Adhyaya 26
रामस्य पितृसेवा-तीर्थाटन-वृत्तान्तः (Rama’s filial service and ordered pilgrimage; setting for the Haihaya episode)
આ અધ્યાયમાં ભાર્ગવ-રામ પ્રસંગ આગળ વધે છે. વસિષ્ઠ કહે છે—પ્રશ્ન થતાં રામ હાથ જોડીને માતા-પિતાને પોતાના સર્વ કર્મો કહે છે: કુલગુરુની આજ્ઞાથી કરેલી તપશ્ચર્યા, શંભુના નિર્દેશથી યથાક્રમે કરેલું તીર્થપરિક્રમણ, અને દેવહિત માટે દૈત્યવધ; હરનો અનુગ્રહ તથા દેહ પર ઘા-ચિહ્ન ન હોવાનો સંકેત પણ આવે છે. આ વિગત સાંભળી માતા-પિતા વધુ ને વધુ પ્રસન્ન થાય છે; રામ પિતૃસેવામાં આદર્શ અને ભાઈઓ પ્રત્યે સમદૃષ્ટિ ધરાવનાર તરીકે દર્શાય છે. પછી કથા નવા સમયપ્રસંગે વળે છે—એ જ સમયે હૈહય નરેશ ચતુરંગિણી સેના સાથે શિકાર માટે નીકળે છે. નર્મદા કાંઠે પ્રભાતવર્ણન—લાલિમાભર્યું આકાશ, સુગંધિત પવન, પક્ષીઓનો કલરવ, કમળ અને ભમરા; ઋષિઓ નદીકર્મ પૂર્ણ કરી આશ્રમોમાં પરત ફરે છે, હોમ માટે ગાયોનું દૂધ દોહવું અને અગ્નિહોત્રની ધમધમાટથી સુવ્યવસ્થિત યજ્ઞમય જગત ઊભું થાય છે, જેને આવતી રાજશક્તિ વિક્ષેપિત કરશે.
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादेर्ऽजुनोपाख्याने भार्गवचरिते पञ्चविंशतितमो ऽध्यायः // २५// वशिष्ठ उवाच इति पृष्टस्तदा ताभ्यां रामो राजन्कृताञ्जलिः / तयोरकथयत्सर्वमात्मना यदनुष्ठितम्
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં, અર્જુનોપાખ્યાનના ભાર્ગવચરિતમાં પચ્ચીસમો અધ્યાય. વશિષ્ઠ બોલ્યા—રાજન, ત્યારે તેઓ બંને પૂછતાં રામે કરજોડીને પોતે જે જે આચર્યું હતું તે સર્વ તેમને કહી સંભળાવ્યું।
Verse 2
निदेशाद्वै कुलगुरोस्तपश्चरणमात्मनः / शंभोर्निदेशात्तीर्थानामटनं च यथाक्रमम्
કુલગુરુના આદેશથી તેણે પોતાનું તપ આચર્યું; અને શંભુ (શિવ)ના નિર્દેશથી ક્રમશઃ તીર્થોનું પરિભ્રમણ પણ કર્યું।
Verse 3
तदाज्ञयैव दैत्यनां वधं चामरकारणात् / हरप्रसादादत्रापि ह्यकृतव्रणदर्शनम्
એ જ આજ્ઞાથી દેવતાઓના હિત માટે તેણે દૈત્યોનો વધ પણ કર્યો; અને હર (શિવ)ની કૃપાથી અહીં પણ તેના પર કોઈ ઘાવનું નિશાન દેખાયું નહીં।
Verse 4
एतत्सर्वमशेषेण यदन्यच्चात्मना कृतम् / कथयामास तद्रामः पित्रोः संप्रीयमाणयोः
