શિલ્પીઓના કર્તા છે; જેમણે સર્વ દેવતાઓનાં વિમાનો રચ્યાં.

Verse 19

मानुषाश्चोपजीवन्ति यस्य शिल्पं महात्मनः / प्रह्रादी विश्रुता तस्य पत्नी त्वष्टुर्विरोचना

તે મહાત્માના શિલ્પથી માનવો પણ જીવન નિર્વાહ કરે છે. તેની પત્ની ‘પ્રહ્રાદી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ, ત્વષ્ટાની વિરોચના હતી.

Verse 20

विरोचनस्य भगिनी माता त्रिशिरसस्तथा / देवाचार्यस्य महतो विश्वरूपस्य धीमतः

તે વિરોચનની બહેન અને ત્રિશિરાની માતા હતી; તેમજ મહાન, ધીમાન દેવાચાર્ય વિશ્વરૂપની પણ માતા હતી.

Verse 21

विश्वकर्मात्मजश्वैव विश्वकर्मा मयः स्मृतः / सुरेणुरिति विख्याता स्वसा तस्य यवीयसी

વિશ્વકર્માનો પુત્ર પણ ‘મય’ નામે વિશ્વકર્મા તરીકે સ્મરાય છે. તેની નાની બહેન ‘સુરેણુ’ તરીકે વિખ્યાત હતી.

Verse 22

त्वाष्ट्री या सवितुर्भार्या पुनः संज्ञेति विश्रुता / प्रासूत सा महाभागं मनुं ज्येष्ठं विवस्वतः

ત્વષ્ટાની પુત્રી, સવિતાની ભાર્યા, જે ફરી ‘સંજ્ઞા’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ, તે મહાભાગ્યવતીએ વિવસ્વાનના જ્યેષ્ઠ પુત્ર મનુને પ્રસવ્યો।

Verse 23

यमौ प्रासूत च पुनर्यमं च यमुनां च ह / सा तु गत्वा कुरून्देवी वडवा रूपधारिणी

પછી તેણે ફરી યમ અને યમુના—આ જોડિયા સંતાનોને પ્રસવ્યા. ત્યારબાદ તે દેવી કુરુદેશમાં જઈ વડવા (ઘોડી) રૂપ ધારણ કરીને રહી।

Verse 24

सवितुश्चास्य रूपस्य नासिकाभ्यां तु तौ स्मृतौ / प्रासूत सा महाभाग त्वन्तरिक्षे ऽश्विनौ किल

તે (વડવા-રૂપ) સવિતાના તે સ્વરૂપની બે નાસિકાઓમાંથી જ તેઓ (અશ્વિનિકુમાર) ઉત્પન્ન થયા—એવું સ્મરણ છે. તે મહાભાગ્યવતીએ અંતરિક્ષમાં અશ્વિનૌને પ્રસવ્યા।

Verse 25

नासत्यं चैव दस्रं च मार्त्तण्डस्यात्मजावुभौ / ऋषय ऊचुः कस्मान्मार्त्तण्ड इत्येष विवस्वानुदितो बुधैः

તે બંને—નાસત્ય અને દસ્ર—માર્તંડના પુત્રો છે. ઋષિઓએ કહ્યું: ‘બુદ્ધિમાનોએ આ વિવસ્વાનને “માર્તંડ” કેમ કહ્યું છે?’

Verse 26

किमर्थं सासुरूपा वै नासिकाभ्यामसूयत / एतद्वेदितुमिच्छामो सर्वं नो ब्रूहि पृच्छताम्

તે વડવા-રૂપા (દેવી) નાસિકાઓમાંથી જ કેમ ઉત્પન્ન થઈ? આ જાણવાની અમારી ઇચ્છા છે; અમે પૂછીએ છીએ—અમને બધું કહો।

Verse 27

सूत उवाच चिरोत्पन्नमतिर्भिन्नमण्डं त्वष्ट्रा विदारितम् / गर्भवधं भ्रान्तः कश्यपो विद्रुतो भवेत्

સૂત બોલ્યા—ઘણાં સમય પછી ઉત્પન્ન થયેલું તે અંડું ફાટી ગયું; ત્વષ્ટાએ તેને વિદારી દીધું. ગર્ભવધની આશંકાથી ભ્રમિત કશ્યપ ભયથી દોડી ગયો.

