Adhyaya 3

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे प्रजापतिवंशानुकीर्त्तनं नाम द्वितीयो ऽध्यायः ऋषय ऊचु / देवानां दानवानां च दैत्यानां चैव सर्वशः / उत्पत्तिं विस्तरेणैव ग्रूहि वैवस्वतेंऽतरे

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદમાં ‘પ્રજાપતિવંશાનુકીર્તન’ નામે બીજો અધ્યાય. ઋષિઓ બોલ્યા— વૈવસ્વત મન્વંતરમાં દેવો, દાનવો અને દૈત્યોની ઉત્પત્તિ વિસ્તારે કહો।

Verse 2

सूत उवाच धर्म्मस्यैव प्रवक्ष्यामि निसर्गन्तं निबोधत / अरुन्धतीवसुर्जामालंबा भानुर्मरुत्वती

સૂત બોલ્યા— ધર્મના વંશવિસ્તારને કહું છું; સાંભળો. અરુન્ધતી, વસુ, જामा, આલંબા, ભાનુ અને મરુત્વતી।

Verse 3

संकल्पा च मुहूर्त्ता च साध्या विश्वा तथैव च / धर्मस्य पत्न्यो दश ता दक्षः प्राचेतसो ददौ

સંકલ્પા, મુહૂર્તા, સાધ્યા, વિશ્વા વગેરે— ધર્મની દસ પત્નીઓ હતી; પ્રાચેતસ દક્ષે તેમને અર્પણ કરી।

Verse 4

साध्यापुत्रास्तु धर्मस्य साध्या द्वादशजज्ञिरे / देवेभ्यस्तान्परान्देवान्दैवज्ञाः परिचक्षते

ધર્મની સાધ્યા પત્નીથી બાર સાધ્ય પુત્રો જન્મ્યા; દૈવજ્ઞો તેમને દેવોથી પણ પર એવા દેવ કહે છે।

Verse 5

ब्राह्मणा वै मुखात्सृष्टा जया देवाः प्रजेप्सया / सर्वे मन्त्रशरीरस्ते समृता मन्वन्तरेष्विह

બ્રાહ્મણો મુખમાંથી સૃષ્ટ થયા; પ્રજાની ઇચ્છાથી ‘જયા’ નામના દેવો પ્રગટ્યા. તેઓ સર્વે મંત્ર-શરીર છે અને મન્વંતરોમાં સ્મરણીય છે।

Verse 6

दर्शश्च पौर्णमासश्च बृहद्यच्च रथन्तरम् / वित्तिश्चैव विवित्तिश्च आकूतिः कूतिरेव च

દર્શ અને પૌર્ણમાસ, તેમજ બૃહદ્ અને રથંતર; અને વિત્તિ, વિવિત્તિ, આકૂતિ તથા કૂતિ—આ પણ (યજ્ઞનાં) નામો કહેવાય છે.

Verse 7

विज्ञाता चैव विज्ञातो मनो यज्ञस्तथैव च / नामान्येतानि तेषां वै यज्ञानां प्रथितानि च

વિજ્ઞાતા અને વિજ્ઞાત, તેમજ મનોયજ્ઞ પણ; આ જ તેમના યજ્ઞોના પ્રસિદ્ધ નામો છે.

Verse 8

ब्रह्मशापेन तेजाताः पुनः स्वायंभुवे जिताः / स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः

બ્રહ્માના શાપથી તેઓ તેજહીન થયા; પછી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પરાજિત થયા. સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં ‘તુષિત’ કહેવાયા અને ઉત્તમ મન્વંતરમાં ફરી ‘સત્ય’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.

Verse 9

तामसे हरयो नाम वैकुण्ठा रेवतान्तरे / ते साध्याश्चाक्षुषे नाम्ना छन्दजा जज्ञिरे सुराः

તામસ મન્વંતરમાં તેઓ ‘હરયઃ’ નામે, અને રેવત મન્વંતરમાં ‘વૈકુંઠ’ કહેવાયા. ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં તેઓ ‘સાધ્ય’ નામે, છંદમાંથી જન્મેલા દેવતાઓ રૂપે પ્રગટ થયા.

Verse 10

धर्मपुत्रा महाभागाः साध्या ये द्वादशामराः / पूर्वं समनुसूयन्ते चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

ધર્મના પુત્ર, મહાભાગ્યશાળી એવા તે બાર સાધ્ય દેવતાઓ—ચાક્ષુષ મનુના મન્વંતરમાં પહેલેથી જ ગણવામાં આવે છે.

Verse 11

स्वारोचिषेंऽतरे ऽतीता देवा ये वै महौजसः / तुषिता नाम ते ऽन्योन्यमूचुर्वै चाक्षुषेंऽतरे

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં વીતી ગયેલા મહાતેજસ્વી દેવો, ‘તુષિત’ નામે ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પરસ્પર એમ બોલ્યા.

Verse 12

किञ्चिच्छिष्टे तदा तस्मिन्देवा वै तुषिताब्रुवन् / एतामेव महाभागां वयं साध्यां प्रविश्य वै

જ્યારે તેમાં થોડુંક શેષ રહ્યું, ત્યારે તુષિત દેવોએ કહ્યું—‘હે મહાભાગા, અમે સાધ્યરૂપે આમાં જ પ્રવેશ કરીશું.’

Verse 13

मन्वन्तरे भविष्यामस्तन्नः श्रेयो भविष्यति / एवमुक्त्वा तु ते सर्वे चाक्षुषस्यान्तरे मनोः

‘અમે મન્વંતરમાં પ્રગટ થઈશું; એ જ અમારું શ્રેય થશે.’ એમ કહી તેઓ બધા ચાક્ષુષ મનુના અંતરમાં સ્થિત થયા.

Verse 14

तस्यां द्वादश संभूता धर्मात्स्वायंभुवात्पुनः / नरनारायणो तत्र जज्ञाते पुनरेव हि

ત્યાં સ્વાયંભુવ ધર્મથી બાર જણ ઉત્પન્ન થયા; અને ત્યાં જ નર-નારાયણ ફરી જન્મ્યા.

Verse 15

विपश्चिदिन्द्रो यश्चाभूत्तथा सत्यो हरिश्च तौ / स्वारोचिषेंऽतरे पूर्वमास्तां तौ तुषितासुतौ

વિપશ્ચિત અને ઇન્દ્ર, તેમજ સત્ય અને હરિ—એ બંને અગાઉ સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તુષિતોના પુત્ર હતા.

