Adhyaya 20

Verse 1

इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे श्राद्धकल्पे ब्रह्मणपरीक्षा नाम एकोनविंशो ऽध्यायः // १९// बृहस्पतिरुवाच इत्येते पितरो देवा देवानामपि देवताः / सप्तस्वेते स्थिता नित्यं स्थानेषु पितरो ऽव्ययाः

આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણમાં (વાયુપ્રોક્ત) મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ધાતપાદ, શ્રાદ્ધકલ્પમાં ‘બ્રાહ્મણપરીક્ષા’ નામનો ઓગણીસમો અધ્યાય. બૃહસ્પતિએ કહ્યું—આ પિતૃઓ દેવસ્વરૂપ છે, દેવોના પણ અધિદેવ છે; અવ્યય પિતૃઓ સાત સ્થાનોમાં નિત્ય સ્થિત છે।

Verse 2

प्रजापतिसुता ह्येते सर्वेषां तु महात्मनाम् / आद्यो गणस्तु योगानामनुयोगविवर्द्धनः

આ બધા પ્રજાપતિના પુત્રો છે અને સર્વ મહાત્માઓ સાથે સંબંધિત છે; યોગોના ગણોમાં આ પ્રથમ ગણ છે, જે અનુયોગ (અનુશાસન/અનુષ્ઠાન)ને વધારનાર છે।

Verse 3

द्वितीयो देवतानां तु तृतीयो दानवादिनाम् / शेषास्तु वर्णिंनां ज्ञेया इति सर्वे प्रकीर्त्तिताः

બીજો ગણ દેવતાઓનો છે અને ત્રીજો દાનવ વગેરેનો; બાકીના ગણો વર્ણો સાથે સંબંધિત છે એમ જાણવું—આ રીતે સર્વનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું છે।

Verse 4

देवास्छैतान्यजन्ते वै सर्वज्ञानेष्ववस्थितान् / आश्रमश्च यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथाक्रमम्

દેવતાઓ પણ સર્વજ્ઞાનમાં સ્થિત એવા આ પિતૃઓનું યજન કરે છે; તેમજ ચારેય આશ્રમો પણ ક્રમશઃ તેમની પૂજા કરે છે।

Verse 5

सर्वे वर्णा यजन्त्येनांश्चत्वारस्तु यथागमम् / तथा संकरजात्यश्च म्लेच्छाश्चापि यजन्ति वै

સર્વ વર્ણો આગમ મુજબ તેમનું યજન કરે છે—ચારેય રીતે યથાવિધિ; તેમજ સંકર જાતિઓ અને મ્લેચ્છો પણ નિશ્ચયે તેમનું પૂજન કરે છે।

Verse 6

पितृंस्तु यो यजेद्भक्त्या पितरः प्रीणयन्ति ते / पितरः पुष्टिकामस्य प्रजाकामस्य वा पुनः

જે ભક્તિપૂર્વક પિતૃઓનું યજન કરે છે, તેનાથી પિતૃઓ પ્રસન્ન થાય છે. પુષ્ટિ કે પ્રજા ઇચ્છનારને પણ પિતૃઓ ફળ આપે છે.

Verse 7

पुष्टिं प्रजां तु स्वर्गं च प्रयच्छन्ति पितामहाः / देवकार्यादपि तथा पितृकार्यं विशिष्यते

પિતામહો પુષ્ટિ, પ્રજા અને સ્વર્ગ આપે છે. તેમજ દેવકાર્ય કરતાં પણ પિતૃકાર્ય વિશેષ ગણાય છે.

Verse 8

देवतानां हि पितरः पूर्वमाप्यायनं स्मृताः / न हि योगगतिः सूक्ष्मा पितॄणां ज्ञायते नरैः

દેવતાઓ માટે પણ પૂર્વે પિતૃઓને પોષણનો આધાર માનવામાં આવ્યો છે. પિતૃઓની સૂક્ષ્મ યોગગતિ મનુષ્યોને જાણી શકાતી નથી.

Verse 9

तपसा हि प्रसिद्धेन किं पुनर्मांसचक्षुषा / सर्वेषां राजतं पात्रमथ वा रजतान्वितम्

પ્રસિદ્ધ તપસ્યા દ્વારા જે જાણી શકાય, તો પછી માંસચક્ષુથી શું? સર્વ માટે રજતનું પાત્ર, અથવા રજતયુક્ત પાત્ર (યોગ્ય) છે.

Verse 10

पावनं ह्युत्तमं प्रोक्तं देवानां पितृभिः सह / येषां दास्यन्ति पिण्डांस्त्रीन्बान्धवा नामगोत्रतः

દેવતાઓ સાથે પિતૃઓ સહિત આ કર્મ પરમ પાવન કહેવાયું છે. જેમના બાંધવો નામ-ગોત્રથી ત્રણ પિંડ અર્પણ કરશે.