આ બધું અને પોતે કરેલું બીજું જે કંઈ હતું તે પણ રામે એક પણ વાત બાકી ન રાખીને કહ્યું; અને માતા-પિતા બંને વધુ ને વધુ પ્રસન્ન થતા ગયા।
Verse 5
तौ च तेनोदितं सर्वं श्रुत्वा तत्कर्म विस्तरम् / हृष्टौ हर्षान्तरं भूयो राजन्नाप्नुवतावुभौ
રાજન, તેણે કહેલી તે કર્મોની વિસ્તૃત વાત સાંભળી તેઓ બંને હર્ષિત થયા; અને ફરી વધુ આંતરિક આનંદને પ્રાપ્ત થયા।
Verse 6
एवं पित्रोर्महाराज शुश्रूषां भृगुपुङ्गवः / प्रकुर्वंस्तद्विधेयात्मा भ्रातॄणां चाविशेषतः
હે મહારાજ, ભૃગુવંશના શ્રેષ્ઠ પુરુષે આ રીતે માતા-પિતાની સેવા કરી; આજ્ઞાકારી મનથી તે ભાઈઓ પ્રત્યે પણ ભેદ વિના સમભાવ રાખતો હતો।
Verse 7
एतस्मिन्नेव काले तु कदाचिद्धैहयेश्वरः / इत्येष मृगयां गान्तुं चतुरङ्गबलान्वितः
એ જ સમયે એક દિવસે હૈહયેશ્વર ચતુરંગ સેનાસહિત મૃગયા માટે જવા તૈયાર થયો।
Verse 8
संरज्यमाने गगने बन्धूककुसुमारुणैः / ताराजालद्युतिहरैः समन्तादरुणांशुभिः
આકાશ સર્વત્ર બંધૂક પુષ્પ જેવી લાલિમાવાળા અરুণ કિરણોથી રંજાઈ રહ્યું હતું; તે રક્તિમ કિરણો તારાજાળની તેજસ્વિતા હરી લેતા હતા।
Verse 9
मन्दं वीजति प्रोद्धूतकेतकीवनराजिभिः / प्राभातिके गन्धवहे कुमुदाकरसंस्पृशि
પ્રભાતની સુગંધવાહી પવન મંદ મંદ વહેતો હતો; ઉડી આવેલા કેતકીવનની પંક્તિઓની સુવાસ લઈને તે કુમુદાકરોને સ્પર્શતો હતો।
Verse 10
वयांसि नर्मदातीरतरुनीडाश्रयेषु च / व्याहरन्स्वाकुला वाचो मनःश्रोत्रसुखावहाः
નર્મદા કાંઠાના વૃક્ષોના માળામાં આશ્રય લીધેલા પક્ષીઓ કલરવ કરતા હતા; તેમની ઉત્સુક મધુર વાણી મન અને કાનને સુખ આપતી હતી।
Verse 11
नर्मदातीरतीर्थं तदवतीर्याघहारिणि / तत्तोये मुनिवृन्देषु गृणात्सुब्रह्म शाश्वतम्
પાપહારિણી નર્મદાના કાંઠાના તે તીર્થમાં ઉતરી, તેના જળમાં મુનિવૃંદોની વચ્ચે સુબ્રહ્મનું શાશ્વત સ્તવન ગાયું.
Verse 12
विधिवत्कृतमैत्रेषु सन्निवृत्य सरित्तटात् / आशमं प्रति गच्छत्सु मुनिमुख्येषु कर्मिषु
વિધિપૂર્વક મૈત્રીકર્મ પૂર્ણ કરીને, નદીકાંઠેથી નિવૃત્ત થઈ, કર્મનિષ્ઠ મુખ્ય મુનિઓ આશ્રમ તરફ ચાલ્યા.
Verse 13
प्रत्येकं वीरपत्नीषु व्यग्रासु गृहकर्मसु / होमार्थं मुनिकल्पाभिर्दुह्यमानासु धेनुषु
પ્રત્યેક વીરની પત્નીઓ ઘરકામમાં વ્યસ્ત હતી; અને હોમ માટે મુનિસમાન સ્ત્રીઓ ધેનુઓનું દોહન કરતી હતી.
