Adhyaya 42

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यमभागे तृतीय उपोद्धातपादे भार्गवचरिते एकचत्वारिंशत्तमो ऽध्यायः // ४१// वसिष्ठ उवाच एवं संभ्रामितो रामो गणाधीशेन भूपते / हर्षशोकसमाविष्टो विचिन्त्यात्मपराभवम्

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં વાયુપ્રોક્ત મધ્યમભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદ, ભાર્ગવચરિતમાં એકચત્વારિંશતમ અધ્યાય. વસિષ્ઠ બોલ્યા—હે ભૂપતે! ગણાધીશે આ રીતે વ્યાકુલ કરેલા રામ હર્ષ અને શોકથી આવૃત થઈ પોતાના આત્મપરાભવનું ચિંતન કરવા લાગ્યા।

Verse 2

गणेशं चाभितो वीक्ष्य निर्विकारमवस्थितम् / क्रोधाविष्टो भृशं भूत्वा प्राक्षिपत्स्वपरश्वधम्

ગણેશને ચારે તરફથી જોઈ છતાં તે નિર્વિકાર ઊભા રહ્યા; ત્યારે ભારે ક્રોધમાં આવી તેણે પોતાનો પરશ્વધ (પરશુ) ફેંક્યો।

Verse 3

गणेशस्त्वभिवीक्ष्याथ पित्रा दत्तं परश्वधम् / अमोघं कर्त्तुकामस्तु वामे तं दशने ऽग्रहीत्

ત્યારે ગણેશે જોઈ પિતાએ આપેલો પરશ્વધ લીધો; તેને અમોઘ કરવા ઇચ્છીને તેણે ડાબી બાજુ પોતાના દાંતથી તેને પકડી લીધો।

Verse 4

स तु दन्तः कुठारेण विच्छिन्नो भूतले ऽपतत् / भुवि शोणितसंदिग्धो वज्राहत इवाचलः

કુહાડીથી કપાયેલો તે દાંત જમીન પર પડ્યો. લોહીથી ખરડાયેલો તે દાંત વજ્રથી હણાયેલા પર્વત જેવો લાગતો હતો.

Verse 5

दन्तपातेन विद्वस्ता साब्धिद्वीपधरा धरा / चकंपे पृथिवीपाल लोकास्त्रासमुपागताः

દાંત પડવાથી સમુદ્રો અને દ્વીપોને ધારણ કરનારી પૃથ્વી ધ્રૂજી ઉઠી. હે પૃથ્વીપાલ, લોકો ભયભીત થઈ ગયા.

Verse 6

हाहाकारो महानासी द्देवानां दिवि पश्यताम् / कार्त्तिकेयादयस्तत्र चुक्रुशुर्भृशमातुराः

આકાશમાંથી જોતા દેવતાઓમાં મોટો હાહાકાર મચી ગયો. કાર્તિકેય વગેરે ત્યાં અત્યંત વ્યાકુળ થઈને આક્રંદ કરવા લાગ્યા.

Verse 7

अथ कोलाहलं श्रुत्वा दन्तपातध्वनिं तथा / पार्वतीशङ्करौ तत्र समाजग्मतुरीश्वरौ

પછી તે કોલાહલ અને દાંત પડવાનો અવાજ સાંભળીને, પાર્વતી અને શંકર ઈશ્વર ત્યાં આવી પહોંચ્યા.

Verse 8

हेरम्बं पुरतो दृष्ट्वा वक्रतुण्डैकदन्तिनम् / पप्रच्छ स्कन्दं पार्वती किमेतदिति कारणम्

સામે હેરંબ (ગણેશ) ને વક્રતુંડ અને એકદંત સ્વરૂપે જોઈને, પાર્વતીએ સ્કંદને પૂછ્યું કે આનું કારણ શું છે.

Verse 9

स तु पृष्टस्तदा मात्रा सेनानीः सर्वमादितः / वृत्तान्तं कथयामास मात्रे रामस्य शृण्वतः

ત્યારે માતા દ્વારા પૂછવામાં આવતા, સેનાપતિ કાર્તિકેયે પરશુરામ સાંભળતા હતા ત્યારે, માતાને શરૂઆતથી બધી હકીકત કહી સંભળાવી.