Verse 11

भूमौ कुशोत्तरायां च अपसव्यविधानतः / सर्वत्र वर्त्तमानास्ते पिण्डाः प्रीणन्ति वै पितॄन्

ભૂમિ પર કુશા ઉત્તર તરફ રાખીને અને અપસવ્ય વિધાન મુજબ કરેલા તે પિંડો જ્યાં જ્યાં રહે છે ત્યાં ત્યાં પિતૃઓને નિશ્ચયે તૃપ્ત કરે છે।

Verse 12

यदाहारो भवेज्जन्तुराहारः सो ऽस्य जायते / यथा गोष्ठे प्रनष्टां वै वत्सो विन्दति मातरम्

જે જીવનો જેવો આહાર હોય, એવો જ આહાર તેને પ્રાપ્ત થાય છે; જેમ ગોશાળામાં ખોવાયેલું વાછરડું પોતાની માતાને શોધી લે છે।

Verse 13

तथा तं नयते मन्त्रो जन्तुर्यत्रावतिष्ठति / नामगोत्रं च मन्त्रं च दत्तमन्नं नयन्ति तम्

તેમ જ મંત્ર તે જીવ જ્યાં સ્થિત છે ત્યાં તેને લઈ જાય છે; નામ-ગોત્ર સહિતનો મંત્ર અને અર્પિત અન્ન તેને સુધી પહોંચાડે છે।

Verse 14

अपि योनिशतं प्राप्तांस्तृप्तिस्ताननुगच्छति / एवमेषा स्थिता सत्ता ब्रह्मणः परमेष्ठिनः

તેઓ સો-સો યોનિઓ પ્રાપ્ત કરે તોય તૃપ્તિ તેમનું અનુસરણ કરે છે; આ રીતે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માની આ સ્થિર વ્યવસ્થા સ્થાપિત છે।

Verse 15

पितॄणमादिसर्गेतु लोकानामक्षयार्थिनाम् / इत्येते पितरश्चैव लोका दुहितरस्तथा

આદિ સર્જનમાં પિતૃઓ માટે, લોકોની અક્ષયતા ઇચ્છતા—આ પિતૃઓ જ અને આ લોકો જ, તેમજ તેમ જ ‘દુહિતર’ (કન્યાઓ) કહેવાય છે।

Verse 16

दौहित्रा यजमानश्च प्रोक्ताश्चैव मयानघ / कीर्त्तिताः पितरस्ते वै तव पुत्र यथाक्रमम्

હે નિષ્પાપ! મેં દૌહિત્રો અને યજમાનનું પણ વર્ણન કર્યું છે; હે પુત્ર, તારા પિતૃઓ ક્રમશઃ કીર્તિત થયા છે.

Verse 17

शंयुरुवाच अहो दिव्यस्त्वया तात पितृसर्गस्तु कीर्तितः / लोका दुहितरश्चैव दोहित्राश्च श्रुतास्तथा

શંયુ બોલ્યો—અહો તાત! તમે પિતૃસર્ગનું દિવ્ય કીર્તન કર્યું; લોકો, પુત્રીઓ અને દૌહિત્રો પણ તેમ જ સાંભળ્યા.

Verse 18

दानानि सह शौचेन कीर्त्तितानि फलानि च / अक्षय्यत्वं द्विजांश्चैव सर्वमेतदुदाहृतम् / अद्यप्रभृति कर्त्तास्मि सर्वमेतद्यथातथम्

શૌચ સાથેના દાનો અને તેમના ફળો કીર્તિત થયા; અક્ષયત્વ અને દ્વિજોના સન્માન—આ બધું કહેવાયું. આજથી હું આ બધું યથાવત્ કરીશ.

Verse 19

बृहस्पतिरुवाच इत्येतदङ्गिराः पूर्वमृषीणामुक्तवान्प्रभुः / पृष्टश्च संशयान्सर्वानृषीनाह नृसंसदि

બૃહસ્પતિ બોલ્યા—આ રીતે પ્રભુ અંગિરાએ પૂર્વે ઋષિઓને કહ્યું હતું; અને બધા સંશયો પૂછાતા, મનુષ્યસભામાં તેમણે ઋષિઓને ઉત્તર આપ્યો.

Verse 20

सत्रे तु वितते पूर्वं तथा वर्षसहस्रके / यस्मिन्सदस्पतिस्नातो ब्रह्मा सीद्देवताप्रभुः

પૂર્વે સહસ્ર વર્ષ સુધી વિસ્તરેલા સત્રમાં, જેમાં સદસ્પતિ-સ્નાત બ્રહ્મા—દેવતાઓના પ્રભુ—આસનસ્થ હતા.

Verse 21

गतानि तत्र वर्षाणां पञ्चाशच्च शतानि वै / श्लोकाश्चात्र पुरा गीता ऋषिभिर्ब्रह्मवादिभिः

ત્યાં પાંચસો પચાસ વર્ષ વીતી ગયા; અને ત્યાં જ પૂર્વે બ્રહ્મવાદી ઋષિઓએ શ્લોકો ગાયા।

Verse 22

दीक्षितस्य पुरा सत्रे ब्रह्ममः परमात्मनः / तत्रैव दत्तमन्नाग्रं पितॄणामक्षयर्थिनाम् / लोकानां च हितार्थाय ब्रह्मणा परमेष्ठिना

પૂર્વે પરમાત્મા બ્રહ્માના સત્રમાં દીક્ષિત થતાં, ત્યાં જ પિતૃઓના અક્ષય ફળ માટે અન્નનો પ્રથમ ભાગ અર્પણ થયો; લોકહિત માટે પરમેષ્ઠી બ્રહ્માએ આ કર્યું।

Verse 23

सूत उवाच एवं बृहस्पतिः पूर्वं पृष्टः पुत्रेण धीमता / प्रोवाच पितृसर्गं तु यश्चैव समुदाहृत

સૂત બોલ્યા—આ રીતે બુદ્ધિમાન પુત્રે પૂછતાં બૃહસ્પતિએ પૂર્વે ઉલ્લેખિત પિતૃસર્ગનું વર્ણન કર્યું।