Verse 14
स्थाने मुनिकुमारेषु तं दोहं हि नयत्सु च / अग्निहोत्राकुले जाते सर्वभूतसुखावहे
મુનિકુમારો પોતાના પોતાના સ્થાને તે દોહન (દૂધ) લઈ જતા હતા; ત્યારે અગ્નિહોત્રનું આંગણું ગહન ચહલપહલથી ભરાઈ ગયું, જે સર્વભૂતોને સુખ આપનાર હતું.
Verse 15
विकसत्सु सरोजेषु गायत्सु भ्रमरेषु च / वाशत्सु नीडान्निष्पत्य पतत्रिषु समन्ततः
કમળો વિકસતા હતા, ભમરા ગુંજન કરતા હતા; અને ચારે તરફ માળામાંથી નીકળી પક્ષીઓ કલરવ કરતા હતા.
Verse 16
अनति व्यग्रमत्तेभतुरङ्गरथगामिनाम् / गात्राल्हादविवर्द्धन्यां वेलायां मन्दवायुना
મંદ પવન સાથે એવી વેળા આવી કે જે અંગોમાં આનંદ વધારતી હતી; વ્યગ્ર મત્ત હાથી, ઘોડા અને રથોની દોડ પણ શાંત પડી ગઈ.
Verse 17
गच्छत्सु चाश्रमोपान्तं प्रसूनजलहारिषु / स्वाध्या यदक्षैर्बहुभिरजिनांबरधारिभिः
ફૂલ અને જળ લાવનારાઓ આશ્રમની નજીક જતા હતા ત્યારે, અનેક અજિનવસ્ત્રધારી તપસ્વીઓ સ્વાધ્યાયમાં લીન થઈ જપમાળાના દાણા ફેરવતા હતા.
Verse 18
सम्यक् प्रयोज्यमानेषु मन्त्रेषूच्चावचेषु च / प्रैषेषूच्चार्यमाणेषु हूयमानेषु वह्निषु
ઉચ્ચ-અવચ સ્વરવાળા મંત્રો યોગ્ય રીતે પ્રયોગમાં મૂકાતા હતા; પ્રૈષો ઉચ્ચારાતા હતા અને અગ્નિમાં આહુતિઓ અર્પાતી હતી.
Verse 19
यथा वन्मन्त्रतन्त्रोक्तक्रियासु विततासु च / ज्वलदग्निशिखाकारे तमस्तपनतेजसि
જેમ વનમાં મંત્ર-તંત્રોક્ત ક્રિયાઓ વિસ્તૃત રીતે ચાલતી હતી, તેમ જ્વલંત અગ્નિશિખા સમું તેજ અંધકારને તપાવી દૂર કરતું હતું.
Verse 20
प्रतिहत्य दिशः सर्वा विवृण्वाने च मेदिनीम् / सवितर्युदयं याति नैशे तमसि नश्यति
તે સર્વ દિશાઓના અંધકારને હટાવી, ધરતીને પ્રગટ કરતું, સૂર્યોદય તરફ જાય છે; રાત્રિનું તમસ નાશ પામે છે.