Verse 10

सा श्रुत्वोदन्तमखिलं जगतां जननी नृप / उवाच शङ्करं रुष्टा पार्वती प्राणनायकम्

હે રાજન! તે બધી હકીકત સાંભળીને જગત જનની પાર્વતી ક્રોધિત થયાં અને તેમના પ્રાણનાથ શંકરને કહ્યું.

Verse 11

पार्वत्युवाच अयं ते भार्गवः शंभो शिष्यः पुत्रः समो ऽभवत् / त्वत्तोलब्ध्वा परं तेजो वर्म त्रैलोक्यजिद्विभो

પાર્વતી બોલ્યાં: હે શંભુ! આ ભાર્ગવ શિષ્ય તમારા પુત્ર સમાન બની ગયો છે. હે વિભુ! તમારી પાસેથી પરમ તેજ અને કવચ પ્રાપ્ત કરીને તે ત્રિલોક વિજેતા બન્યો છે.

Verse 12

कार्त्तवीर्यार्जुनं संख्ये जितवानूर्जितं नृपम् / स्वकार्यं साधयित्वा तु प्रादात्तुभ्यं च दक्षिणाम्

તેણે યુદ્ધમાં મહાબલી રાજા કાર્તવીર્ય અર્જુનને જીતી લીધો. પોતાનું કાર્ય સિદ્ધ કરીને તેણે તમને દક્ષિણા આપી દીધી છે.

Verse 13

यत्ते सुतस्य दशन कुठारेण न्यपातयत् / अनेनैव कृतार्थस्त्वं भविष्यसि न संशयः

જે તેણે કુહાડી વડે તમારા પુત્રનો દાંત તોડી નાખ્યો, તેનાથી જ તમે નિઃશંકપણે કૃતાર્થ થશો.

Verse 14

त्वमिमं भार्गवं शम्भो रक्षान्तेवासिसत्तमम् / तव कार्याणि सर्वाणि साधयिष्यति सद्गुरोः

હે શંભો! આ ભાર્ગવ, શ્રેષ્ઠ શિષ્યનું રક્ષણ કરો. તે સદ્ગુરુ માટે તમારા સર્વ કાર્યો સિદ્ધ કરશે.

Verse 15

अह नैवात्र तिष्ठामि यत्त्वया विमता विभो / पुत्राभ्यां सहिता यास्ये पितुः स्वस्य निकेतनम्

હે વિભો! તમે મને અવગણ્યા તેથી હું અહીં નહિ રહું. બે પુત્રો સાથે હું મારા પિતાના ગૃહે જઈશ.

Verse 16

संतो भुजिष्यातनयं सत्कुर्वन्त्यात्मपुत्रवत् / भवता तु कृतोनैव सत्कारो वचसापि हि

સજ્જનો તો સેવકના પુત્રને પણ પોતાના પુત્ર સમાન સન્માન આપે છે; પરંતુ તમે તો વચનથી પણ સત્કાર કર્યો નથી.

Verse 17

आत्मनस्तनयस्यास्य ततो यास्यामि दुःखिता / वसिष्ठ उवाच एतच्छ्रुत्वा तु वचनं पार्वत्या भगवान्भवः

આ પોતાના પુત્રના કારણે હું દુઃખિત થઈને જઈશ. વસિષ્ઠ બોલ્યા—પાર્વતીના આ વચન સાંભળી ભગવાન ભવ (શિવ)…

Verse 18

नोवाच किञ्चिद्वचनं साधु वासाधु भूपते / सस्मार मनसा कृष्णं प्रणतक्लेशनाशनम्

હે ભૂપતે! તેણે સારા કે ખરાબ કોઈ શબ્દ બોલ્યો નહિ; મનમાં પ્રણતજનના ક્લેશ નાશ કરનાર શ્રીકૃષ્ણનું સ્મરણ કર્યું.

