Adhyaya 2
ऋषिसर्गवर्णन (Rishi-Sarga Varṇana) — Account of the Creation/Origination of Sages and Beings
આ અધ્યાયમાં સૂતજી સૃષ્ટિ-વ્યવસ્થાનો પ્રસંગ વર્ણવે છે. ચાક્ષુષ સંદર્ભમાં પ્રજા-સર્જન પછી સ્વયંભૂ બ્રહ્મા દક્ષને ‘પ્રજાઓ સૃજ’ એવી આજ્ઞા આપે છે. દક્ષ પ્રથમ માનસ સર્ગથી ઋષિ, દેવ, ગંધર્વ, મનુષ્ય, નાગ, રાક્ષસ, યક્ષ, ભૂત-પિશાચ, પક્ષી અને પશુ વગેરે અનેક વર્ગોની પ્રજાઓ ઉત્પન્ન કરે છે, પરંતુ તે મનોજાત પ્રજા સ્થિર થઈને વધતી નથી. ત્યારે મહાદેવની પ્રેરણાથી સુધારો થાય છે અને દક્ષ તપસ્વિની તથા જગત્-ધારિણી અસિક્ની (વૈરણી) સાથે વિવાહ કરીને મૈથુનભાવથી પ્રજાવિસ્તાર શરૂ કરે છે. તેને સહસ્ર પુત્રો (હર્યશ્વ) થાય છે; બ્રહ્મપુત્ર નારદનો ઉપદેશ આ સીધા પ્રજાવર્ધનને વિક્ષેપિત કરે છે અને આગળની વંશપરંપરાનો મહત્વનો વળાંક બને છે. આ રીતે માનસ સર્ગ નિષ્ફળ જાય ત્યારે મૈથુની સર્ગ સ્થાપિત થઈ વંશઇતિહાસનો આરંભ થાય છે।
Shlokas
Verse 1
इति श्रीब्रह्माण्डे महापुराणे वायुप्रोक्ते मध्यभागे तृतीय उपोद्धातपादे ऋषिसर्गवर्णनं नाम प्रथमो ऽध्यायः सूत उवाच विनिवृत्ते प्रजासर्गे षष्ठे वै चाक्षुषस्य ह / प्रजाः सृजेति व्यदिष्टः स्वयं दक्षः स्वयंभुवा
આ રીતે શ્રીબ્રહ્માંડ મહાપુરાણના વાયુપ્રોક્ત મધ્યભાગના તૃતીય ઉપોદ્ઘાતપાદમાં ‘ઋષિસર્ગવર્ણન’ નામે પ્રથમ અધ્યાય. સૂત બોલ્યા— ચાક્ષુષ મન્વંતરના છઠ્ઠા પ્રજાસર્ગ પૂર્ણ થયા પછી સ્વયંભૂએ સ્વયં દક્ષને ‘પ્રજાઓ સર્જ’ એમ આદેશ આપ્યો।
Verse 2
ससर्ज सर्वभूतानि गतिमन्ति ध्रुवाणि च / मानसानि च भूतानि स पूर्वमसृजत्प्रभुः
તે પ્રભુએ સર્વ ભૂતોની સૃષ્ટિ કરી— ગતિમાન અને સ્થિર બંને; અને પ્રથમ તેણે માનસ (મનથી ઉત્પન્ન) ભૂતોને રચ્યા।
Verse 3
ऋषीन्देवांश्च गन्धर्वान्मनुष्योरगराक्षसान् / यक्षभूतपिशाचांश्च वयः पशुमृगांस्तथा
ઋષિઓ, દેવો, ગંધર્વો, મનુષ્યો, ઉરગો અને રાક્ષસો; તેમજ યક્ષ, ભૂત, પિશાચ, પક્ષીઓ, પશુઓ અને મૃગો પણ।
Verse 4
यदास्य मनसा सृष्टा न व्यवर्द्धन्त ताः प्रजाः / अपध्याता भगवता महादेवेन धीमता
જ્યારે તેની મનસાથી સર્જાયેલી તે પ્રજાઓ વધતી ન હતી, ત્યારે ધીમાન ભગવાન મહાદેવે તેમને અપધ્યાન કરીને વિમુખતા ધારણ કરી।
Verse 5
स मैथुनेन भावेन सिसृक्षुर्विविधाः प्रजाः / असिक्रीमावहद्भार्यां वीरणस्य प्रजापतेः