Verse 21
तारकासु विलीनासु काष्ठासु विमलासु च / कृतमैत्रादिको राजा मृगयां हैहयेश्वरः
તારાઓ લય પામ્યા અને કાષ્ઠો નિર્મળ થયા ત્યારે, મૈત્રી આદિ કર્તવ્યો પૂર્ણ કરીને હૈહયેશ્વર રાજા મૃગયા માટે નીકળ્યો।
Verse 22
निर्ययौ नगरात्तस्मात्पुरोहितसमन्वितः / बलैः सर्वैः समुदितैः सवाजिरथकुञ्जरैः
તે પુરોહિત સાથે તે નગરમાંથી નીકળ્યો; ઘોડા, રથ અને હાથીઓ સહિત સર્વ સેનાઓ એકત્રિત થઈ હતી।
Verse 23
सचिवः सहितः श्रीमान् सवयोभिश्च राजभिः / महता बलभारेण नमयन्वसुधातलम्
શ્રીમાન રાજા પોતાના સચિવ સાથે અને સમવયસ્ક રાજાઓ સાથે હતો; મહાન સેનાભારથી જાણે ધરાતળને નમાવતો ચાલ્યો।
Verse 24
नादयन्रथघोषेण ककुभः सर्वतो नृपः / स्वबलौघपदक्षेपप्रक्षुण्णावनिरेणुभिः
નૃપે રથઘોષથી સર્વ દિશાઓ ગુંજાવી; પોતાની સેનાના પગલાંથી ઉડેલી ધૂળે ધરતી ઢાંકી દીધી।
Verse 25
ययौ संच्छादयन्व्योम विमानशतसंकुलम् / संप्रवश्य वनं घोरं विन्ध्योद्रेर्बलसंचयैः
તે આગળ વધ્યો, જાણે સૈકડો વિમાનોના સમૂહથી આકાશ ઢાંકી દેતો હોય; અને વિનધ્ય પર્વતની ઢાળોએ સેનાસંચય સાથે ભયંકર વનમાં પ્રવેશ્યો।
Verse 26
भृशं विलोलया मास समन्ताद्राजसत्तमः / परिवार्य वनं तत्तु स राजा निजसैनिकैः
તે શ્રેષ્ઠ રાજાએ પોતાના સૈનિકો વડે તે વનને ચારે બાજુથી ઘેરી લીધું અને તેને ખૂબ જ હચમચાવી નાખ્યું.
Verse 27
मृगान्नानाविधान्हिंस्रान्निजघान शितैः शरैः / आकर्णकृष्टकोदण्डयोधमुक्तैः शितेषुभिः
કાન સુધી ધનુષ્ય ખેંચીને યોદ્ધાઓ દ્વારા છોડવામાં આવેલા તીક્ષ્ણ બાણો વડે તેણે વિવિધ પ્રકારના હિંસક પશુઓનો સંહાર કર્યો.
Verse 28
निकृत्तगात्राः शार्दूला न्यपतन्भुवि केचन / उदग्रवेगपादातखड्गखण्डितविग्रहाः
કેટલાક વાઘો, જેના અંગો કપાઈ ગયા હતા, તે જમીન પર ઢળી પડ્યા; તેમના શરીરો અત્યંત વેગવાળા પાયદળ સૈનિકોની તલવારોથી ખંડિત થઈ ગયા હતા.
Verse 29
वराहयूथपाः केचिद्रुधिरार्द्रा धरामगुः / प्रचण्डशाक्तिकोन्मुक्तशक्तिनिर्भिन्नमस्तकाः
ડુક્કરોનાં ટોળાંના કેટલાક સરદારો લોહીથી ખરડાઈને ધરતી પર ઢળી પડ્યા; પ્રચંડ ભાલાધારીઓ દ્વારા ફેંકવામાં આવેલી શક્તિઓથી તેમનાં મસ્તક વીંધાઈ ગયાં હતાં.
Verse 30
मृगौघाः प्रत्यपद्यन्त पर्वता इव मेदिनीम् / नाराचा विद्धसर्वाङ्गाः सिंहर्क्षशरभादयः
સિંહ, રીંછ અને શરભ વગેરે પશુઓના સમૂહો, જેમના બધા અંગો નારાચ બાણોથી વીંધાયેલા હતા, તે પર્વતોની જેમ પૃથ્વી પર ઢળી પડ્યા.
Verse 31
वसुधामन्वकीर्यन्त शोणितार्द्राः समन्ततः / एवं सवागुरैः कैश्चित्पतद्भिः पतितैरपि
પૃથ્વી ચારે બાજુ લોહીથી ભીંજાયેલા પ્રાણીઓથી છવાઈ ગઈ હતી; કેટલાક જાળ સાથે પડી રહ્યા હતા અને કેટલાક પડી ગયા હતા.