Verse 16

तुषितानां तु साध्यात्वे नामान्येतानि चक्षते / मनो ऽनुमन्ता प्राणश्च नरो ऽपानश्च वीर्यवान्

તુષિતોના સાધ્યત્વમાં આ નામો કહેવાય છે— મન, અનુમન્તા, પ્રાણ, નર અને વીર્યવાન અપાન।

Verse 17

वितिर्नयो हयश्चैव हंसो नारायणस्तथा / विभुश्चापि प्रभुश्चापि साध्या द्वादश जज्ञिरे

વિતિ, નય, હય, હંસ, નારાયણ, તેમજ વિભુ અને પ્રભુ— આ રીતે બાર સાધ્યો જન્મ્યા।

Verse 18

स्वायंभुवैंऽतरे पूर्वं ततः स्वारो चिषे पुनः / नामान्यासन्पुनस्तानि तुषितानां निबोधत

પ્રથમ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં, પછી સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં પણ— તુષિતોના એ જ નામો ફરી હતા; તે જાણો।

Verse 19

प्राणापानावुदानश्च समानो व्यान एव च / चक्षुः श्रोत्रं रसो घ्राणं स्पर्शो बुद्धिर्मनस्तथा

પ્રાણ, અપાન, ઉદાન, સમાન અને વ્યાન; તેમજ ચક્ષુ, શ્રોત્ર, રસના, ઘ્રાણ, સ્પર્શ, બુદ્ધિ અને મન।

Verse 20

नामान्येतानि वै पूर्वं तुषितानां स्मृतानि च / वसोस्तु वसवः पुत्राः साध्यानामनुजाः स्मृताः

આ નામો પૂર્વે તુષિતોના તરીકે કહેલા અને સ્મરિત છે; અને વસુના પુત્ર વસવો સાધ્યોના અનુજ ગણાય છે।

Verse 21

धरो ध्रुवश्च सोमश्च आयुश्चैवानलो ऽनिलः / प्रत्यूषश्च प्रभासश्च वसवो ऽष्टौ प्रकीर्तिताः

ધર, ધ્રુવ, સોમ, આયુ, અનલ, અનિલ, પ્રત્યૂષ અને પ્રભાસ—આ આઠ વસુઓ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 22

धरस्य पुत्रो द्रविणो हुतहव्यो रजस् तथा / ध्रुवपुत्रो ऽभवत्तात कालो लोकाप्रकालनः

ધરનો પુત્ર દ્રવિણ, હુતહવ્ય અને રજસ થયો; અને ધ્રુવનો પુત્ર, હે તાત, લોકોને નિયમિત કરનાર કાળ જન્મ્યો.

Verse 23

सोमस्य भगवान्वर्चा बुधश्च ग्रहबौधनः / धरोर्मी कलिलश्चैव पञ्च चन्द्रमसः सुताः

સોમના પુત્રો ભગવાન્વર્ચા, ગ્રહજ્ઞાન આપનાર બુધ, તેમજ ધરોર્મિ અને કલિલ—આ ચંદ્રના પાંચ પુત્રો છે.

Verse 24

आयस्य पुत्रो वैतण्ड्यः शमः शान्तस्तथैव च / स्कन्दः सनत्कुमारश्च जज्ञे पादेन तेजसः

આયુનો પુત્ર વૈતંડ્ય, શમ અને શાંત પણ થયો; તેમજ તેજના એક અંશથી સ્કંદ અને સનત્કુમાર જન્મ્યા.

Verse 25

अग्नेः पुत्रं कुमारं तु स्वाहा जज्ञे श्रिया षृतम् / तस्य शाखो विशाखश्च नैगमेयश्च प्रष्टजाः

અગ્નિના પુત્ર કુમારને સ્વાહાએ શ્રીથી સમૃદ્ધ કરીને જન્મ આપ્યો; તેના પુત્રો શાક, વિશાખ અને નૈગમેય (પ્રષ્ટજ) થયા.

Verse 26

अनिलस्य शिवा भार्या तस्याः पुत्रो मनोजवः / अविज्ञान गतिश्चैव द्वौ पुत्रावनिलस्य च

અનિલની પત્ની શિવા હતી; તેણીનો પુત્ર મનોજવ. અનિલના વધુ બે પુત્રો—અવિજ્ઞાન અને ગતિ.

Verse 27

प्रत्यूषस्य विदुः पुत्रमृषिं नाम्नाथ देवलम् / द्वौ पुत्रौ देवलस्यापि क्षमावन्तौ मनीषिणौ

પ્રત્યૂષનો પુત્ર દેવલ નામનો ઋષિ તરીકે જાણીતો છે. દેવલના પણ બે પુત્રો—ક્ષમાવાન અને મનીષી.

Verse 28

बृहस्पतेश्तु भगिनी भुवना ब्रह्मवादिनी / योगसिद्धा जगत्कृत्स्नमशक्ता चरति स्म ह

બૃહસ્પતિની બહેન ભુવના બ્રહ્મવાદિની હતી. યોગસિદ્ધિથી યુક્ત થઈ તે સમગ્ર જગતમાં નિરોધ વિના વિહરતી હતી.

Verse 29

प्रभासस्य तु भार्या सा वसूनामष्टमस्य ह / विश्वकर्मा सुतस्तस्याः प्रजापतिपतिर्विभुः

તે વસુઓમાં આઠમા પ્રભાસની પત્ની હતી. તેણીથી વિશ્વકર્મા જન્મ્યા, જે પ્રજાપતિઓના અધિપતિ અને વિભુ છે.

Verse 30

विश्वेदेवास्तु विश्वाया जज्ञिरे दश विश्रुताः / क्रतुर्दक्षः श्रवः सत्यः कालः मुनिस्तथा

વિશ્વાથી પ્રસિદ્ધ એવા દસ વિશ્વેદેવો જન્મ્યા—ક્રતુ, દક્ષ, શ્રવ, સત્ય, કાલ અને મુનિ વગેરે.

Verse 31

पुरूरवो मार्द्रवसो रोचमानश्च ते दश / धर्मपुत्राः सुरा एते विश्वायां जज्ञिरे शुभाः

પુરૂરવ, માર্দ્રવસ અને રોચમાન—એ દસ શુભ દેવો ધર્મના પુત્રો બની વિશ્વામાંથી જન્મ્યા.

Verse 32

मरुत्वत्यां मरुत्वन्तो भानवो भानुजाः स्मृताः / मुहूर्ताश्च मुहूर्ताया घोषलंबा ह्यजायत

મરુત્વતીમાંથી મરુત્વાન ઉત્પન્ન થયા, અને ભાનુજામાંથી ભાનવ તરીકે સ્મરાતા થયા; તેમજ મુહૂર્તામાંથી મુહૂર્તો અને ઘોષલંબા પણ જન્મ્યા.

Verse 33

संकल्पायां तु संजज्ञे विद्वान्संकल्प एव तु / नव वीथ्यस्तु जामायाः पथत्रयमुपाश्रिताः

સંકલ્પામાં જ વિદ્વાન ‘સંકલ્પ’ જન્મ્યો; અને જામાની નવ વીથીઓએ ત્રણ માર્ગોનો આશ્રય લીધો.

Verse 34

पृथिवी विषयं सर्वमरुन्धत्यामजायत / एष सर्गः समाख्यातो विद्वान्धर्मस्य शाश्वतः

અરુંધતીમાંથી પૃથ્વી-લોકનો સર્વ વિષય જન્મ્યો; આ સર્ગ શાશ્વત ધર્મને જાણનારા વિદ્વાનો દ્વારા એવો જ વર્ણવાયો છે.