પછી સંયોગભાવથી વિવિધ પ્રજાઓ સર્જવા ઇચ્છીને, તેણે પ્રજાપતિ વીરણની પત્ની અસિક્રીને સ્વીકારી।
Verse 6
सुतां सुमहता युक्तां तपसा लोक धारिणीम् / यया धृतमिदं सर्वं जगत्स्थावरजङ्गमम्
તે મહાન તપસાથી યુક્ત, લોકને ધારણ કરનારી પુત્રી હતી—જેણે આ સમગ્ર સ્થાવર-જંગમ જગતને ધારણ કર્યું છે।
Verse 7
अत्राप्युदाहरन्तीमौ श्लोकौ प्राचेतसां प्रति / दक्षस्योद्वहतो भार्यांमसिक्रीं वैरणीं पुरा
અહીં પણ પ્રાચેતસો પ્રત્યે આ બે શ્લોકો ઉદ્ધૃત થાય છે—પૂર્વકালে જ્યારે દક્ષે વૈરણિ અસિક્રીને પત્ની તરીકે ગ્રહણ કરી હતી।
Verse 8
कृपानां नियुतं दक्षं सर्पिणां साभिमानिनाम् / नदीगिरिष्बसज्जन्तं पृष्ठतो ऽनुययौ प्रभुम्
કૃપાણોના નિયુત અને અભિમાની સર્પો વચ્ચે દક્ષ નદી-પર્વતોમાં આસક્ત રહી પણ પ્રભુને પાછળથી અનુસર્યો।
Verse 9
तं दृष्ट्वा ऋषिभिः प्रोक्तं प्रतिष्ठास्यति वै प्रजाः / प्रथमो ऽत्र द्वितीयस्तु दक्षः स हि प्रजापतिः
તેને જોઈ ઋષિઓએ કહ્યું—આ નિશ્ચયે પ્રજાઓને સ્થાપિત કરશે; અહીં પ્રથમ તે છે અને દ્વિતીય દક્ષ, કારણ કે તે પ્રજાપતિ છે।
Verse 10
अथागच्छद्यथाकालं प्रहीनां नियुतं तु यत् / असिक्रीं वैरणीं तत्र दक्षः प्राचेतसो ऽवहत्
પછી સમયાનુસાર જે નિયુત અવશેષ હતું તે આવ્યું; ત્યાં પ્રાચેતસ દક્ષે અસિક્ની નામની વૈરણીને પત્નીરૂપે ગ્રહણ કરી।
Verse 11
अथ पुत्रसहस्रं स वैरण्याममितौजसम् / असिक्न्यां जनयामास दक्षः प्राचे तसः प्रभुः
ત્યારે પ્રભુ પ્રાચેતસ દક્ષે અસિક્ની દ્વારા વૈરણીમાં અમિત તેજવાળા એક હજાર પુત્રોને જનમ આપ્યો।
Verse 12
तांस्तु दृष्ट्वा महातेजाः स विवर्द्धयिषुः प्रजाः / देवर्षिप्रियसंवादो नारदो ब्रह्मणः सुतः
તેમને જોઈ, પ્રજાઓ વધારવાની ઇચ્છાવાળા મહાતેજસ્વી, દેવર્ષિઓના પ્રિય સંવાદક, બ્રહ્માના પુત્ર નારદ (ત્યાં આવ્યા)।
Verse 13
नाशाय वचनं तेषां शापयैवात्मनो ऽब्रवीत् / यः कश्यपसुतस्याथ परमेष्ठी व्यजायत
તેમના નાશ માટે તેણે પોતાના શાપરૂપ વચન ઉચ્ચાર્યાં; અને પરમેષ્ઠી કશ્યપપુત્રના ત્યાં જન્મ્યો.
Verse 14
मानसः कश्यपस्यासीद्दक्षशापवशात्पुनः / तस्मात्स काश्यपस्याथ द्वितीयो मानसो ऽभवत्
દક્ષના શાપના પ્રભાવથી તે ફરી કશ્યપનો માનસપુત્ર થયો; તેથી તે કાશ્યપનો બીજો માનસપુત્ર બન્યો.
