Adhyaya 44

Verse 1

इति श्री ब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमाभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते त्रिचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४३// वसिष्ठ उवाच राजन्नेवं भृगुर्विद्वान्पश्यञ्जनपदान्बहून् / समाजगाम धर्मात्माकृतव्रणसमन्वितः

આ રીતે શ્રી બ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં ભાર્ગવચરિતનો ત્રિચત્વારિંશત્તમ અધ્યાય। વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે રાજન, આ રીતે વિદ્વાન ભૃગુ અનેક જનપદો જોતાં જોતાં, ધર્માત્મા અને વ્રતનિષ્ઠ બની ત્યાં પહોંચ્યા।

Verse 2

निलिल्युः क्षत्त्रियाः सर्वे यत्र तत्र निरीक्ष्य तम् / व्रजन्तं भार्गवं मार्गे प्राणरक्षणतत्पराः

તેમને જોઈને બધા ક્ષત્રિયો જ્યાં-ત્યાં છુપાઈ ગયા; માર્ગે જતા તે ભાર્ગવને જોઈ તેઓ માત્ર પ્રાણરક્ષણમાં જ તત્પર રહ્યા।

Verse 3

अथाससाद राजेन्द्र रामः स्वपितुराश्रमम् / शान्तसत्त्वसमाकीर्णं वेदध्त्रनिनिनादितम्

પછી, હે રાજેન્દ્ર, રામ પોતાના પિતાના આશ્રમમાં પહોંચ્યા—જે શાંત સત્વોથી ભરેલો હતો અને વેદમંત્રોના ધ્વનિથી ગુંજતો હતો।

Verse 4

यत्र सिंहा मृगा गावो नागमार्ज्जारमूषकाः / समं च रन्ति संहृष्टा भयं त्यक्त्वा सुदूरतः

જ્યાં સિંહ, મૃગ, ગાયો, સાપ, બિલાડી અને ઉંદર—ભયને બહુ દૂર ત્યજી, આનંદથી એકસાથે વિહરતા હતા।

Verse 5

यत्र धूमं समीक्ष्यैव ह्यग्निहोत्रसमुद्भवम् / उन्नदन्ति मयूराश्च नृत्यन्ति च महीपने

જ્યાં અગ્નિહોત્રમાંથી ઊઠતા ધુમાડાને જોઈને જ મોરો કૂકતા અને ધરતી પર નૃત્ય કરતા।

Verse 6

यत्र सायन्तने काले सूर्यस्याभिमुखं द्विजैः / जलाञ्जलीन्प्रक्षिपद्भिः क्रियते भूर्चलाविला

જ્યાં સાંજના સમયે દ્વિજોએ સૂર્યાભિમુખ થઈ જલાંજલિ અર્પણ કરે છે, અને તેમના પગલાંથી ધરતી કંપીને ધૂળથી વ્યાકુલ બને છે।

Verse 7

यत्रान्तेवासिभिर्नित्यं वेदाः शास्त्राणि संहिताः / अभ्यस्यन्ते मुदा युक्तैर्ब्रह्मचर्यव्रते स्थितैः

જ્યાં આશ્રમના અંતેવાસીઓ નિત્ય વેદો, શાસ્ત્રો અને સંહિતાઓને આનંદથી અભ્યાસ કરે છે અને બ્રહ્મચર્યવ્રતમાં સ્થિત રહે છે।

Verse 8

अथ रामः प्रसन्नात्मा पश्यन्नाश्रमसंपदम् / प्रविवेश शनै राजन्नकृतव्रणसंयुतः

પછી પ્રસન્નચિત્ત રામ આશ્રમની સમૃદ્ધિ જોઈ, હે રાજન, ધીમે ધીમે અંદર પ્રવેશ્યો; તે નિર્વ્રણ હતો।

Verse 9

जयशब्दं नमःशब्दं प्रोच्चरद्भिर्द्विजात्मजैः / द्विजैश्च सत्कृतो रामः परं हर्षमुपागतः