Verse 28

अण्डे द्विधाकृते त्वण्डं दृष्ट्वा त्वष्टेदमब्रवीत् / नैतन्न्यूनं भवादण्डं मार्त्तण्डस्त्वं भवानघ

અંડું બે ભાગે થયું તે જોઈ ત્વષ્ટાએ કહ્યું—“આ અંડું હીન ન થાઓ; હે નિષ્પાપ, તું ‘માર્ત્તંડ’ થા.”

Verse 29

न खल्वयं मृतोंऽडस्थ इति स्नेहात्पिताब्रवीत् / तस्य तद्वचनं श्रुत्वा नामान्वर्थमुदाहरन्

“અંડામાં રહેલો આ મર્યો નથી”—સ્નેહથી પિતાએ કહ્યું. તેનું વચન સાંભળી તેમણે અર્થાનુસાર નામ ઉચ્ચાર્યું.

Verse 30

यन्मार्त्तण्डो भवेत्युक्तस्त्वण्डात्सोंडे द्विधाकृते / तस्माद्विवस्वान्मार्त्तण्डः पुराणज्ञैर्विभाव्यते

અંડું બે ભાગે થતાં તેને “તું માર્ત્તંડ થા” એમ કહેવાયું; તેથી પુરાણજ્ઞો વિવસ્વાનને ‘માર્ત્તંડ’ તરીકે માને છે.

Verse 31

ततः प्रजाः प्रवक्ष्यामि मार्त्तण्डस्य विवस्वतः / विजज्ञे सवितुर्भार्या संज्ञा पुत्रांस्तु त्रीन्पुनः

હવે હું માર્ત્તંડ વિવસ્વાનની પ્રજાઓનું વર્ણન કરું છું. સવિતાની પત્ની સંજ્ઞાએ ફરી ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો.

Verse 32

मनुं यमीं यमं चैव छाया सा तपती तथा / शनैश्चरं तथैवैते मार्त्तण्डस्यात्मजाः स्मृताः

મનુ, યમી, યમ, છાયા, તપતી તથા શનૈશ્ચર—આ બધા માર્તંડ (સૂર્ય) ના પુત્રો તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 33

विवस्वान्कश्यपाज्जज्ञे दाक्षायिण्यां महायशाः / तस्य संज्ञाभवद्भार्या त्वाष्ट्री देवी विवस्वतः

મહાયશસ્વી વિવસ્વાન કશ્યપથી દાક્ષાયિણીના ગર્ભમાં જન્મ્યો. વિવસ્વાનની પત્ની ત્વષ્ટાની પુત્રી દેવી સંજ્ઞા હતી.

Verse 34

सुरेणुरिति विख्याता पुनः संज्ञेति विश्रुता / सा तु भार्या भगवतो मार्त्तण्डस्यातितेजसः

તે ‘સુરેણુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થઈ અને પછી ‘સંજ્ઞા’ નામે પણ વિશ્રુત થઈ. તે જ અતિ તેજસ્વી ભગવાન માર્તંડની પત્ની હતી.

Verse 35

न खल्वये मृतो ह्यण्डे इति स्नेहात्तमब्रवीत् / अजानन्कश्यपः स्नेहात् मार्त्तण्ड इति चोच्यते

સ્નેહવશ તેણે તેને કહ્યું—“આ અંડામાં મરેલો નથી.” કશ્યપ પણ સ્નેહથી, અજાણતાં, તેને ‘માર્તંડ’ કહી બોલાવ્યો.

Verse 36

तेजस्त्वभ्यधिकं तस्य नित्यमेव विवस्वतः / येनापि तापयामास त्रील्लोङ्कान्कश्यपात्मजः

વિવસ્વાનનું તેજ સદૈવ અતિશય હતું; એ તેજથી જ કશ્યપપુત્રે ત્રિલોકને પણ તપાવ્યા.