Verse 19

गोलोकनाथं गोपीशं नानानुनयकोविदम् / स्मृतमात्रो ऽथ भगवान् केशवः प्रणतार्त्तिहा / आजगाम दयासिंधुर्भक्तवश्यो ऽखिलेश्वरः

ગોલોકનાથ, ગોપીશ્વર, અનેક પ્રકારના અનુરોધમાં કુશળ—તેમનું સ્મરણ માત્ર થતાં જ પ્રણતજનની આર્તિ હરણ કરનાર ભગવાન કેશવ, દયાસાગર, ભક્તવશ્ય અને અખિલેશ્વર ત્યાં આવી પહોંચ્યા।

Verse 20

मेघश्यामो विशदवदनो रत्नकेयूरहारो विद्युद्वासा मकरसदृशे कुण्डले संदधानः / बर्हापीडं मणिगणयुतं बिभ्रदीषत्स्मितास्यो गोपीनाथो गदितसुयशाः कौस्तुभोद्भासिवक्षाः

મેઘશ્યામ, નિર્મળ મુખવાળા, રત્નજડિત કેયૂર અને હાર ધારણ કરનાર, વિદ્યુત સમ વસ્ત્રોમાં, મકરસદૃશ કુંડળો પહેરનાર; મણિગણયુક્ત મોરપંખનો મુકુટ ધારણ કરીને, ઈષત્ સ્મિતમુખ—ગોપીનાથ, જેમનું સુયશ ગવાય છે, કૌસ્તુભથી ઝગમગતું વક્ષસ્થળ ધરાવતા હતા।

Verse 21

राधया सहितः श्रीमान् श्रीदाम्ना चापराजितः

તે શ્રીમાન રાધા સાથે હતા, અને શ્રીદામા સાથે અપરાજિત રૂપે વિરાજમાન હતા।

Verse 22

मुष्णंस्तेजांसि सर्वेषां स्वरुचा ज्ञानवारिधिः / अथैनमागतं दृष्ट्वा शिवः संहृष्टमानसः

પોતાની કાંતિથી સૌના તેજને હરી લેતા જ્ઞાનસાગરને આવતાં જોઈ શિવનું મન હર્ષથી પ્રફુલ્લિત થયું।

Verse 23

प्रणिपत्य यथान्यायं पूजयामास चागतम् / प्रवेश्याभ्यन्तरे वेश्मराधया सहितं विभुम्

શિવે યથાવિધિ પ્રણામ કરીને આવેલા પ્રભુની પૂજા કરી, અને રાધા સહિત તે વિભુને પોતાના ગૃહના અંદરના ભાગમાં પ્રવેશ કરાવ્યો।

Verse 24

रत्नसिंहासने नम्ये सदारं स न्यवेशयत् / थ तत्र गता देवी पार्वती तनयान्विता

તેણે રત્નમય સિંહાસનને નમીને, પત્ની સહિત તેમને ત્યાં બેસાડ્યા. ત્યારબાદ દેવી પાર્વતી પણ પોતાના પુત્રો સાથે ત્યાં આવી પહોંચી.

Verse 25

ननाम चरणान्प्रभ्वोः पुत्राभ्यां सहिता मुदा / थ रामो ऽपि तत्रैव गत्वा नमितकन्धरः

તે બે પુત્રો સાથે આનંદપૂર્વક પ્રભુના ચરણોમાં નમી પડી. ત્યારબાદ રામ પણ ત્યાં જ જઈ, ગળું નમાવી પ્રણામ કર્યો.

Verse 26

पार्वत्याश्चरणोपान्ते पपाताकुलमानसः / सा यदा नाभ्यनन्दत्तं भार्गवं प्रणतं पुरः

વ્યાકુળ મનથી તે પાર્વતીના ચરણોની પાસે પડી ગયો. પરંતુ જ્યારે દેવી સામે નમેલા ભાર్గવને આનંદથી સ્વીકાર્યા નહીં,

Verse 27

तदोवाच जगन्नाथः पार्वतीं प्रीणयन्गिरा

ત્યારે જગન્નાથે મધુર વાણીથી પાર્વતીને પ્રસન્ન કરતાં કહ્યું.