Verse 15
स हि पूर्वं समुत्पन्नो नारदः परमेष्ठिनः / तेन वृक्षस्य पुत्रा वै हर्यश्वा इति विश्रुताः
એ નારદ પહેલાં પરમેષ્ઠીમાંથી ઉત્પન્ન થયો હતો; તેના કારણે વૃક્ષના પુત્રો ‘હર્યશ્વ’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 16
धर्मार्थं नाशिताः सर्वे विधिना च न संशयः / तस्योद्यतस्तदा दक्षः क्रुद्धः शापाय वै प्रभुः
ધર્માર્થે તેઓ બધા વિધિ દ્વારા નાશ પામ્યા—એમાં સંશય નથી; ત્યારે ઉદ્યત પ્રભુ દક્ષ ક્રોધિત થઈ શાપ આપવા તત્પર થયો.
Verse 17
ब्रह्मर्षीन्वै पुरस्कृत्य याचितः परमेष्ठिना / ततो ऽभिसंधिं चक्रे वै दक्षश्च परमेष्ठिना
બ્રહ્મર્ષિઓને આગળ રાખીને પરમેષ્ઠીએ વિનંતી કરી; ત્યારબાદ દક્ષે પણ પરમેષ્ઠી સાથે સંધિ કરી.
Verse 18
कन्यायां नारदो मह्यं तव पुत्रो भवेदिति / ततो दक्षः सुतां प्रदात् प्रियां वै परमेष्ठिने / तस्मात्स नारदो जज्ञे भूयः शापभयदृषिः
કન્યાના વિષયે—“નારદ મારો પુત્ર બને” એમ વર આપીને, ત્યાર પછી દક્ષે પરમેષ્ઠિને પોતાની પ્રિય પુત્રી અર્પી. તેથી નારદ ફરી જન્મ્યો, શાપભયને જાણનાર ઋષિ.
Verse 19
शांशपायन उवाच कथं वै नाशिताः पूर्वं नारदेन सुरर्षिणा / प्रजापतिसुतास्ते वै श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः
શાંશપાયન બોલ્યા—દેવર્ષિ નારદે પહેલાં તેમને કેવી રીતે નાશ કર્યા? તે પ્રજાપતિના પુત્રો કેવી રીતે વિનષ્ટ થયા—તે તત્ત્વથી સાંભળવા ઇચ્છું છું.
Verse 20
सूत उवाच दक्षपुत्राश्च हर्यश्वा विवर्धयिषवः प्रजाः / समागता महावीर्या नारदस्तानुवाच ह
સૂત બોલ્યા—દક્ષના પુત્ર હર્યશ્વો પ્રજાને વધારવા ઇચ્છતા એકત્ર થયા. તેઓ મહાવીર્યવાન હતા; ત્યારે નારદે તેમને કહ્યું.
Verse 21
बालिशा बत यूयं वै न प्रजानीथ भूतलम् / अन्तरूर्ध्वमधश्चैव कथं स्रक्ष्यथ वै प्रजाः
અરે, તમે તો બાળિશ છો; ભૂતલને તમે જાણતા નથી. અંદર, ઉપર અને નીચે—આ બધું ન જાણીને પ્રજાની સૃષ્ટિ કેવી રીતે કરશો?
Verse 22
ते तु तद्वचन श्रुत्वा प्याताः सर्वतो दिशम् / अधापि म निवर्त्तन्ते समुद्रस्था इवापगाः
તે વચન સાંભળીને તેઓ સર્વ દિશાઓમાં નીકળી ગયા. આજ સુધી તેઓ પાછા ફર્યા નથી—જેમ સમુદ્રમાં મળી ગયેલી નદીઓ પાછી ફરતી નથી.