Verse 32
श्वभिश्चानुद्रुतैः कैश्चिद्धावमानैस्तथा मृगैः / आत्तैर्विक्रोशमानैश्च भीतैः प्राणभयातुरैः
કૂતરાઓ દ્વારા પીછો કરવામાં આવતા હરણો દોડી રહ્યા હતા; કેટલાક પકડાઈ જતાં ચીસો પાડી રહ્યા હતા, ભયભીત અને જીવના જોખમથી વ્યાકુળ હતા.
Verse 33
युगापाये यथात्यर्थं वनमाकुलमाबभौ / वराहसिंहशार्दूलश्वाविच्छशकुलानि च
તે વન યુગાંત જેવું અત્યંત વ્યાકુળ જણાતું હતું, જ્યાં ડુક્કર, સિંહ, વાઘ, શાહુડી અને સસલાઓના ટોળા હતા.
Verse 34
चमरीरुरुगोमायुगवयर्क्षवृकान्बहून् / कृष्णसारान्द्वीपिमृगान्रक्तखड्गमृगानवि
ત્યાં ચમરી ગાય, રુરુ હરણ, શિયાળ, ગવય, રીંછ, ઘણા વરુઓ, કાળિયાર, દીપડા અને ગેંડા પણ હતા.
Verse 35
विचित्राङ्गान्मृगानन्यान्न्यङ्कूनपि च सर्वशः / बालान्स्तनन्धयान्यूनः स्थविरान्मिथुनान्गणान्
વિચિત્ર અંગોવાળા અન્ય હરણો, સર્વત્ર ન્યંકુ હરણો, બચ્ચાં, દૂધ પીતા શિશુઓ, વૃદ્ધો, યુગલો અને ટોળાઓ ત્યાં હતા.
Verse 36
निजघ्नुर्निशितैः शस्त्रैः शस्त्रवध्यान्हि सैनिकाः / एवं हत्वा मृगान् घोरान्हिंस्रप्रायानशेषतः
સૈનિકોએ તીક્ષ્ણ શસ્ત્રો વડે વધ કરવા યોગ્ય પશુઓને માર્યા. આમ, તેઓએ તે ભયાનક અને હિંસક પ્રાણીઓનો સંપૂર્ણ નાશ કર્યો.
Verse 37
श्रमेण महता युक्ता बभूवुर्नृपसैनिकाः / मध्ये दिनकरे प्राप्ते ससैन्यः स तदा नृपः
રાજાના સૈનિકો ખૂબ જ થાકી ગયા હતા. જ્યારે સૂર્ય મધ્ય આકાશમાં પહોંચ્યો, ત્યારે સૈન્ય સાથે તે રાજા...
Verse 38
नर्मदां धर्मसंतप्तः पिपासुरगमच्छनैः / अवतीय ततस्तस्यास्तोये सबलवाहनः
...ગરમીથી તપતા અને તરસ્યા થઈને ધીમે ધીમે નર્મદા નદી તરફ ગયા. પછી સૈન્ય અને વાહનો સાથે તેના પાણીમાં ઉતરીને...
Verse 39
विजागाह शुभे राजा क्षुत्तृष्णापरिपीडितः / स्नात्वा पीत्वा च सलिलं स तस्याः सुखशीतलम्
...ભૂખ અને તરસથી પીડાતા રાજાએ તે શુભ જળમાં ડૂબકી લગાવી. સ્નાન કરીને અને તેનું સુખદ શીતળ જળ પીને...
Verse 40
बिसांकुराणि शुभ्राणि स्वादूनि प्रजघास च / विक्रीड्य तोये सुचिरमुत्तीर्य सबलो नृपः
...તેમણે સફેદ અને સ્વાદિષ્ટ કમળના અંકુર ખાધા. પાણીમાં લાંબા સમય સુધી ક્રીડા કરીને, રાજા સૈન્ય સાથે બહાર આવ્યા.