Verse 28

श्रीकृष्म उवाच अयि नगनं दिनि निन्दितचन्द्रमुखि त्वमिमं जमदग्निसुतम् / नय निजहस्तसरोजसमर्पितम्स्तकमङ्कमनन्तगुणे

શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા— હે ગિરિરાજનંદિની, ચંદ્રમુખને પણ નિંદિત કરે એવી મુખશ્રીવાળી, આ જમદગ્નિસુતને સ્વીકાર. હે અનંતગુણવતી, જેણે પોતાનું મસ્તક તારા કમલહસ્તોમાં અર્પ્યું છે, તેને તારા અંકમાં લઈ લે.

Verse 29

भवभयहारिणि शंभुविहारिणि कल्मषनाशिनि कुंभिगते / तव चरणे पतितं सततं कृतकिल्बिषमप्यव देहि वरम्

હે ભવભયહારિણી, શંભુવિહારિણી, કલ્મષનાશિની, કુંભિગતે દેવી! હું સદા તારા ચરણોમાં પડેલો છું; પાપી હોવા છતાં મને રક્ષા કરીને વર આપ।

Verse 30

श्रुणु देवि महाभागे वेदोक्तं वचनं मम / यच्छ्रुत्वा हर्षिता नूनं भविष्यसि न संशयः / विनायकस्ते तनयो महात्मा महतां महान्

હે મહાભાગે દેવી, મારું વેદોક્ત વચન સાંભળ; તે સાંભળીને તું નિશ્ચયે હર્ષિત થશ, શંકા નથી. વિનાયક તારો પુત્ર છે—મહાત્મા, મહાનમાં પણ મહાન।

Verse 31

यं कामः क्रोध उद्वेगो भयं नाविशते कदा / वेदस्मृतिपुराणेषु संहितासु च भामिनि

હે ભામિની, જેને કામ, ક્રોધ, ઉદ્વેગ અને ભય કદી આવરી લેતા નથી—તે વેદ, સ્મૃતિ, પુરાણ અને સંહિતાઓમાં પ્રસિદ્ધ છે।

Verse 32

नामान्यस्योपदिष्टानि सुपुण्यानि महात्मभिः / यानि तानि प्रवक्ष्यामि निखिलाघहराणि च

મહાત્માઓએ ઉપદેશેલા તેના અતિ પુણ્ય નામો છે; તે જ હું કહું છું—જે સર્વ પાપોનું હરણ કરે છે।

Verse 33

प्रमथानां गणा ये च नानारूपा महाबलाः / तेषामीशस्त्वयं यस्माद्गणेशस्तेन कीर्त्तितः

પ્રમથોના નાનારૂપ મહાબલ ગણો છે; તેમનો આ ઈશ્વર છે; તેથી જ તેને ‘ગણેશ’ તરીકે કીર્તિત કરવામાં આવે છે।

Verse 34

भूतानि च भविष्याणि वर्त्तमानानि यानि च / ब्रह्माण्डान्यखिलान्येव यस्मिंल्लंबोदरः स तु

ભૂત, ભવિષ્ય અને વર્તમાન—જે કંઈ છે, તેમજ સર્વ બ્રહ્માંડ—જેનામાં સ્થિત છે, તે જ લંબોદર છે।

Verse 35

यः स्थिरो देवयोगेन च्छिन्नं संयोजितं पुनः / गजस्य शिरसा देवितेन प्रोक्तो गजाननः

જે દેવયોગથી સ્થિર રહી, છિન્ન થયેલને ફરી જોડે છે; દેવ દ્વારા ગજશિર-યુક્ત કહેવાયેલ તે જ ગજાનન છે।

Verse 36

चतुर्थ्यामुदितश्चन्द्रो दर्भिणा शप्त आतुरः / अनेन विधृतो भाले भालचन्द्रस्ततः स्मृतः

ચતુર્થીએ ઉદિત ચંદ્ર દર્ભિણીના શાપથી વ્યાકુળ થયો; તેને આણે લલાટે ધારણ કર્યો, તેથી ‘ભાલચંદ્ર’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 37

शप्तः पुरा सप्तभिस्तु मुनिभिः संक्षयं गतः / जातवेदा दीपितो ऽभूद्येनासौशूर्पकर्मकः