Verse 35

मुहूर्ताश्चैव तिथ्याश्च प्रतिभिः सह सुव्रताः / नामतः संप्रवक्ष्यामि ब्रुवतो मे निबोधत

હે સુવ્રતજનોએ! મુહૂર્તો અને તિથિઓ, પ્રતિઓ સાથે—હવે હું તેમના નામ કહું છું; મારી વાણી ધ્યાનથી સાંભળો.

Verse 36

अहोरात्रविभागश्च नक्षत्राणि समाश्रितः / मुहुर्त्ताः सर्वनक्षत्रा अहोरात्रभिदस्तथा

અહોરાત્રનો વિભાગ નક્ષત્રો પર આધારિત છે; સર્વ નક્ષત્રોમાં મુહૂર્તો પણ તેમ જ દિવસ-રાતના ભેદ દર્શાવે છે.

Verse 37

अहोरात्रकलानां तु षडशीत्यधिकाः स्मृताः / रवेर्गति विशेषेण सर्वर्त्तुषु च नित्यशः

અહોરાત્રની કલાઓ છ્યાસીથી વધુ કહેવાય છે; સૂર્યની ગતિના વિશેષ અનુસાર સર્વ ઋતુઓમાં પણ તે નિત્ય રહે છે.

Verse 38

ततो वेदविदश्चैतां गतिमिच्छन्ति पर्वसु / अविशेषेषु कालेषु ज्ञेयः सवितृमानतः

અતએવ વેદવિદો પર્વોમાં આ ગતિ ઇચ્છે છે; વિશેષતા વિનાના કાળોમાં સવિતા (સૂર્ય)ના માનથી તે જાણવી.

Verse 39

रौद्रः सार्पस्तथा मैत्रः पित्र्यो वासव एव च / आप्यो ऽथ वैश्वदेवश्च ब्राह्मो मध्याह्नसंश्रितः

રૌદ્ર, સાર્પ, મૈત્ર, પિત્ર્ય, વાસવ, આપ્ય, વૈશ્વદેવ અને બ્રાહ્મ—આ (મુહૂર્તો) મધ્યાહ્નને આશ્રિત છે.

Verse 40

प्राजापत्यस्तथैवेन्द्र इन्द्राग्नी निरृतिस्तथा / वारुणश्च यथार्यम्णो भगश्चापि दिनश्रिताः

પ્રાજાપત્ય, ઐન્દ્ર, ઇન્દ્રાગ્નિ, નૈરૃતિ, વારુણ, અર્યમન અને ભગ—આ પણ દિવસના ભાગોમાં આશ્રિત (મુહૂર્તો) છે.

Verse 41

एते दिनमुहूर्ताश्च दिवाकरविनिर्मिताः / शङ्कुच्छाया विशेषेण वेदितव्याः प्रमाणतः

આ દિવસના મુહૂર્તો દિવાકરે રચેલા છે; શંકુની છાયાના વિશેષથી, પ્રમાણપૂર્વક જાણવાના છે.

Verse 42

अजैकपादहिर्बुध्न्यः पूषाश्वियमदेवताः / आग्नेयश्चापि विज्ञेयः प्राजापत्यस्तथैव च

અજૈકપાદ, અહિર્બુધ્ન્ય, પૂષા, અશ્વિનીકુમાર અને યમ—આ દેવતાઓ છે; તેમજ આગ્નેય અને પ્રાજાપત્ય પણ જાણવાં.

Verse 43

सौम्यश्चापि तथादित्यो बार्हस्पत्यश्च वैष्मवः / सावित्रश्च तथा त्वाष्ट्रो वायव्यश्चेति संग्रहः

સૌમ્ય, આદિત્ય, બાર્હસ્પત્ય અને વૈષ્ણવ; તેમજ સાવિત્ર, ત્વાષ્ટ્ર અને વાયવ્ય—આ સંક્ષિપ્ત સંગ્રહ છે.

Verse 44

एते रात्रेर्मुहूर्त्ताः स्युः क्रमोक्ता दश पञ्च च / इन्दोर्गत्युदया ज्ञेया नाडिका आदितस्तथा

આ રાત્રિના મુહૂર્તો ક્રમથી કહેલા—પંદર છે; ચંદ્રની ગતિ અને ઉદયથી, શરૂઆતમાં નાડિકા પણ જાણવી જોઈએ.

Verse 45

कालावस्थास्त्विमास्त्वेते मुहूर्त्ता देवताः स्मृताः / सर्वग्रहाणां त्रीण्येव स्थानानि विहितानि च

આ જ કાળની અવસ્થાઓ મુહૂર્ત-દેવતાઓ તરીકે સ્મૃત છે; અને સર્વ ગ્રહો માટે માત્ર ત્રણ સ્થાન જ નિર્ધારિત કરાયા છે.

Verse 46

दक्षिणोत्तरमध्यानि तानि विद्याद्यथाक्रमम् / स्थानं जारद्गवं सध्ये तथैरावतमुत्तरम्

આને ક્રમ પ્રમાણે દક્ષિણ, ઉત્તર અને મધ્ય તરીકે જાણવું જોઈએ. મધ્યમાં જારદગવનું સ્થાન છે અને ઉત્તરમાં ઐરાવત (વીથી) છે.

Verse 47

वैश्वानरं दक्षिणतो निर्दिष्टमिह तत्त्वतः / अश्विनी कृत्तिका याम्यं नागवीथीति विश्रुता

અહીં તત્ત્વતઃ દક્ષિણ તરફ વૈશ્વાનર નિર્દિષ્ટ છે. અશ્વિની અને કૃત્તિકા યામ્ય (દક્ષિણ) ભાગમાં છે, જે ‘નાગવીથી’ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 48

ब्राह्मं सौम्यं तथार्द्रा च गजवीथीति शब्दिता / पुष्याश्लेषे तथादित्यं वीथी चैरावती मता

બ્રાહ્મ, સૌમ્ય અને આર્દ્રા—આને ‘ગજવીથી’ કહેવામાં આવે છે. તેમજ પુષ્ય અને આશ્લેષા સાથે આદિત્ય—આ ‘ઐરાવતી’ વીથી માનવામાં આવી છે.

Verse 49

तिस्रस्तु विथयो ह्येता उत्तरो मार्ग उच्यते / पूर्वोत्तरे च फल्गुन्यौ मघा चैवार्षभी स्मृता

આ ત્રણ વીથીઓને ‘ઉત્તરો માર્ગ’ કહેવામાં આવે છે. તેમજ પૂર્વોત્તર દિશામાં બંને ફાલ્ગુની અને મઘા—આ ‘આર્ષભી’ (વીથી) તરીકે સ્મરાય છે.

Verse 50

हस्तश्चित्रा तथा स्वाती गोवीथीति तु शब्दिता / ज्येष्ठा विशाखानुराधा वीथी जारद्गवी मता

હસ્ત, ચિત્રા અને સ્વાતી—આને ‘ગોવીથી’ કહેવામાં આવે છે. જ્યેષ્ઠા, વિશાખા અને અનુરાધા—આ ‘જારદગવી’ વીથી માનવામાં આવી છે.