Verse 37

त्रीण्यपत्यानि संज्ञायां जनयामास वै रविः / द्वौ सुतौ तु महावीर्यौं कन्यैका विदितैव च

સંજ્ઞાના ગર્ભમાં રવિએ ત્રણ સંતાનો ઉત્પન્ન કર્યા—બે મહાવીર્ય પુત્રો અને એક પ્રસિદ્ધ કન્યા પણ।

Verse 38

मनुर्वैवस्वतो ज्येष्ठः श्राद्धदेवः प्रजापतिः / ततो यमो यमी चैव यमजौ संबभूवतुः

જ્યેષ્ઠ વૈવસ્વત મનુ, શ્રાદ્ધદેવ પ્રજાપતિ; ત્યારબાદ યમ અને યમી—આ યમજ જોડિયા જન્મ્યા।

Verse 39

असह्यतेजस्तद्रूपं दृष्ट्वा संज्ञा विवस्वतः / असहन्ती स्वकां छायां सवर्णां निर्ममे पुनः

વિવસ્વાનના અસહ્ય તેજસ્વી સ્વરૂપને જોઈ સંજ્ઞા સહન ન કરી શકી; તેથી તેણે પોતાના સમવર્ણની પોતાની છાયા ફરી રચી।

Verse 40

महाभागा तु सा नारी तस्याश्छायासमुद्गता / प्राञ्जलिः प्रयता भूत्वा पुनः संज्ञामभाषत

તે મહાભાગા નારી, જે તેની છાયામાંથી ઉત્પન્ન થઈ હતી, અંજલિ બાંધી સંયમિત બની ફરી સંજ્ઞાને બોલી।

Verse 41

वदस्व किं मया कार्यं सा संज्ञा तामथाब्रवीत् / अहं यास्यापि भद्रं ते स्वमेव भवनं पितुः

તેણે કહ્યું, ‘મારે શું કરવાનું છે?’ ત્યારે સંજ્ઞાએ કહ્યું, ‘તારું મંગળ થાઓ; હું મારા પિતાના પોતાના ગૃહે જઇશ।’

Verse 42

त्वयेह भवने मह्यं वस्तव्यं निर्विशङ्कया / इमौ च बालकौ मह्यं कन्या च वरवर्णिनी

તમે અહીં મારા ઘરમાં નિર્ભય થઈને રહેવું; આ બે બાળકો મારા છે અને આ ઉત્તમ વર્ણવાળી કન્યા પણ મારી છે.

Verse 43

भर्त्तव्या नैवमाख्येयमिदं भगवते त्वया / इमौ च बालकौ मह्यं तथेत्युक्ता तथा च सा

આનું પાલન કરવું; આ વાત તમે ભગવાનને આ રીતે ન કહો. ‘આ બે બાળકો મારા છે’ એમ કહી તેણે ‘તથાસ્તુ’ કહ્યું અને તે પણ તેમ જ સંમત થઈ.

Verse 44

त्वष्टुः समीपमगमद्व्रीडितेव तपस्विनी / पिता तामागतां दृष्ट्वा क्रुद्धः संज्ञामथाब्रवीत्

તે તપસ્વિની લજ્જિત જેવી થઈ ત્વષ્ટા પાસે ગઈ; પિતાએ તેને આવતી જોઈ ક્રોધથી સંજ્ઞાને કહ્યું.

Verse 45

भर्त्तुः समीपं गच्छेति नियुक्ता च पुनः पुनः / अगमद्वडवा भूत्वाच्छाद्य रूपमनिन्दिता

‘પતિની પાસે જા’ એમ વારંવાર નિયુક્ત થતાં, તે નિર્દોષા પોતાનું રૂપ ઢાંકી વડવા (ઘોડી) બનીને ગઈ.

Verse 46

उत्तरान्सा कुरून्गत्वा तृणान्यथ चचार सा / द्वितीयायां तु संज्ञायां संज्ञेयमिति चिन्त्य ताम्

તે ઉત્તર કુરુઓમાં જઈ ઘાસ ચરવા લાગી; બીજી સંજ્ઞા વિષે ‘આને ઓળખવું જોઈએ’ એમ વિચારી તેણે તેનું મનન કર્યું.