Verse 41
विशश्राम च तत्तीरे तरुखण्डोपमण्डिते / आलंबपाने तिग्मांशौ ससैन्यः सानुगो नृपः
રાજા સૈન્ય અને અનુચરો સહિત, વૃક્ષસમૂહોથી શોભિત તે તટ પર, સૂર્ય અસ્ત થતો હતો ત્યારે વિશ્રામ કરવા લાગ્યો।
Verse 42
निश्चक्राम पुरं गन्तुं विन्ध्याद्रिवनगह्वरात् / स गच्छन्नेव ददृशे नर्मदा तीरमाश्रितम्
તે વિન્ધ્ય પર્વતના વનગહ્વરમાંથી નગર જવા નીકળ્યો; ચાલતાં ચાલતાં તેણે નર્મદા નદીના તટને આશ્રય કરેલું સ્થાન જોયું।
Verse 43
आश्रमं पुण्यशीलस्य जमदग्नेर्महात्मनः / ततो निवृत्य सैन्यानि दूरे ऽवस्थाप्य पार्थिवः
પુણ્યશીલ મહાત્મા જમદગ્નિનો આશ્રમ જોઈ, પછી રાજાએ પાછા ફરી પોતાની સેનાને દૂર રાખી।
Verse 44
परिचारैः कतिपथैः सहितो ऽयात्तदाशमम् / गत्वा तदाश्रमं रम्यं पुरोहितसमन्वितः
તે પુરોહિત સાથે અને થોડા સેવકોને લઈને તે આશ્રમ તરફ આવ્યો; રમ્ય આશ્રમમાં જઈને પ્રવેશ કર્યો।
Verse 45
उपेत्य मुनिशार्दूलं ननाम शिरसा नृपः / अभिनं द्याशषा तं वै जमदग्निर्नृपोत्तमम्
રાજા મुनિશાર્દૂલ પાસે જઈ શિર નમાવી પ્રણામ કર્યો; અને જમદગ્નિએ તે શ્રેષ્ઠ નૃપનું સ્નેહપૂર્વક સ્વાગત કર્યું।
Verse 46
पूजयामास विधिवदर्घपाद्यासनादिभिः / संभावयित्वा तां पूजां विहितां मुनिना तदा
ત્યારે તેણે વિધિપૂર્વક અર્ઘ્ય, પાદ્ય, આસન આદિથી પૂજા કરી અને મુનિએ વિધાન કરેલી તે પૂજાને શ્રદ્ધાથી માન આપ્યો।
Verse 47
निषसादासने शुभ्र पुरस्तस्य महामुनेः / तमासीनं नृपवरं कुशासनगतो मुनिः
તે મહામુનિના સમક્ષ શુભ્ર આસન પર બેઠો; અને કુશાસન પર બેઠેલા મુનિએ તે શ્રેષ્ઠ રાજાને આસનસ્થ જોયો।
Verse 48
पप्रच्छ कुशलप्रश्नं पुत्रमित्रादिबन्धुषु / सह संकथयंस्तेन राज्ञा मुनिवरोत्तमः
તેણે પુત્ર, મિત્ર વગેરે બંધુઓની કુશળતા પૂછીછી; અને શ્રેષ્ઠ મુનિ રાજા સાથે સંવાદ કરતા રહ્યા।
Verse 49
स्थित्वा नातिचिरं कालमातिथ्यार्थं न्यमन्त्रयत् / ततः स राजा सुप्रीतो जमदग्नि मभाषत
થોડો સમય રહીને તેણે আতિથ્ય માટે આમંત્રણ કર્યું; ત્યારબાદ અત્યંત પ્રસન્ન રાજાએ જમદગ્નિને કહ્યું।
Verse 50
महर्षे देहि मे ऽनुज्ञां गमिष्यामि स्वकं पुरम् / समग्रवाहनबलो ह्यहं तस्मान्महामुने
હે મહર્ષે, મને અનુજ્ઞા આપો—હું મારા નગરને જઈશ; હે મહામુને, હું સંપૂર્ણ વાહન અને સૈન્યબળ સાથે છું।
Verse 51
कर्तु न शक्यमा तिथ्यं त्वया वन्याशिना वने / अथवा त्वं तपःशक्त्या कर्तुमातिथ्यमद्य मे
વનમાં વન્ય આહાર કરનાર તારા માટે અહીં আতિથ્ય કરવું શક્ય નથી; અથવા તું તપઃશક્તિથી આજે મારું আতિથ્ય કરી શકે છે.