Verse 51

एतास्तु वीथयस्तिस्रो मध्यमो मार्ग उच्यते / मूलं पूर्वोत्तराषाढे अजवीथ्याभिशब्दिते

આ ત્રણ વીથીઓ છે; તેને જ ‘મધ્યમ માર્ગ’ કહેવાય છે. પૂર્વોત્તરાષાઢામાં આવેલું મૂળ નક્ષત્ર ‘અજવીથી’ નામે પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 52

श्रवणं च धनिष्ठा च मार्गी शतभिषक्तथा / वैश्वानरी भाद्रपदे रेवती चैव कीर्त्तिता

શ્રવણ અને ધનિષ્ઠા, તેમજ શતભિષક—આને ‘માર્ગી’ કહેવાય છે. ભાદ્રપદમાં વૈશ્વાનરી અને રેવતી પણ પ્રસિદ્ધ તરીકે કીર્તિત છે.

Verse 53

एतास्तु वीथयस्तिस्रो दक्षिणे मार्ग उच्यते / अष्टाविशति याः कन्या दक्षः सोमाय ता ददौ

આ ત્રણ વીથીઓ ‘દક્ષિણ માર્ગ’ કહેવાય છે. જે અઠ્ઠાવીસ કન્યાઓ હતી, તે દક્ષે સોમને અર્પણ કરી.

Verse 54

सर्वा नक्षत्रनाम्न्यस्ता ज्यौतिषे परिकीर्त्तिताः / तासामपत्यान्यभवन्दीप्तयो ऽमिततेजसः

નક્ષત્રનામ ધારણ કરનાર આ સર્વે જ્યોતિષમાં વર્ણિત છે. તેમની સંતતિ અપર તેજથી દીપ્તિમાન બની.

Verse 55

यास्तु शेषास्तदा कन्याः प्रतिजग्राह कश्यपः / चतुर्दशा महाभागाः सर्वास्ता लोकमातरः

ત્યારે જે બાકી કન્યાઓ હતી, તેમને કશ્યપે સ્વીકારી. તે ચૌદ મહાભાગ્યવતી સર્વે લોકમાતાઓ છે.

Verse 56

अदितिर्दितिर्दनुः काष्ठारिष्टानायुः खशा तथा / सुरभिर्विनता ताम्रा मुनिः क्रोधवशा तथा

અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાષ્ઠા, અરિષ્ટા, અનાયુ, ખશા; તેમજ સુરભિ, વિનતા, તામ્રા, મુનિ અને ક્રોધવશા—આ બધાં પણ (પ્રજાપત્નીઓ) હતાં.

Verse 57

कद्रूर्माता च नागानां प्रजास्तासां निबोधत / स्वायंभुवे ऽन्तरे तात ये द्वादश सुरोत्तमाः

કદ્રૂ નાગોની માતા હતી; તેમની સંતતિને સાંભળો. હે તાત! સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં જે બાર શ્રેષ્ઠ દેવો હતા (તેમનો પણ ઉલ્લેખ છે).

Verse 58

वैकुण्ठा नाम ते साध्या बभूवुश्चाक्षुषेंऽतरे / उपस्थितेंऽतरे ह्यस्मिन्पुनर्वैवस्वतस्य ह

‘વૈકુંઠ’ નામના સાધ્યદેવો ચાક્ષુષ મન્વંતરમાં પ્રગટ થયા; અને આ અંતર ઉપસ્થિત થતાં ફરી વૈવસ્વત મન્વંતર આવે છે.

Verse 59

आराधिता आदित्या ते समेत्योचुः परस्परम् / एतामेव महाभागामदितिं संप्रविश्य वै

આરાધનાથી પ્રસન્ન થયેલા તે આદિત્યો ભેગા થઈ પરસ્પર બોલ્યા—“આ મહાભાગા અદિતિમાં જ પ્રવેશ કરીને (અમે જન્મ લઈએ).”

Verse 60

वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्योगादर्द्धेन तेजसा / गच्छेम पुत्रतामस्यास्तन्नः श्रेयो भविष्यति

આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં અમે યોગબળથી, અમારા તેજના અર્ધ ભાગ સાથે, તેની પુત્રતા પ્રાપ્ત કરીએ; એ જ અમારું શ્રેય થશે.

Verse 61

एवमुक्त्वा तु ते सर्वे वर्त्तमानेंऽतरे तदा / जज्ञिरे द्वादशादित्या मारीयात्कश्यपात्पुनः

આ રીતે કહીને, તે અંતરકાળમાં તેઓ સર્વે; મારીચીની પુત્રીથી કશ્યપ દ્વારા ફરી બાર આદિત્યો જન્મ્યા.

Verse 62

शतक्रतुश्च विष्णुश्च जज्ञाते पुनरेव हि / वैवस्वतेंऽतरे ह्यस्मिन्नरनारायणौ तदा

શતક્રતુ (ઇન્દ્ર) અને વિષ્ણુ પણ નિશ્ચયે ફરી જન્મ્યા; આ વૈવસ્વત મન્વંતરમાં ત્યારે તેઓ નર-નારાયણ બન્યા.

Verse 63

तेषामपि हि देवानां निधनोत्पत्तिरुच्यते / यथा सूर्यस्य लोके ऽस्मिन्नुदयास्तमयावुभौ

તે દેવતાઓ માટે પણ ઉત્પત્તિ અને નાશ કહેવાય છે; જેમ આ લોકમાં સૂર્યનો ઉદય અને અસ્ત—બન્ને થાય છે.

Verse 64

दृष्टानुश्रविके यस्मात्सक्ताः शब्दादिलक्षणे / अष्टात्मके ऽणिमाद्ये च तस्मात्ते जज्ञिरे सुराः

કારણ કે તેઓ દૃષ્ટ અને અનુશ્રવિક વિષયોમાં, શબ્દાદિ લક્ષણોમાં, તેમજ અણિમા વગેરે અષ્ટ સિદ્ધિઓમાં આસક્ત હતા—એથી તેઓ સૂર (દેવ) રૂપે જન્મ્યા.

Verse 65

इत्येष विषये रागः संभूत्याः कारणं स्मृतम् / ब्रह्मशापेन संभूता जयाः स्वायंभुवे जिताः

આ રીતે વિષયોમાંનો રાગ જન્મનું કારણ માનવામાં આવ્યો છે; બ્રહ્માના શાપથી ઉત્પન્ન થયેલા ‘જય’ સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં પરાજિત થયા.

Verse 66

स्वारोचिषे वै तुषिताः सत्यश्चैवोत्तमे पुनः / तामसे हरयो देवा जाताश्चा रिष्टवे तु वै

સ્વારોચિષ મન્વંતરમાં તુષિત અને સત્ય દેવગણ ઉત્પન્ન થયા; ઉત્તમ મન્વંતરમાં પણ તેમનો ઉલ્લેખ છે. તામસ મન્વંતરમાં હરય દેવો જન્મ્યા અને અરિષ્ટ માટે પણ દેવો પ્રગટ થયા.