Verse 47

आदित्यो जनयामास पुत्रावादित्यवर्चसौ / पूर्वजस्य मनोस्तुल्यौ सादृश्येन तु तौ प्रभू

આદિત્યે આદિત્યવર્ચસથી તેજસ્વી એવા બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેઓ રૂપસાદૃશ્યથી પૂર્વજ મનુ સમાન, બંને પ્રભુત્વશાળી હતા.

Verse 48

श्रुतश्रवा मनुस्ताभ्यां सावर्णिर्वै भविष्यति

તેમ બંનેમાંથી શ્રુતશ્રવા નામનો મનુ નિશ્ચયે સાવર્ણિ તરીકે ભવિષ્યમાં થશે.

Verse 49

श्रुतकर्मा तु विज्ञेयो ग्रहो वै यः शनैश्चरः / मनुरेवाभवत्सो ऽपि सावर्णिरिति चोच्यते

શ્રુતકર્મા એ જ ગ્રહ છે જેને શનૈશ્ચર કહે છે. તે જ મનુ પણ થયો અને ‘સાવર્ણિ’ તરીકે પણ ઓળખાય છે.

Verse 50

संज्ञा तु पार्थिवी सा वै स्वस्य पुत्रस्य वै तदा / चकाराभ्यधिकं स्नेहं त तथा पूर्वजेषु वै

ત્યારે પાર્થીવી સંજ્ઞાએ પોતાના પુત્ર પ્રત્યે અતિશય સ્નેહ કર્યો, અને તેવી જ રીતે પૂર્વજો પ્રત્યે પણ.

Verse 51

मनुस्तच्छाक्षमत्सर्वं यमस्तद्वै न चाक्षमत् / बहुशो जल्पमानस्तु सापत्न्यादतिदुःखितः

મનુએ તે બધું સહન કર્યું, પરંતુ યમે તે સહન ન કર્યું. સોપત્ન્યથી અત્યંત દુઃખિત થઈ તે વારંવાર બોલતો રહ્યો.

Verse 52

तां वै रोषाच्च बालाच्च भाविनोर्ऽथस्य वै बलात् / यदा संतर्जयामास च्छायां वैवस्वतो यमः

ક્રોધ અને બાળભાવના વશમાં, ભાવિ અર્થના બળથી, જ્યારે વૈવસ્વત યમે છાયાને કઠોર વચનોથી ધમકાવ્યો।

Verse 53

सा शशाप ततः क्रोधात्सार्णिजननी यमम् / यदा तर्जयसे ऽकस्मात्पितृभार्यां यशस्विनीम्

ત્યારે ક્રોધથી સાર્ણિજનનીએ યમને શાપ આપ્યો—“તું અચાનક યશસ્વિની પિતૃભાર્યાને કેમ તર્જે છે?”

Verse 54

तस्मात्तवैष चरमः पतिष्यति न संशयः / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः

“અતએવ તારો આ અંતિમ અંગ નિશ્ચયે પડી જશે—શંકા નથી.” એ શાપથી યમનું મન અત્યંત પીડિત થયું।

Verse 55

मनुना सह धर्मात्मा पितुः सर्वं न्यवेदयत् / भृशं शापभयोद्विग्नः संज्ञावाक्यैर्विनिर्जितः

ધર્માત્મા યમ મનુ સાથે પિતાને સર્વ વાત નિવેદન કરી; શાપભયથી અત્યંત વ્યાકુળ થઈ, સંજ્ઞાના વચનોથી તે શાંત થયો।

Verse 56

तस्यां मयोद्यतः पादो न तु देहे निपातितः / बाल्याद्वा यदि वा मोहात्तद्भवान्क्षन्तुमर्हति

“તેની તરફ મારો પગ ઊંચો થયો હતો, પરંતુ તેના દેહ પર પડ્યો નહોતો. બાળપણથી કે મોહથી એવું થયું હોય તો, કૃપા કરીને ક્ષમા કરશો.”