Verse 52
शक्नोष्यपि पुरीं गन्तुं मामनुज्ञातुर्हसि / अन्यथा चेत्खलैः सैन्यैरत्यर्थं मुनिसत्तम
તમે નગરમાં જઈ શકો છો, છતાં મારી અનુમતિ લેવી યોગ્ય છે; નહિતર દુષ્ટ સૈન્યોથી અતિશય પીડા થશે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ।
Verse 53
तपस्विनां भवेत्पीडा नियमक्षयकारिका / वसिष्ठ उवाच इत्येवमुक्तः स मुनिस्तं प्राहस्थीयतां क्षणम्
તપસ્વીઓને એવી પીડા થાય છે કે તે તેમના નિયમોનો ક્ષય કરે છે. વસિષ્ઠ બોલ્યા—આવું કહેવાતાં તે મુનિએ કહ્યું—ક્ષણમાત્ર થાંભો.
Verse 54
सर्वं संपादयिथ्ये ऽहमातिथ्यं सानुगस्य ते / इत्युक्त्वाहूय तां दोग्ध्रीमुवाचायं ममातिथिः
હું તારા, તારા અનુચરો સહિત, સર્વ আতિથ્યની વ્યવસ્થા કરી દઈશ. એમ કહી દોહનારીને બોલાવી કહ્યું—આ મારો અતિથિ છે.
Verse 55
उपाग तस्त्वया तस्मात्क्रियतामद्य सत्कृतिः / इत्युक्ता मुनिना दोग्ध्री सातिथेयमशेषतः / दुदोह नृपतेराशु यद्योग्यं मुनिगौरवात्
તારા પાસે અતિથિ આવ્યો છે; તેથી આજે તેની સત્કૃતિ કર. મુનિના વચનથી દોહનારી સ્ત્રીએ અતિથ્ય માટે, મુનિગૌરવને અનુરૂપ જે યોગ્ય હતું તે બધું રાજા માટે ત્વરિત દોહી કાઢ્યું.
Verse 56
अथाश्रमं तत्सुरराजसद्मनिकाशमासीद्भृगुपुङ्गवस्य / विभूतिभेदैरविचिन्त्यरुपमनन्यसाध्यं सुरभिप्रभावात्
ત્યારે ભૃગુપુંગવનો તે આશ્રમ દેવરાજ ઇન્દ્રના સદન સમાન હતો. વિવિધ વિભૂતિભેદોથી તેનું રૂપ અચિંત્ય હતું, અને દિવ્ય સુરભિ-પ્રભાવથી તે અનન્ય, અન્યથી અસાધ્ય હતો.
Verse 57
अनेकरत्नोज्ज्वलचित्रहेमप्रकाशमालापरिवीतमुच्चैः / पूर्णेन्दुशुभ्राभ्रविषक्तशृङ्गैः प्रासादसंघैः परिवीतमन्तः
તે ઊંચો આશ્રમ અનેક રત્નોથી ઝગમગતો અને વિચિત્ર હેમપ્રકાશની માળાઓથી ઘેરાયેલો હતો. અંદરથી તે પ્રાસાદોના સમૂહથી આવૃત હતો, જેમના શિખરો પૂર્ણચંદ્ર સમ શ્વેત અને વાદળોમાં લિપ્ત હતા.