Verse 67

वैकुण्ठाश्चाश्रुषे साध्या आदित्याः सप्तमे पुनः / धातार्यमा च मित्रश्च वरुणोंऽशो भगस्तथा

આશ્રુષ મન્વંતરમાં વૈકુંઠ અને સાધ્ય દેવગણ હતા; સાતમા મન્વંતરમાં આદિત્યો પ્રગટ થયા. ધાતા, અર્યમા, મિત્ર, વરુણ, અંશ અને ભગ—આ આદિત્યો છે.

Verse 68

इन्द्रो विवस्वान्पूषा च पर्जन्यो दशमः स्मृतः / ततस्त्वष्टा ततो विष्णुरजघन्यो जघन्यजः

ઇન્દ્ર, વિવસ્વાન, પૂષા અને પર્જન્ય—આ દસમો (આદિત્ય) તરીકે સ્મૃત છે. ત્યાર પછી ત્વષ્ટા, પછી વિષ્ણુ; તેમજ અજઘન્ય અને જઘન્યજ (પણ) છે.

Verse 69

इत्येते द्वादशादित्याः कश्यपस्य सुता विभोः / सुरभ्यां कश्यपाद्रुद्रा एकादश विजज्ञिरे

આ રીતે આ બાર આદિત્યો વિભુ કશ્યપના પુત્રો છે. સુરભિમાંથી કશ્યપ દ્વારા અગિયાર રુદ્રો જન્મ્યા.

Verse 70

महादेवप्रसादेन तपसा भाविता सती / अङ्गारकं तथा सर्पं निरृतिं सदसत्पतिम्

મહાદેવના પ્રસાદથી તપસ્યા દ્વારા તે સતી (સુરભિ) પરિપૂર્ણ થઈ; અને તેણે અંગારક, સર્પ, નિરૃતિ તથા સદસત્પતિને (જન્મ) આપ્યો.

Verse 71

अचैकपादहिर्बुध्न्यौ द्वावेकं च ज्वरं तथा / भुवनं चेश्वरं मृत्युं कपालीति च विशुतम्

અચૈકપાદ અને અહિર્બુધ્ન્ય—આ બે; તેમજ ‘જ્વર’ નામે એક. ‘ભુવન’, ‘ઈશ્વર’, ‘મૃત્યુ’ અને ‘કપાલી’—આ નામો પણ પ્રસિદ્ધ છે.

Verse 72

देवानेकादशैतांस्तु रुद्रांस्त्रिभुवनेश्वरान् / तपसोग्रेण महाता सुरभिस्तानजीजनत्

ત્રિભુવનના ઈશ્વર એવા આ એકાદશ રુદ્રદેવોને મહાન અને પ્રચંડ તપોબળથી સુરભિએ જન્મ આપ્યો.

Verse 73

ततो दुहितरावन्ये सुरभिर्देव्यजायत / रोहिणी चैव सुभगां गान्धवी च यशस्विनीम्

પછી દેવી સુરભિથી વધુ બે પુત્રીઓ જન્મી—સૌભાગ્યવતી રોહિણી અને યશસ્વિની ગાંધવી.

Verse 74

रोहिण्या जज्ञिरे कन्याश्चतस्रो लोकविश्रुताः / सुरूपा हंसकाली च भद्रा कामदुघा तथा

રોહિણીથી લોકવિખ્યાત ચાર પુત્રીઓ જન્મી—સુરૂપા, હંસકાળી, ભદ્રા અને કામદુઘા.

Verse 75

सुषुवे गाः कामदुघा सुरूपा तनयद्वयम् / हंसकाली तु महिषान्भद्रायस्त्वविजातयः

કામદુઘાએ ગાયો જન્માવीं; સુરূপાએ બે પુત્રોને જન્મ આપ્યો. હંસકાળીએ મહિષોને જન્મ આપ્યો; અને ભદ્રાથી ‘અવિજાત’ (અન્ય) સંતતિ ઉત્પન્ન થઈ.

Verse 76

विश्रुतास्तु महाभागा गान्धर्व्या वाजिनः सुताः / उच्चैःश्रवादयो जाताः खेचरास्ते मनोजवाः

ગાન્ધર્વીમાંથી વાજિનના મહાભાગ પુત્રો પ્રસિદ્ધ થયા; ઉચ્ચૈઃશ્રવા આદિ રૂપે તેઓ ખેચર, મનોજવ સમા વેગવાળા જન્મ્યા.

Verse 77

श्वेताः शोणाः पिशङ्गास्च सारङ्गा हरि तार्जुनाः / उक्ता देवोपवाह्यास्ते गान्धर्वियोनयो हयाः

તેઓ શ્વેત, શોણ, પિશંગ, સારંગ, હરિ અને તાર্জુન વર્ણના કહેવાયા; તેઓ દેવતાઓને વહન કરવા યોગ્ય, ગાન્ધર્વી યોનિમાંથી ઉત્પન્ન અશ્વો છે.

Verse 78

भूयो जज्ञे सुरभ्यास्तु श्रीमांश्चन्द्रप्रभो वृषः / स्रग्वी ककुद्मान्द्युतिमा नमृतालयसंभवः

પછી ફરી સુરભિમાંથી શ્રીમાન, ચંદ્રપ્રભા સમ તેજસ્વી એક વૃષભ જન્મ્યો; તે સ્રગ્વી, કકુદ્માન, દ્યુતિમાન હતો, અને અમૃતાલય-સંભવ નહોતો.

Verse 79

सुरभ्यनुमते दत्तो ध्वजो माहेश्वरस्तु सः / इत्येते कश्यपसुता रुद्रादित्याः प्रकीर्त्तिताः

સુરભીની અનુમતિથી તે માહેશ્વર ધ્વજ રૂપે અર્પણ થયો; આ રીતે કશ્યપના પુત્રો ‘રુદ્રાદિત્ય’ તરીકે પ્રકીર્તિત છે.

Verse 80

धर्मपु पुत्राः स्मृताः साध्या विश्वे च वसवस्तथा / यथेन्धनवशाद्वह्निरेकस्तु बहुधा भवेत्

સાધ્ય, વિશ્વે અને વસુ—આ બધા ધર્મના પુત્રો તરીકે સ્મૃત છે; જેમ ઇંધણના ભેદથી એક જ અગ્નિ અનેક રીતે પ્રગટ થાય છે.

Verse 81

भवत्येकस्तथा तद्वन्मूर्त्तीनां स पिता महः / एको ब्रह्मान्तकश्चैव पुरुषश्चैति तत्र यः

તે એક જ છે; તે જ સર્વ મૂર્તિઓનો મહાન પિતા છે. ત્યાં જે એક છે, તે બ્રહ્મા, અંતક અને પુરુષ એમ કહેવાય છે.

Verse 82

एकस्यैताः स्मृतास्तिस्रस्तनवस्तु स्वयंभुवः / ब्राह्मी च पौरुषी चैव कालाख्या चेति ताः स्मृताः

સ્વયંભૂની એક જ સત્તાની આ ત્રણ તનુઓ સ્મૃત છે—બ્રાહ્મી, પૌરુષી અને કાલાખ્યા.