પૂર્વે સાત મુનિઓના શાપથી તે ક્ષય પામ્યો; જેના દ્વારા જાતવેદા (અગ્નિ) પ્રજ્વલિત થયો, તે ‘શૂર્પકર્મક’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 38

पुरा देवासुरे युद्धे पूजितो दिविषद्गणैः / विघ्नं निवारयामास विघ्ननाशस्ततः स्मृतः

પૂર્વે દેવાસુર યુદ્ધમાં દેવગણોએ પૂજ્યા પછી તેમણે વિઘ્નો દૂર કર્યા; તેથી તેઓ ‘વિઘ્નનાશ’ તરીકે સ્મરાય છે।

Verse 39

अद्यायं देवि रामेण कुठारेण निपात्य च / दशनं दैवतो भद्रे ह्येकदन्तः कृतो ऽमुना

હે દેવી, આજે રામે કુઠારથી તેનો એક દાંત પાડી દીધો; તેથી ભદ્રે, તે દેવસ્વરૂપ ‘એકદંત’ બન્યો.

Verse 40

भविष्यत्यथ पर्याये ब्रह्मणो हरवल्लभे / वक्रीभविष्यत्तुण्डत्वाद्वक्रतुण्डः स्मृतो बुधैः

હે હરવલ્લભે, બ્રહ્માના આગામી પર્યાયમાં તેની સૂંઢ વાંકી થશે; તેથી વિદ્વાનો તેને ‘વક્રતુણ્ડ’ તરીકે સ્મરે છે.

Verse 41

एवं तवास्य पुत्रस्य संति नामानि पार्वति / स्मरणात्पापहारीणि त्रिकालानुगतान्यपि

હે પાર્વતી, આ રીતે તારા આ પુત્રના અનેક નામો છે; તેમનું સ્મરણ ત્રિકાળના પાપોને પણ હરી લે છે.

Verse 42

अस्मात्त्रयोदशीकल्पात्पूर्वस्मिन्दशमीभवे / मयास्मै तु वरो दत्तः सर्गदेवाग्रपूजने

આ ત્રયોદશી કલ્પથી પૂર્વે, દશમી-ભવમાં મેં તેને વર આપ્યો હતો—સૃષ્ટિના દેવોમાં તેની અગ્રપૂજા થશે.

Verse 43

जातकर्मादिसंस्कारे गर्भाधानादिके ऽपि च / यात्रायां च वणिज्यादौ युद्धे देवार्चने शुभे

જાતકર્મ વગેરે સંસ્કારોમાં, ગર્ભાધાન આદિમાં પણ, યાત્રા અને વાણિજ્યમાં, યુદ્ધમાં તથા શુભ દેવાર્ચનમાં (તેની પૂજા મંગલદાયી છે).

Verse 44

संकष्टे काम्यसिद्ध्यर्थं पूजयेद्यो गजाननम् / तस्य सर्वाणि कार्याणि सिद्ध्यन्त्येव न संशयः

સંકટમાં ઇચ્છિત સિદ્ધિ માટે જે ગજાનનનું પૂજન કરે છે, તેના સર્વ કાર્યો નિશ્ચયે સિદ્ધ થાય છે—કોઈ સંશય નથી.

Verse 45

वसिष्ठ उवाच इत्युक्तं तु समाकर्ण्य कृष्णेन सुमहात्मना / पार्वती जगतां नाथा विस्मितासीच्छुभानना

વસિષ્ઠે કહ્યું—મહાત્મા કૃષ્ણના આ વચન સાંભળી જગતની નાથા, શુભમુખી પાર્વતી વિસ્મિત થઈ ગઈ.

Verse 46

यदा नैवोत्तरं प्रादात्पार्वती शिवसन्निधौ / तदा राधाब्रवीद्देवीं शिवरूपा सनातनी

શિવના સાન્નિધ્યમાં પાર્વતીએ જ્યારે કોઈ ઉત્તર ન આપ્યો, ત્યારે શિવરૂપા સનાતની રાધાએ દેવીને કહ્યું.