દ્વિજપુત્રોએ ‘જય’ અને ‘નમઃ’ શબ્દો ઉચ્ચાર્યા અને દ્વિજોએ સન્માન કર્યો; તેથી રામ પરમ હર્ષને પામ્યો।

Verse 10

आश्रमाभ्यन्तरे तत्र संप्रविश्य निजं गृहम् / ददर्श पितरं रामो जमदग्निं तपोनिधिम्

ત્યાં આશ્રમની અંદર પ્રવેશીને પોતાના ગૃહમાં રામે તપોનિધિ પિતા જમદગ્નિને દર્શન કર્યા।

Verse 11

साक्षाद्भृगुमिवासीनं निग्रहानुग्रहक्षमम् / पपात चरणोपान्ते ह्यष्टाङ्गालिङ्गितावनिः

ભૃગુ સમાન સાક્ષાત્ આસનસ્થ, નિગ્રહ અને અનુગ્રહમાં સમર્થ એવા મહર્ષિના ચરણસમીપે તે અષ્ટાંગ પ્રણામ કરીને ધરતીને આલિંગન આપતો પડી ગયો।

Verse 12

रामो ऽहं तवा दासो ऽस्मि प्रोच्चरन्निति भूपते / जग्राह चरणौ चापि विधिवत्सज्जनाग्रणीः

“હે ભૂપતે! હું રામ છું; હું તારો દાસ છું”—એમ ઉચ્ચારીને, સજ્જનોમાં અગ્રણી તેણે વિધિવત્ તેના ચરણયુગલ પકડી લીધાં।

Verse 13

अथ मातुश्च चरणवभिवाद्य कृताञ्जलिः / उवाच प्रणतो वाक्यं तयोः संहर्षकारणम्

પછી કૃતાંજલિ બની માતાના ચરણોને પણ અભિવાદન કરીને, વિનયપૂર્વક નમ્ર થઈ, તે બંનેના હર્ષનું કારણ બને એવું વચન બોલ્યો।

Verse 14

राम उवाच पितस्तव प्रभावेण तपसो ऽतिदुरासदः / कार्त्तवीर्यो हतो युद्धे समुत्रबलवाहनः

રામ બોલ્યો—“પિતાજી! તમારા તપના પ્રભાવથી અતિ દુર્જય, મહાસેના અને વાહનબળથી યુક્ત કાર્ત્તવીર્ય યુદ્ધમાં હણાયો છે.”

Verse 15

यस्ते ऽपराधं कृतवान्दुष्टमन्त्रिप्रचोदितः / तस्य दण्डो मया दत्तः प्रसह्य मुनिपुङ्गव

“મુનિપુંગવ! દુષ્ટ મંત્રીઓના પ્રેરણાથી જેણે તમારો અપરાધ કર્યો હતો, તેને મેં બળપૂર્વક દંડ આપ્યો છે.”

Verse 16

भवन्तं तु नमस्कृत्य गतो ऽहं ब्रह्मणोंऽतिकम् / तं नमस्कृत्य विधिवत्स्वकार्यं प्रत्यवेदयम्

તમને નમસ્કાર કરીને હું બ્રહ્મદેવના સમીપ ગયો. તેમને પણ વિધિપૂર્વક વંદન કરી મારું કાર્ય નિવેદિત કર્યું.

Verse 17

समामुवाच भगवाञ्छ्रुत्वा वृत्तान्तमादितः / व्रज स्वकार्यसिद्ध्यर्थं शिवलोकं सनातनम्

આદિથી સર્વ વૃત્તાંત સાંભળી ભગવાને મને કહ્યું—તમારા કાર્યસિદ્ધિ માટે સનાતન શિવલોકમાં જાઓ.

Verse 18

श्रुत्वाहं तद्वयस्तात नमस्कृत्य पिता महम् / गतवाञ्छिवलोकं वै हरदर्शनकाङ्क्षया

આ સાંભળી, હે તાત, મેં પિતામહ બ્રહ્મદેવને નમસ્કાર કર્યો અને હર (શિવ)ના દર્શનની ઇચ્છાથી શિવલોક ગયો.