Verse 83

या तत्र राजसी तस्य तनुः सा वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

તેમાં તેની રાજસી તનુ પ્રજાને ઉત્પન્ન કરનારી માનવામાં આવે છે; અને કાલાખ્યા તનુ પ્રજાનો ક્ષય કરનારી છે.

Verse 84

सात्त्विकी पौरुषी या तु सा तनुः पालिका स्मृता / राजसी ब्रह्मणो या तु मारीचः कश्यपो ऽभवत्

સાત્ત્વિકી પૌરુષી તનુ પાલન કરનારી સ્મૃત છે. અને બ્રહ્માની રાજસી તનુમાંથી મારીચિ અને કશ્યપ ઉત્પન્ન થયા.

Verse 85

तामसी चान्तकृद्या तु तदंशो विष्णुरुच्यते

અને જે તામસી, અંત કરનારી છે—તેનો અંશ વિષ્ણુ કહેવાય છે.

Verse 86

त्रैलोक्ये ताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो वै प्रजाकरी / मता सा या तु कालाख्या प्रजाक्षयकरी तु सा

ત્રૈલોક્યમાં ત્રણ તનુઓ પ્રજાકારી તરીકે સ્મૃત છે; પરંતુ જે ‘કાલ’ નામની છે, તે પ્રજાનો ક્ષય કરનારી માનવામાં આવે છે।

Verse 87

सृजत्यथानुगृह्णाति तथा संहरति प्रजाः / एवमेताः स्मृतास्तिस्रस्तनवो हि स्वयंभुवः

તે પ્રજાઓને સર્જે છે, પછી અનુગ્રહ કરે છે અને તેમનો સંહાર પણ કરે છે; આ રીતે સ્વયંભૂની ત્રણ તનુઓ સ્મૃત છે।

Verse 88

प्राजापत्या च रौद्रा च वैष्णवी चेति तास्त्रिधा / एतास्तन्वः स्मृता देवा धर्मशास्त्रे पुरातने

તે ત્રણ પ્રકારની છે—પ્રાજાપત્ય, રૌદ્ર અને વૈષ્ણવી; પ્રાચીન ધર્મશાસ્ત્રમાં આ તનુઓ દેવસ્વરૂપ તરીકે સ્મૃત છે।

Verse 89

सांख्ययोगरतैर्धीरैः पृथगेकार्थदर्शिभिः / अभिजातिप्रभावज्ञैर्मुनिभिस्तत्त्वदर्शिभिः

સાંખ્ય-યોગમાં રત ધીર પુરુષો, અલગ હોવા છતાં એક અર્થ જોનારા, અભિજાતિ-પ્રભાવ જાણનારા તત્ત્વદર્શી મુનિઓ (એવું કહે છે).

Verse 90

एकत्वेन पृथक्त्वेन तासु भिन्नाः प्रजास्त्विमाः / इदं परमिदं नेति ब्रुवते भिन्नदर्शिनः

એકત્વ અને પૃથક્ત્વના દૃષ્ટિકોણથી આ પ્રજાઓ તેમાં ભિન્ન છે; ભિન્નદર્શી કહે છે—‘આ પરમ છે, આ નથી’।

Verse 91

ब्रह्माणां कारणं के चित्केचिदाहुः प्रजापतिम् / केचिद्भवं परत्वेन प्राहुर्विष्णुं तथापरे

બ્રહ્માંડનું કારણ તરીકે કેટલાક પ્રજાપતિને કહે છે; કેટલાક પરમત્વે ભવ (શિવ)ને, અને અન્ય વિષ્ણુને કહે છે।

Verse 92

अभिज्ञानेन संभूताः सक्तारिष्टविचेतसः / सत्त्वं कालं च देशं च कार्यं चावेक्ष्य कर्म च

તેઓ જ્ઞાનથી ઉત્પન્ન થયા, પરંતુ આસક્તિ અને ભયથી ચિત્ત અસ્થિર; તેઓ સત્ત્વ, કાળ, દેશ, કાર્ય અને કર્મને જોઈ વિચારે છે।

Verse 93

कारणं तु स्मृता ह्येते नानार्थेष्विह देवताः / एकं प्रशंसमानस्तु सर्वानेवप्रशसति

અહીં વિવિધ અર્થોમાં આ દેવતાઓને કારણ માનવામાં આવ્યા છે; પરંતુ જે એકની સ્તુતિ કરે છે, તે ખરેખર સૌની જ સ્તુતિ કરે છે।

Verse 94

एकं निन्दति यस्त्वेषां सर्वानेव स निन्दति / न प्रद्वेषस्ततः कार्यो देवतासु विजानता

એમાંથી જે એકની નિંદા કરે છે, તે સૌની જ નિંદા કરે છે; તેથી જાણનારએ દેવતાઓ પ્રત્યે દ્વેષ ન કરવો જોઈએ।

Verse 95

न शक्या ईश्वराज्ञातुमैश्वर्येण व्यवस्थिताः / एकत्वात्स त्रिधा भूत्वा संप्रमोहयति प्रजाः

ઈશ્વરની આજ્ઞા જાણવી સહેલી નથી, કારણ કે તેઓ ઐશ્વર્યમાં સ્થિત છે; તે એક જ હોવા છતાં ત્રિરૂપ બની પ્રજાઓને મોહમાં નાખે છે।

Verse 96

एतेषां वै त्रयाणां तु विचिन्वन्त्यन्तरं जनाः / जिज्ञासवः परीहन्ते सक्ता दुष्टा विचेतसः

આ ત્રણે વચ્ચે લોકો ભેદ શોધે છે. જિજ્ઞાસુઓ પણ ભટકી જાય છે; આસક્ત, દુષ્ટ અને અસ્થિરચિત્ત જન મોહમાં પડે છે.

Verse 97

इदं परमिदं नेति संरंभाद्भिन्नदर्शिनः / यातुधाना विशेषा ये पिशाचाश्चैव नान्तरम्

‘આ શ્રેષ્ઠ, આ નહીં’ એવા અહંકારથી તેઓ ભિન્ન દૃષ્ટિવાળા બને છે. યાતુધાન અને પિશાચ વગેરે વિશેષ રૂપોમાં પણ ખરેખર ભેદ નથી.

Verse 98

एकः स तु पृथक्त्वेन स्वयं भूत्वा च तिष्ठति / गुणमात्रात्मिकाभिस्तु तनुभिर्मोहयन्प्रजाः

તે એક જ, અલગ અલગ રૂપ ધારણ કરીને સ્વયં સ્થિત રહે છે. ગુણમાત્રમય તનુઓ દ્વારા તે પ્રજાને મોહમાં નાખે છે.

Verse 99

तेष्वेकं यजते यो वै स तदा यजते त्रयम् / तस्माद्देवास्त्रयो ह्येते नैरन्तर्येणधिष्टताः

તેમામાં જે કોઈ એકની પૂજા કરે છે, તે ત્યારે ત્રણેની જ પૂજા કરે છે. તેથી આ ત્રણ દેવ સતત એક જ અધિષ્ઠાનથી અધિષ્ઠિત છે.