Verse 47

श्रीराधोवाच / प्रकृतिः पुरुषश्चोभावन्योन्याश्रयविग्रहौ / द्विधा भिन्नौ प्रकाशेते प्रपञ्चे ऽस्मिन् यथा तथा

શ્રીરાધાએ કહ્યું—પ્રકૃતિ અને પુરુષ બંને પરસ્પર આધારિત સ્વરૂપ છે; આ પ્રપંચમાં તેઓ તેમ જ બે ભિન્ન રૂપે પ્રગટ થાય છે.

Verse 48

त्वं चाहमावयोर्देवि भेदो नैवास्ति कश्चन / विष्णुस्त्वमहमेवास्मि शिवो द्विगुणतां गतः

હે દેવી, તું અને હું—અમામાં કોઈ ભેદ નથી. તું વિષ્ણુ છે અને હું જ તે છું; શિવ દ્વિગુણ સ્વરૂપે પ્રગટ થયો છે.

Verse 49

शिवस्य हृदये विष्णुर्भवत्या रूपमास्थितः / मम रूपं समास्थाय विष्णोश्च हृदये शिवः

શિવના હૃદયમાં વિષ્ણુ ભવતીનું રૂપ ધારણ કરીને સ્થિત છે; અને મારું રૂપ ધારણ કરીને વિષ્ણુના હૃદયમાં શિવ વસે છે।

Verse 50

एष रामो महाभागे वैष्णवः शैवतां गतः / गणेशो ऽयं शिवः साक्षाद्वैष्णवत्वं समास्थितः

હે મહાભાગે! આ રામ વૈષ્ણવ હોવા છતાં શૈવભાવને પ્રાપ્ત થયો છે; અને આ ગણેશ—સાક્ષાત્ શિવ—વૈષ્ણવત્વ ધારણ કરીને બેઠો છે।

Verse 51

एतयोरोवयोः प्रभवोश्चापि भेदो न दृश्यते / एवामुक्त्वा तु सा राधा क्रोडे कृत्वा गजाननम्

આ બે દેવસ્વરૂપ પ્રભુઓમાં કોઈ ભેદ દેખાતો નથી. એમ કહી રાધાએ ગજાનનને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો।

Verse 52

मूर्ध्न्युपाघ्राय पस्पर्श स्वहस्तेन कपोलके / स्पृष्टमात्रे कपोले तु क्षतं पूर्त्तिमुदागतम्

તેણે મસ્તકને સુઘીને પોતાના હાથથી તેના કપોલને સ્પર્શ કર્યો; કપોલને સ્પર્શમાત્રથી જ ઘા ભરાઈ પૂર્ણ થયો।

Verse 53

पार्वती मुप्रसन्नाभूदनुनीताथ राधया / पादयोः पतितं राममुत्थाप्य निजपाणिना

રાધાએ મનાવતાં પાર્વતી અત્યંત પ્રસન્ન થઈ; અને પોતાના હાથથી પગે પડેલા રામને ઊભો કર્યો।

Verse 54

क्रोडीचकार सुप्रीता मूर्ध्न्यु पाघ्राय पार्वती / एवं तयोस्तु सत्कारं दृष्ट्वा रामगणेशयोः

અતિ પ્રસન્ન પાર્વતીએ તેને ગોદમાં લીધો અને મસ્તક પર સુઘીને સ્નેહ દર્શાવ્યો; રામ અને ગણેશના તે સત્કારને જોઈને આમ થયું.

Verse 55

कृष्णः स्कन्दमुपाकृष्य स्वाङ्के प्रेम्णा न्यवेशयत् / अथ शंभुरपि प्रीतः श्रीदामानम् पस्थितम्

કૃષ્ણે સ્કંદને નજીક ખેંચી પ્રેમથી પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો; ત્યારબાદ પ્રસન્ન શંભુએ હાજર શ્રીદામનું પણ સત્કાર કર્યું.

Verse 56

स्वोत्संगे स्थापयामास प्रेम्णा मत्कृत्य मानदः

માન આપનાર તે પ્રભુએ પ્રેમથી તેને પોતાની ગોદમાં બેસાડ્યો, જાણે આ મારું જ કર્તવ્ય હોય તેમ।