Verse 19

प्रविश्य तत्र भगवन्नुमया सहितः शिवः / नमस्कृतो मया देवो वाञ्छितार्थ प्रदायकः

ત્યાં પ્રવેશ કરતાં, હે ભગવન, ઉમાસહિત શિવ વિરાજમાન હતા. મેં ઇચ્છિત ફળ આપનાર તે દેવને નમસ્કાર કર્યો.

Verse 20

तदग्रे निखिलः स्वीयो वृत्तान्तो विनिवेदितः / मया समाहितधिया स सर्वं श्रुतवानपि

તેમના સમક્ષ મેં એકાગ્ર ચિત્તે મારો સમગ્ર વૃત્તાંત નિવેદિત કર્યો; અને તેમણે તે બધું સાંભળ્યું.

Verse 21

श्रुत्वा विचार्य त त्सर्वं ददौ मह्यं कृपान्वितः / त्रैलोक्यविजयं नाम कवचं सर्वसिद्धिदम्

બધું સાંભળી અને વિચાર કરીને, કૃપાથી ભરપૂર થઈ તેણે મને ‘ત્રૈલોક્યવિજય’ નામનું કવચ આપ્યું, જે સર્વ સિદ્ધિદાયક છે.

Verse 22

तल्लब्ध्वा तं नमस्कृत्य पुष्करं समुपागतः / तत्राहं साधयित्वा तु कवचं हृष्टमानसः

તે પ્રાપ્ત કરીને તેમને નમસ્કાર કરી હું પુષ્કર પહોંચ્યો. ત્યાં મેં તે કવચની સાધના કરીને હર્ષિત થયો.

Verse 23

कार्त्तवीर्यं निहत्याजौ शिवलोकं पुनर्गतः / तत्र तौ तु मया दृष्टौ द्वारे स्कन्दविनायकौ

યુદ્ધમાં કાર્ત્તવીર્યને સંહાર કરીને હું ફરી શિવલોકમાં ગયો. ત્યાં દ્વારે મેં સ્કંદ અને વિનાયક—બન્નેને જોયા.

Verse 24

तौनमस्कृत्य धर्मज्ञ प्रवेष्टुं चोद्यतो ऽभवम् / स मामवेक्ष्य गामपो विशन्तं त्वरयान्वितम्

હે ધર્મજ્ઞ, તે બન્નેને નમસ્કાર કરીને હું અંદર પ્રવેશ કરવા ઉદ્યત થયો. મને ઉતાવળથી અંદર જતા જોઈ તે દ્વારપાલે મને નિહાળ્યો.

Verse 25

वारयामास सहसा नाद्यावसर इत्यथ / मम तेन पितस्तत्र वाग्युद्धं हस्तकर्षणम्

તેણે અચાનક મને અટકાવ્યો—‘આજે અવસર નથી’ એમ કહી. ત્યારે ત્યાં મારી અને તેની વચ્ચે વાક્યયુદ્ધ થયું અને હાથાકર્ષણ પણ થયું.

Verse 26

सञ्जातपरशुक्षेममतो ऽभूद्भृगुनन्दन / स तज्ज्ञात्वा समुद्गृह्य मामधश्चोर्द्ध्वमेव च

ત્યારે ભૃગુનંદનનો પરશુ ક્ષેમ થયો. તે જાણીને તેણે મને ઉંચકીને નીચે અને ઉપર એમ બંને તરફ ફેરવ્યો.

Verse 27

करेण भ्रामयामास पुनश्चानीतवांस्ततः / तं दृष्ट्वातिक्रुधा क्षिप्तः कुठारो हि मया ततः

તેને હાથથી ફેરવ્યો અને ફરી મને નજીક લાવ્યો. તેને જોઈને મેં અતિ ક્રોધથી ત્યાં જ કુઠાર ફેંક્યો.