Verse 100

तस्मात्पृथक्त्वमेकत्वं संख्या संख्ये गतागतम् / अल्पत्वं वा बहुत्वं वा तेषु को ज्ञातुमर्हति

અતએવ તેમામાં પૃથકતા કે એકતા, સંખ્યા અને ગણતરીનું આવાગમન, અલ્પતા કે બહુતા—આ બધું કોણ સાચે જાણી શકે?

Verse 101

तस्मात्सृष्ट्वानुगृह्णति ग्रसते चैव सर्वशः / गुणात्मकत्ववै कल्पये तस्मादेकः स उच्यते

અતએવ તે સૃષ્ટિ કરીને અનુગ્રહ કરે છે અને સર્વ રીતે સર્વને ગ્રસી પણ લે છે. તે ગુણમય સ્વરૂપ માનવામાં આવે છે; તેથી તે એક જ કહેવાય છે.

Verse 102

रुद्रं ब्रह्माणमिन्द्रं च लोकपालानृषीन्मनून् / देवं तमेकं बहुधा प्राहुर्नारायणं द्विजाः

રુદ્ર, બ્રહ્મા, ઇન્દ્ર, લોકપાલો, ઋષિઓ અને મનુઓ—આ બધાં રૂપોમાં તે એક દેવને દ્વિજોએ અનેક રીતે ‘નારાયણ’ કહીને વર્ણવ્યો છે.

Verse 103

प्राजापत्या च रौद्री च तनुर्या चैव वैष्णवी / मन्वन्तरेषु वै तिस्र आवर्त्तन्ते पुनः पुनः

પ્રાજાપત્ય, રૌદ્રી અને વૈષ્ણવી—આ ત્રણ તનુઓ મન્વંતરોમાં વારંવાર ફરી આવે છે.

Verse 104

क्षेत्रज्ञा अपि चान्ये ऽस्य विभोर्जायन्त्यनुग्रहात् / तेजसा यशसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च

આ વિભુના અનુગ્રહથી અન્ય ક્ષેત્રજ્ઞો પણ જન્મે છે—તેજ, યશ, બુદ્ધિ, શ્રુતિ અને બળ સાથે.

Verse 105

जायन्ते तत्समाश्चैव तानपीमान्निबोधत / राजस्या ब्रह्मणोंऽशेन मारीचः कश्यपो ऽभवत्

તેનાં સમાન અન્ય પણ જન્મે છે—તેમને પણ જાણો. રાજસ બ્રહ્માના અંશથી મરીચિ કશ્યપ થયો.

Verse 106

तामस्यास्तस्य चांशेन कालो रुद्रः स उच्यते / सात्त्विक्याश्च तथांशेन यज्ञो विष्णुरजा यत

તેનાં તામસ અંશથી કાળરૂપ રુદ્ર કહેવાય છે; અને તેનાં સાત્ત્વિક અંશથી યજ્ઞસ્વરૂપ વિષ્ણુ પ્રગટ થાય છે।

Verse 107

त्रिषु कालेषु तस्यैता ब्रह्ममस्तनवो द्विजाः / मन्वन्तरेष्विह स्रष्टुमावर्त्तन्ते पुनः पुनः

ત્રણે કાળોમાં આ બ્રહ્મની મહાન તનુઓ છે, હે દ્વિજોઃ અને મન્વંતરોમાં સૃષ્ટિ કરવા માટે તે વારંવાર પાછી ફરે છે।

Verse 108

मन्वन्तरेषु सर्वेषु प्रजाः स्थावरजङ्गमाः / युगादौ सकृदुत्पन्नास्तिष्ठन्तीहाप्रसंयमात्

બધા મન્વંતરોમાં સ્થાવર અને જંગમ પ્રજાઓ યુગના આરંભે એકવાર ઉત્પન્ન થઈ, સંહારનો સંયોગ ન હોવાથી, અહીં જ સ્થિર રહે છે।

Verse 109

प्राप्ते प्राप्ते तु कल्पान्ते रुद्रः संहरति प्रजाः / कालो भूत्वा युगात्मासौ रुद्रः संहरते पुनः

કલ્પાંત આવે ત્યારે રુદ્ર પ્રજાઓનો સંહાર કરે છે; યુગાત્મા બની એ જ રુદ્ર કાળરૂપે ફરી સંહાર કરે છે।

Verse 110

संप्राप्ते चैव कल्पान्ते सप्तरशिमर्दिवाकरः / भूत्वा संवर्त्तकादित्यस्त्रींल्लोकांश्च दहत्युत

કલ્પાંત આવે ત્યારે સાત કિરણોવાળો દિવાકર સંવર્તક આદિત્યનું રૂપ ધારણ કરીને ત્રણેય લોકોને પણ દહન કરે છે।

Verse 111

विष्णुः प्रजानुग्रहकृत्सदा पालयति प्रजाः / तस्यां तस्यामवस्थायां तत उत्पाद्य कारणम्

વિષ્ણુ સદા પ્રજાઓ પર અનુગ્રહ કરીને તેમનું પાલન કરે છે. દરેક અવસ્થામાં તે ઉત્પત્તિનું કારણ પણ તેઓ જ છે.

Verse 112

सत्त्वोद्रिक्ता तु या प्रोक्ता ब्रह्मणः पौरुषी तनुः / तस्याशेन च विज्ञेयो मनोः स्वायंभुवेन्तरे

સત્ત્વથી પરિપૂર્ણ કહેવાતી બ્રહ્માની પૌરુષી તનુ—તેના અંશથી સ્વાયંભુવ મન્વંતરમાં આ (પ્રકાશ) જાણવો.

Verse 113

आकृत्यां मनसा देव उत्पन्नः प्रथमं विभुः / ततः पुनः स वै देवः प्राप्ते स्वारोचिषे ऽन्तरे

સર્વવ્યાપી દેવ પ્રથમ મનથી રચાયેલી આકૃતિમાં ઉત્પન્ન થયા. પછી સ્વારોચિષ મન્વંતર પ્રાપ્ત થતાં એ જ દેવ ફરી પ્રગટ થયા.

Verse 114

तुषितायां समुत्पन्नो ह्यजितस्तुषितैः सह / औत्तमे ह्यन्तरे वापि ह्यजितस्तु पुनः प्रभुः

તુષિતા દેવગણમાં અજિત તુષિતો સાથે ઉત્પન્ન થયા. અને ઔત્તમ મન્વંતરમાં પણ એ જ પ્રભુ અજિત ફરી પ્રગટ થયા.

Verse 115

सत्यायामभवत्सत्यः सह सत्यैः सुरोत्तमैः / तामसस्यातरे चापि स देवः पुनरेव हि

સત્યા દેવગણમાં સત્ય દેવ, ‘સત્ય’ નામના શ્રેષ્ઠ દેવો સાથે પ્રગટ થયા. અને તામસ મન્વંતરમાં પણ એ જ દેવ નિશ્ચયે ફરી પ્રગટ થયા.