Verse 57

शप्तो ऽहमस्मि लोकेश जनन्या तपतां वर / तव प्रसादो नस्त्रातुमेतस्मान्महतो भयात्

હે લોકેશ! તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ એવી જનનીએ મને શાપ આપ્યો છે; આ મહાભયથી અમને બચાવવા તારો પ્રસાદ જ સમર્થ છે।

Verse 58

विवस्वानेवमुक्तस्तु यमं प्रोवाच वै प्रभुः / असंशयं पुत्र महद्भविष्यत्यत्र कारणम्

આ રીતે કહ્યા પછી પ્રભુ વિવસ્વાને યમને કહ્યું—પુત્ર! નિઃસંદેહ અહીં કોઈ મહાન કારણ બનશે.

Verse 59

येन त्वामाविशत्क्रोधो धर्मज्ञं सत्यवादिनम् / न शक्यमेतन्मिथ्य तु कर्त्तुं मातुर्वचस्तव

જે કારણે ધર્મજ્ઞ અને સત્યવાદી એવા તને ક્રોધે આવરી લીધો, તે કારણે તારી માતાના વચનને ખોટું કરવું શક્ય નથી।

Verse 60

कृमयो मांसमादाय यास्यन्ति च महीं तव / ततः पादं महाप्राज्ञ पुनः सांप्राप्स्यसे सुखम्

કૃમિઓ તારો માંસ લઈને ધરતીમાં જશે; ત્યાર પછી, હે મહાપ્રાજ્ઞ, તું ફરી સુખથી તારો પગ પ્રાપ્ત કરીશ।

Verse 61

कृतमेवं वचः सत्यं मातुस्तव भविष्यति / शापस्य परिहारेण त्वं च त्रातो भविष्यसि

આ રીતે તારી માતાનું વચન સત્ય થશે; અને શાપના પરિહારથી તું પણ રક્ષિત થશ।

Verse 62

आदित्यस्त्वब्रवीत्संज्ञां किमर्थं तनयेषु तु / तुल्येष्वभ्यधिकस्नेह एकस्मिन्क्रियते त्वया

આદિત્યે સંજ્ઞાને કહ્યું—પુત્રો સમાન હોવા છતાં તું એક પર વધુ સ્નેહ કેમ કરે છે?

Verse 63

सा तत्परिहरन्ती वै नाचचक्षे विवस्वतः / आत्मना स समाधाय योगात्तत्त्वमपश्यत

તે વાત ટાળતી રહી અને વિવસ્વતને જોઈ શકી નહીં; ત્યારે તેણે આત્માને સમાધિમાં સ્થિર કરી યોગથી તત્ત્વ જોયું.

Verse 64

तां शप्तुकामो भगवान्नाशाय कुपितः प्रभुः / सा तत्सर्वं यथा तत्त्वमाचचक्षे विवस्वतः

ભગવાન પ્રભુ ક્રોધિત થઈ તેને શાપ આપી નાશ કરવા ઇચ્છતા હતા; ત્યારે તેણીએ બધું યથાર્થ રીતે વિવસ્વતને કહી બતાવ્યું.

Verse 65

विवस्वांस्तु यथा श्रुत्वा क्रुद्धस्त्वष्टारमभ्ययात् / त्वष्टा तु तं यथान्यायमर्चयित्वा विभावसुम्

આ સાંભળીને વિવસ્વાન ક્રોધિત થઈ ત્વષ્ટા પાસે ગયો; અને ત્વષ્ટાએ નિયમ મુજબ વિભાવસુનું પૂજન-સત્કાર કર્યું.

Verse 66

निर्दग्धुकामं रोषेण सांत्वयामास वै शनैः / तवातितेजसा युक्तमिदं रूपं न शोभते

ક્રોધથી દહન કરવા ઇચ્છનારને તેણે ધીમે ધીમે શાંત કર્યો—તારા અતિ તેજથી યુક્ત આ રૂપ શોભતું નથી.