Verse 58
कांस्यारकूटारसताम्रहेमदुर्वर्णसौधो पलदारुमृद्भिः / पृथग्विमिश्रैर्भवनैरनेकैः सद्भासितं नेत्रमनोभिरामैः
કાંસ્ય, અરકૂટ, રસ, તાંબું, સોનું અને વિવિધ વર્ણોના સૌધો, તેમજ પલાશ-લાકડું અને માટીથી બનેલા—અલગ અને મિશ્રિત અનેક ભવનો દ્વારા તે સ્થાન સુશોભિત હતું; નેત્ર અને મનને અતિ રમણિય લાગતું હતું.
Verse 59
महार्हरत्नोज्ज्वलहेमवेदिकानिष्कूटसोपानकुटीविटङ्ककैः / तुलाकपाटर्गलकुड्यदेहलीनिशान्तशालाजिरशोभितैर्भृशम्
તે સ્થાન મહાર্ঘ રત્નોથી ઝગમગતી હેમવેદિકાઓ, નિષ્કૂટો, સોપાનો, કૂટીઓ અને વિટંકોથી અત્યંત શોભિત હતું; તેમજ તુલાયુક્ત કપાટો, અર્ગળો, દીવાલો, દેહલી, શાંત શાળાઓ અને આંગણાઓથી પણ વિશેષ રીતે અલંકૃત હતું.
Verse 60
वलभ्यलिन्दाङ्गपाचारुतोरणैरदभ्रपर्यन्तचतुष्किकादिभिः / स्तंभेषु कुड्येषु च दिव्यरत्नविचित्रचित्रैः परिशोभमानैः
વલભ્યો, લિંદો, આંગણાં અને સુંદર તોરણો, તેમજ વિશાળ પરિઘવાળી ચતુષ્કિકાઓ વગેરે દ્વારા તે આશ્રમ શોભિત હતો. સ્તંભો અને દીવાલો પર દિવ્ય રત્નોથી બનેલા વિચિત્ર ચિત્રો ઝગમગતા, જેથી તે વધુ શોભાયમાન બનતો હતો.
Verse 61
उच्चावचै रत्नवरैर्विचित्रसुवर्णसिंहासनपीठिकाद्यैः / स भक्ष्यभोज्यादिभि रन्नपानैरुपेतभाण्डोपगतैकदेशैः
ત્યાં ઊંચા-નીચા ઉત્તમ રત્નોથી શોભિત વિચિત્ર સુવર્ણ સિંહાસન, પીઠિકા વગેરે હતાં; તેમજ ભક્ષ્ય-ભોજ્ય અને નાનાવિધ અન્ન-પાન પાત્રો સહિત વિવિધ સ્થાનોમાં ગોઠવાયેલાં હતાં।
Verse 62
गृहैरमर्त्योचितसर्वसंपत्समन्वितैर्नेत्रमनो ऽभिरामैः / तस्याश्रमं सन्नगरोपमानं बभौ वधूभिश्चमनोहराभिः
અમરોને યોગ્ય એવી સર્વ સંપત્તિથી યુક્ત, આંખ અને મનને રમી જાય એવા ગૃહો તથા મનોહર વધૂઓથી તેની આશ્રમસ્થળી જાણે નગર સમી શોભવા લાગી।
Frequently Asked Questions
It advances the Bhārgava Rāma (Paraśurāma) biographical strand while introducing the Haihaya royal presence (Daihayeśvara), positioning an imminent interaction/conflict between a Bhārgava exemplar and a Kṣatriya power bloc.
The Narmadā tīra is foregrounded through dawn and āśrama-ritual descriptions; it authenticates the setting as a tīrtha landscape and frames the transition from orderly sacrificial life to the intrusion of the Haihaya lord’s hunt.
Rāma’s acts are legitimized by layered authority: kulaguru injunction (tapas), Śambhu’s command (tīrtha-krama), and deva-protection (daitya-vadha), culminating in Hara’s grace—presented as a model where obedience and ritual order yield righteous power.