Verse 116

हरिण्यां हरिभिः सार्द्धं हरिरेव बभूव ह / वैवस्वतेन्तरे चापि हरिर्देवेः पुनस्तु सः

હરિણ્યાની સાથે હરિગણો સહિત સ્વયં હરિ પ્રગટ થયા. વૈવસ્વત મન્વંતરમાં પણ એ જ હરિ દેવીના ગર્ભથી ફરી અવતર્યા.

Verse 117

वैकुण्ठो नामतो जज्ञे विधूतरजसैः सह / मरीचात्कश्यपाद्विष्णुरदित्यां संबभूव ह

તે ‘વૈકુંઠ’ નામે, રજસ્ રહિત દેવગણો સહિત જન્મ્યા. મરીચિ-વંશીય કશ્યપથી વિષ્ણુ અદિતિના ગર્ભમાં પ્રગટ થયા.

Verse 118

त्रिभिः क्रमैरिमांल्लोकञ्जित्वा विष्णुस्त्रिविक्रमः / प्रत्यपादयदिन्द्राय दैवतैश्चैव स प्रभुः

ત્રણ પગલાંથી આ લોકોને જીતી વિષ્ણુ ત્રિવિક્રમ થયા. તે પ્રભુએ દેવતાઓ સહિત ઇન્દ્રને તેનું રાજ્ય ફરી સોંપ્યું.

Verse 119

इत्येतास्तनवो जाता व्यतीताः सप्तसप्तसु / मन्वन्तरेष्वतीतेषु याभिः संरक्षिताः प्रजाः

આ રીતે આ અવતાર-તનુઓ સાત-સાત મન્વંતરોમાં જન્મીને વીતી ગઈ; જેમના દ્વારા પ્રજાઓ રક્ષિત રહી.

Verse 120

यस्माद्विश्वमिदं सर्वं जायते लीयते पुनः / यस्यांशेनामराः सर्वे जायन्ते त्रिदिवेश्वराः

જેનાથી આ સમગ્ર વિશ્વ જન્મે છે અને ફરી તેમાં જ લીન થાય છે; જેના અંશથી સર્વ અમર, ત્રિદિવના અધિપતિ દેવો જન્મે છે.

Verse 121

वर्द्धन्ते तेजसा बुद्ध्या श्रुतेन च बलेन च / यद्यद्विभूतिमत्सत्त्वं श्रीमदूर्जितमेव वा

જે તેજ, બુદ્ધિ, શ્રુતિ અને બળથી વધે છે—જે કંઈ વિભૂતિમય સત્ત્વ, શ્રીમંત અને ઉર્જિત છે, તે બધું તેમ જ પ્રગટ થાય છે।

Verse 122

तत्तदेवावगच्छध्वं विष्णोस्तेजोंऽशसंभवम् / स एव जायतेंऽशेन केचिदिच्छन्ति मानवाः

આ જ સમજો—આ વિષ્ણુના તેજના અંશમાંથી ઉત્પન્ન છે; એ જ અંશરૂપે જન્મે છે, એમ કેટલાક મનુષ્યો ઇચ્છે છે।

Verse 123

एके विवदमानास्तु दृष्टान्ताच्च ब्रुवन्ति हि / एषां न विद्यते भेदस्त्रयाणां द्युसदामिह

કેટલાક વાદ કરતાં ઉદાહરણ આપી કહે છે—અહીં આ ત્રણ દિવ્યનિવાસીઓમાં કોઈ ભેદ નથી।

Verse 124

जायन्ते पोहयन्त्यं शैरीश्वरा योगमायया

તે શૈરીશ્વરો યોગમાયાથી જન્મે છે અને (જગતને) મોહીત પણ કરે છે।

Verse 125

तस्मात्तेषां प्रचारे तु युक्तायुक्तं न विद्यते / भूतानुवादिना माद्या मध्यस्था भूतवादिनाम्

અતએવ તેમના પ્રચારમાં યોગ્ય-અયોગ્યનો ભેદ રહેતો નથી; તેઓ ભૂતાનુવાદી, મદ્યમાં આસક્ત, અને ભૂતવાદીઓમાં મધ્યસ્થ હોય છે।

Verse 126

भूतानुवादिनः सक्तस्त्रयश्चैव प्रवादिनाम् / परीक्ष्य चानुगृह्णन्ति निगृह्णन्ति खलान्स्वयम्

પ્રવાદીઓમાં ત્રણ પ્રકારના લોકો ભૂત-જીવોના વર્ણનમાં આસક્ત હોય છે; તેઓ તપાસ કરીને સજ્જનોને અનુગ્રહ આપે છે અને દુષ્ટોને પોતે જ દમન કરે છે.

Verse 127

मत्तः पूर्व्वे च ते तस्मात्प्रभवश्च ततो ऽधिकाः / तथाधिकरणैरतैर्यथा तत्त्वनिदर्शकाः

તેઓ મારા પૂર્વે પણ છે; તેથી તેમનો પ્રભવ મારેમાંથી જ છે અને તેઓ તેનાથી પણ અધિક મહિમાવાન; તેઓ એવા આધાર-સ્થાનોમાં રત છે જે તત્ત્વનું દર્શન કરાવે છે.

Verse 128

देवानां देवभूताश्च ते वै सर्वप्रवर्त्तकाः / कर्म्मणां महतां ते हि कर्त्तारो जगदीश्वराः

તેઓ દેવોના પણ દેવસ્વરૂપ છે; તેઓ જ સર્વને પ્રવર્તાવનાર છે. મહાન કર્મોના કર્તા તેઓ જ જગદીશ્વર છે.

Verse 129

श्रुतिज्ञैः कारणैरेतैश्चतुर्भिः परिकीर्त्तिताः / बालिशास्ते न जानन्ति दैवतानि प्रभागशः

શ્રુતિજ્ઞ વિદ્વાનો દ્વારા આ ચાર કારણો વર્ણવાયા છે; પરંતુ મૂર્ખ લોકો દેવતાઓને વિભાગભેદથી જાણતા નથી.

Verse 130

इमं चोदाहरन्त्यत्र श्लोकं योगेश्वरान्प्रति / कुर्याद्योगबलं प्राप्य तैश्च सर्वैर्महांश्चरेत्

અહીં યોગેશ્વરો પ્રત્યે આ શ્લોક ઉદ્ધૃત થાય છે: યોગબળ પ્રાપ્ત કરીને મનુષ્યે એવું કરવું અને તે સૌની સાથે મહાન માર્ગે વિહરવું.

Verse 131

प्राप्नुयाद्विषयांश्चैव पुनश्चोर्द्ध्व तपश्चरेत् / संहरेत पुनः सर्व्वान्सूर्य्यो ज्योतिर्गणानिव

તે વિષયો પણ પ્રાપ્ત કરે અને પછી ફરી ઊર્ધ્વમુખ થઈ તપ કરે. ત્યારબાદ સૂર્ય જેમ પ્રકાશસમૂહોને સંહારે છે તેમ સર્વને ફરી સંહારે.