Verse 28

दन्तो निपति,स्तस्य ततो देव उपागतः / पार्वती तत्र रुष्टाभूत्तदा कृष्णः समागतः

તેનો દાંત પડી ગયો; ત્યારબાદ દેવ ત્યાં આવ્યા. ત્યાં પાર્વતી રોષે ભરાઈ; ત્યારે કૃષ્ણ પણ આવી પહોંચ્યા.

Verse 29

राधया सहितस्तेन सानुनीता वरं ददौ / मह्यं कृष्मो जगामाथ तेन मैत्रीं विधाय च

રાધા સહિત કૃષ્ણે તેને શાંત કરી વર આપ્યો. પછી મારી સાથે મૈત્રી સ્થાપી કૃષ્ણ ત્યાંથી ગયા.

Verse 30

ततः प्रणम्य देवेशौ पार्वतीपरमेश्वरौ / आगतस्तव सान्निध्यमकृतव्रणसंयुतः

પછી દેવેશ પાર્વતી-પરમેશ્વરને પ્રણામ કરીને, ઘાવ વિના હું તારા સાન્નિધ્યમાં આવ્યો.

Verse 31

वसिष्ठ उवाच इत्यक्त्वा भार्गवो रामो विरराम च भूपते / जमदग्निरुवाचेदं रामं शत्रुनिबर्हणम्

વસિષ્ઠે કહ્યું—આવું કહી ભાર્ગવ રામ, હે રાજન, શાંત થયો. પછી જમદગ્નિ બોલ્યા—હે શત્રુનાશક રામ, આ વચન સાંભળ।

Verse 32

जमदग्निरुवाच क्षत्रहत्याभिभूतस्त्वं तावद्दोषोपशान्तये / प्रयश्चित्तं ततस्तावद्यथावत्कर्तुमर्हसि

જમદગ્નિ બોલ્યા—ક્ષત્રવધના પાપથી તું આચ્છાદિત થયો છે; તેથી દોષશાંતિ માટે યથાવિધિ પ્રાયશ્ચિત્ત કર।

Verse 33

इत्युक्तः प्राह पितरं रामो मतिमतां वरः / प्रायश्चित्तं तु तद्योग्यं त्वं मे निर्देष्टुमर्हसि

આ સાંભળી બુદ્ધિમાનોમાં શ્રેષ્ઠ રામે પિતાને કહ્યું—મારે યોગ્ય જે પ્રાયશ્ચિત્ત હોય તે તમે મને જણાવો।

Verse 34

जमदग्निरुवाच व्रतैश्च नियमैश्चैव कर्षयन्देहमात्मनः / शाकमूलफलाहारो द्वादशाब्दं तपश्चर

જમદગ્નિ બોલ્યા—વ્રત અને નિયમોથી દેહને કઠોર રીતે સંયમિત કરીને, શાક-મૂળ-ફળનો આહાર લઈ બાર વર્ષ તપ કર।

Verse 35

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तः प्रणिपत्यैनं मातरं च भृगूद्वहः / प्रययौ तपसे राजन्नकृतव्रणसंयुतः

વસિષ્ઠે કહ્યું—આવું સાંભળી ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ રામે તેમને અને માતાને પ્રણામ કર્યા; હે રાજન, તે અઘાતિત દેહે દૃઢ વ્રત સાથે તપ માટે નીકળી પડ્યો।

Verse 36

स गत्वा पर्वत वरं महेन्द्रमरिकर्षणः / कृत्वाऽश्रमपदं तस्मिंस्तपस्तेपे सुदुश्चरम्

શત્રુઓને દમન કરનાર તે મહેન્દ્ર નામના શ્રેષ્ઠ પર્વત પર ગયો. ત્યાં આશ્રમસ્થાન બનાવી તેણે અતિ દુષ્કર તપ કર્યું.

Verse 37

व्रतैस्तपोभिर्नियमैर्देवताराधनैरपि / निन्ये वर्षाणि कति चिद्रामस्तस्मिन्महामनाः

વ્રત, તપ, નિયમ અને દેવતાઓની આરાધના દ્વારા મહામનાવાન રામે ત્યાં કેટલાંક વર્ષો વિતાવ્યાં.