Verse 67

असहन्ती तु तत्संज्ञा वने चरति शाद्वले / द्रक्ष्यते तां भवनद्य स्वां भार्यां शुभचारिणीम्

તે તે સ્થિતિ સહન ન કરી શકી અને લીલાછમ ઘાસવાળા વનમાં ફરવા લાગી. આજે તમે તમારી શુભાચારિણી પત્નીને દર્શન કરશો.

Verse 68

श्लाघ्ययौवनसंपन्नां योगमास्थाय गोपते / अनुकूलं भवेदेवं यदि स्यात्समयो मतः

હે ગોપતે! પ્રશંસનીય યુવનસંપન્ન બની યોગનો આશ્રય લો; જો સમય યોગ્ય માનવામાં આવે તો બધું અનુકૂળ થશે.

Verse 69

रूपं निवर्त्तयेयं ते ह्याद्यं श्रेष्ठमरिन्दम / रूपं विवस्वतस्त्वासीत्तिर्यगूर्द्ध्वमधस्तथा

હે અરિંદમ! હું તારો આ આજનો શ્રેષ્ઠ રૂપ ફરી સ્થાપિત કરી દઈશ; કારણ કે તારો રૂપ વિવસ્વાનનું હતું, જે તિર્યક્, ઊર્ધ્વ અને અધઃ સર્વત્ર વ્યાપેલું હતું.

Verse 70

तेनासौ पीडिता देवी रूपेण तु दिवस्पतेः / तस्मात्ते समचक्रं तु वर्तते रूपमद्भुतम्

દિવસ્પતિના તે રૂપથી તે દેવી પીડિત થઈ; તેથી તારા માટે તે અદ્ભુત સમચક્ર રૂપ વર્તે છે.

Verse 71

अनुज्ञातस्ततस्त्वष्ट्रा रूपनिर्वर्त्तनाय वै / ततो ऽभ्युपागमत्त्वष्टा मार्त्तण्डस्य विवस्वतः

ત્યારે ત્વષ્ટાએ રૂપપરિવર્તન માટે અનુમતિ આપી; ત્યારબાદ ત્વષ્ટા માર્તંડ વિવસ્વાન પાસે પહોંચ્યો.

Verse 72

भ्रमिमारोप्य तत्तेजः शातयामास तस्य वै / तं निर्मूलित तेजस्कं तेजसापहृतेन तु

ભ્રમિ પર આરોપીને તેણે તેનું તેજ નિશ્ચયે ક્ષીણ કર્યું; અને પોતાના તેજના અપહરણથી તે તેજહીન બની મૂળથી જ ઉખડી ગયો.

Verse 73

कान्तां प्रभाकरो द्रष्टुमियेष शुभदर्शनः / ददर्श योगमास्थाय स्वां भार्यां वडवां तथा

શુભદર્શન પ્રભાકર પોતાની કાંતા ને જોવા ઇચ્છ્યો; યોગનો આશ્રય લઈને તેણે પોતાની પત્નીને વડવા-રૂપે જોયી.

Verse 74

अदृश्यां सर्वभूतानां तेजसा नियमेन च / अश्वरूपेण मार्त्तण्डस्तां मुखे समभावयत्

સર્વભૂતોને અદૃશ્ય, તેજ અને નિયમથી આવૃત એવી તેણીને માર્તંડે અશ્વરૂપ ધારણ કરીને તેના મુખમાં સમભાવથી સ્થાપિત કરી.

Verse 75

मैथुनान्तनिविष्टा च परपुंसो ऽभिशङ्कया / सा तं निःसारयामास नोभ्यां शुक्रं विवस्वतः

મૈથુનના અંતે પ્રવૃત્ત થઈ, પરપુરુષની શંકાથી, તેણીએ વિવસ્વતનું શુક્ર નાસિકાદ્વારેથી બહાર કાઢી દીધું.