Verse 23
अथ तेषु प्रणष्टेषु दक्षः प्राचे तसः पुनः / वैरण्यामेव पुत्राणां सहस्रमसृजत्प्रभुः
તેઓ નષ્ટ થયા પછી પ્રાચેતસ દક્ષે ફરી વૈરણ્યામાંથી પુત્રોના સહસ્રને સર્જ્યા।
Verse 24
प्रजा विवर्द्धयिषवः शबलाश्वाः पुनस्तु ते / पूर्वमुक्तं वचस्तद्वै श्राविता नारदेन ह
શબલાશ્વ નામે તેઓ પ્રજાને વધારવા ઇચ્છતા હતા; પરંતુ નારદે તેમને પૂર્વોક્ત વચન સંભળાવ્યું।
Verse 25
अन्योन्यमूचुस्ते सर्वे सम्यगाह ऋषिः स्वयम् / भ्रातॄणां पदवीं चैव गन्तव्या नात्र संशयः
તેઓ સૌએ પરસ્પર કહ્યું—ઋષિએ સ્વયં યોગ્ય કહ્યું; ભાઈઓના માર્ગે જ જવું, તેમાં શંકા નથી।
Verse 26
ज्ञात्वा प्रमाणं पृथ्व्या वै सुखं स्रक्ष्यामहे प्रजाः / प्रकाशाः स्वस्थमनसा यथावदनुशासिताः
પૃથ્વીનું પ્રમાણ જાણીને અમે સુખપૂર્વક પ્રજાઓ સર્જીશું; નિર્મળ અને શાંત મનથી, યથાવત્ અનુશાસિત છીએ।
Verse 27
ते ऽपि तेनैव मार्गेण प्रयाताः सर्वतो दिशम् / अद्यापि न निवर्त्तन्ते विस्तारायमलिप्सवः
તેઓ પણ એ જ માર્ગે સર્વ દિશાઓમાં ગયા; વિસ્તરણની લાલસાથી તેઓ આજેય પાછા ફરતા નથી।
Verse 28
ततः प्रभृति वै भ्राता भ्रातुरन्वेषणे रतः / प्रयतो नश्यति क्षिप्रं तन्न कार्यं विजानता
ત્યાંથી તે ભાઈ ભાઈની શોધમાં જ રત રહ્યો. પ્રયત્ન કર્યે પણ તે ઝડપથી નાશ પામે; જાણકારએ એવું કાર્ય ન કરવું.
Verse 29
नष्टेषु शबलाश्वेषु दक्षः क्रुद्धो ऽशपद्विभुः / नारदं नाशमेहीति गर्भवासं वसेति च
શબલ અશ્વો નષ્ટ થતાં વિભુ દક્ષ ક્રોધિત થઈ શાપ આપ્યો— ‘હે નારદ, તું નાશ પામ; અને ગર્ભવાસમાં વસ.’
Verse 30
तदा तेष्वपि नष्टेषु महात्मा स प्रभुः किल / षष्टिं दक्षो ऽसृजत्कन्या वैरण्यामेव विश्रुताः
ત્યારે તે પણ નષ્ટ થતાં, મહાત્મા પ્રભુ દક્ષે સાઠ કન્યાઓ સર્જી; તેઓ ‘વૈરાણ્યા’ નામે પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 31
तास्तदा प्रतिजग्राह पत्न्यर्थं कश्यपः सुताः / धर्मः सोमश्च भगवांस्तथा चान्ये महर्षयः
ત્યારે કશ્યપે તેમને પત્નીરૂપે સ્વીકાર્યા; તેમજ ધર્મ, ભગવાન સોમ અને અન્ય મહર્ષિઓએ પણ (તેમને) ગ્રહણ કર્યા.
Verse 32
इमां विसृष्टिं दक्षस्य कृत्स्नां यो वेद तत्त्वतः / आयुष्मान्कीर्त्तिमान्धन्यः प्रजावाश्च भवत्युत
જે દક્ષની આ સંપૂર્ણ સૃષ્ટિને તત્ત્વથી જાણે છે, તે દીર્ઘાયુ, કીર્તિમાન, ધન્ય અને સંતાનવાન બને છે.
Frequently Asked Questions
Dakṣa’s transition to maithunī-sarga through marriage with Asiknī (Vairaṇī) functions as the genealogical pivot, enabling stable progeny-lines and setting up later catalogues of descendants.
The chapter states the mind-created progenies do not ‘increase/flourish’ (na vyavarddhanta), prompting a shift to embodied, reproductive creation (maithuna-bhāva), a standard Purāṇic mechanism for stabilizing populations and lineages.
Nārada appears as a devarṣi whose counsel interrupts or redirects straightforward progeny-expansion, serving as a narrative hinge that prevents linear overpopulation and channels creation into alternative lineal or ascetic trajectories.