Verse 76

देवौ तस्मादजायेतामश्विनौ भिषजां वरौ / नासत्यश्चैव दस्रश्च स्मृतौ द्वादशमूर्तितः

ત્યાંથી બે દેવ જન્મ્યા—વૈદ્યોમાં શ્રેષ્ઠ અશ્વિનૌ; નાસત્ય અને દસ્ર નામે, દ્વાદશમૂર્તિ (આદિત્ય) રૂપે સ્મરાય છે.

Verse 77

मार्त्तण्डस्य सुतावेतावष्टमस्य प्रजापतेः / तां तु रूपेण कान्तेन दर्शयामास भास्करः

માર્ત્તંડના અષ્ટમ પ્રજાપતિના આ બે સંતાન હતા; ભાસ્કરે તેને પોતાના કાંતિમય રૂપથી દર્શાવી.

Verse 78

स तां दृष्ट्वा तदा भार्यां तुतो षैतामुवाच ह / यमस्तु तेन शापेन भृशं पीडितमानसः

તે ત્યારે પોતાની પત્નીને જોઈ તૃપ્ત થઈને તેને કહ્યું; પરંતુ યમ તે શાપથી અત્યંત પીડિત મનવાળો થયો।

Verse 79

धर्मेण रञ्जयामास धर्मराजस्ततस्तु सः / सो ऽलभत्कर्मणां तेन शुभेन परमां द्युतिम्

પછી ધર્મરાજે ધર્મ દ્વારા તેને પ્રસન્ન કર્યો; અને તે શુભ કર્મથી તેણે પરમ તેજ પ્રાપ્ત કર્યું।

Verse 80

पितॄणामाधिपत्यं च लोकपालत्वमेव च / मनुः प्रजापतिस्त्वेष सावर्णिः स महायशाः

પિતૃઓનું આધિપત્ય અને લોકપાલત્વ પણ; આ મહાયશસ્વી સાવર્ણિ મનુ જ પ્રજાપતિ છે।

Verse 81

भाव्यः सो ऽनागते तस्मिन्मनुः सावर्णिकेन्तरे / मेरुपृष्ठे तपो घोरमद्यापि चरते प्रभुः

આગામી તે સાવર્ણિક મન્વંતરમાં તે જ મનુ થવાનો છે; પ્રભુ મેરુના પીઠ પર આજે પણ ઘોર તપ કરે છે।

Verse 82

भ्राता शनैश्चरस्तत्रग्रहत्वं स तु लब्धवान् / त्वष्टा तु तेन रूपेण विष्णोश्चक्रमकल्पयत्

ત્યાં ભ્રાતા શનૈશ્વરે ગ્રહત્વ પ્રાપ્ત કર્યું. અને ત્વષ્ટાએ એ જ રૂપથી વિષ્ણુનું ચક્ર રચ્યું.

Verse 83

महामहो ऽप्रतिहतं दानवान्प्रतिवारणम् / यवीयसी तयोर्या तु यमुनाच यशस्विनी

મહામહો અપ્રતિહત હતો, દાનવોને રોકનાર. અને તેમની કનિષ્ઠા યશસ્વિની યમુના હતી.

Verse 84

अभवत्सा सरिच्छ्रेष्ठा यमुना लोकपावनी / यस्तु ज्येष्ठो महातेजाः सर्गो यस्येति सांप्रतम्

લોકપાવની યમુના નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ બની. અને જે જ્યેષ્ઠ મહાતેજસ્વી છે, જેના સર્ગનું વર્ણન હવે થાય છે.

Verse 85

विस्तरं तस्य वक्ष्यामि मनोर्वैवस्वतस्य ह / इदं तु जन्म देवानां शृणुयाद्वा पठेच्च वा

હું વૈવસ્વત મનુનો વિસ્તારથી વર્ણન કરીશ. દેવોના આ જન્મને જે સાંભળે કે વાંચે.

Verse 86

वैवस्वतस्य पुत्राणां सप्तानां तु महौजसाम् / आपदं प्राप्य मुच्येत प्राप्नुयाच्च महद्यशः

વૈવસ્વતના મહાઉજસ્વી સાત પુત્રોની આ કથા—વિપત્તિમાં પડેલો મુક્ત થાય અને મહાન યશ પામે.