Adhyaya 8
Nārāyaṇa-kavaca — The Armor of Lord Nārāyaṇa
છઠ્ઠા સ્કંધના ઇન્દ્ર–અસુર સંઘર્ષના પ્રવાહમાં મહારાજ પરિક્ષિત શુકદેવ ગોસ્વામીજીને પૂછે છે કે ઇન્દ્રે શત્રુઓને જીતીને રાજ્ય ફરી મેળવ્યું તે માટે જે વિષ્ણુ-મંત્રમય કવચ હતું, તે શું છે. શુકદેવ કહે છે કે દેવતાઓના પુરોહિત તરીકે નિયુક્ત વિશ્વરૂપ પાસે ઇન્દ્ર ગયો અને નારાયણ-કવચ પ્રાપ્ત કર્યું. વિશ્વરૂપ આચમનાદિ શુદ્ધિ, યોગ્ય આસન અને દિશા, તેમજ અષ્ટાક્ષરી (ૐ નમો નારાયણાય), દ્વાદશાક્ષરી (ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય) અને ષડાક્ષરી (ૐ વિષ્ણવે નમઃ) મંત્રોથી ન્યાસ, દિગ્બંધન અને શસ્ત્ર-મંત્રોની વિધિ ક્રમબદ્ધ રીતે સમજાવે છે. પછી કવચમાં મત્સ્ય, વામન, નૃસિંહ, વરાહ, રામ વગેરે અવતારો, કાળના વિભાગોમાં ભગવાનનાં નામો અને સુદર્શન, ગદા, શંખ, ખડ્ગ, ઢાલ વગેરે આયુધો દ્વારા સર્વદિશા રક્ષા સ્મરણ થાય છે. અધ્યાય અંતે તેની અસરકારકતા, કૌશિક–ચિત્રરથનો દૃષ્ટાંત, અને શ્રદ્ધાથી શ્રવણ કે પ્રયોગ કરવાથી આપત્તિ-નાશ તથા માન-યશ મળે એમ કહી આગળ ઇન્દ્રની વિજયકથા માટે ભૂમિકા તૈયાર થાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीराजोवाच यया गुप्त: सहस्राक्ष: सवाहान् रिपुसैनिकान् । क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १ ॥ भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् । यथाततायिन: शत्रून्येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે ભગવન, જે વિષ્ણુ-મંત્રરૂપ કવચથી સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રે વાહનો સહિત શત્રુસેનાને જાણે રમતમાં જ જીતીને ત્રિલોકીની સમૃદ્ધિ ભોગવી, તે મને કહો। કૃપા કરીને તે નારાયણાત્મક વર્મનું વર્ણન કરો, જેના રક્ષણથી ઇન્દ્રે યુદ્ધમાં પ્રાણઘાતક શત્રુઓને જીત્યા।
Verse 2
श्रीराजोवाच यया गुप्त: सहस्राक्ष: सवाहान् रिपुसैनिकान् । क्रीडन्निव विनिर्जित्य त्रिलोक्या बुभुजे श्रियम् ॥ १ ॥ भगवंस्तन्ममाख्याहि वर्म नारायणात्मकम् । यथाततायिन: शत्रून्येन गुप्तोऽजयन्मृधे ॥ २ ॥
શ્રીરાજાએ કહ્યું—હે ભગવન, જે વિષ્ણુ-મંત્રરૂપ કવચથી સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રે વાહનો સહિત શત્રુસેનાને જાણે રમતમાં જ જીતીને ત્રિલોકીની સમૃદ્ધિ ભોગવી, તે મને કહો। કૃપા કરીને તે નારાયણાત્મક વર્મનું વર્ણન કરો, જેના રક્ષણથી ઇન્દ્રે યુદ્ધમાં પ્રાણઘાતક શત્રુઓને જીત્યા।
Verse 3
श्रीबादरायणिरुवाच वृत: पुरोहितस्त्वाष्ट्रो महेन्द्रायानुपृच्छते । नारायणाख्यं वर्माह तदिहैकमना: शृणु ॥ ३ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—દેવતાઓએ ત્વાષ્ટ્રપુત્ર વિશ્વરૂપને પુરોહિત તરીકે પસંદ કર્યો હતો. મહેન્દ્ર ઇન્દ્રે ‘નારાયણ-કવચ’ વિષે પૂછતાં વિશ્વરૂપે તેનો ઉપદેશ આપ્યો. એકાગ્ર ચિત્તે સાંભળો।
Verse 4
श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
વિશ્વરૂપે કહ્યું—ભય આવે ત્યારે પહેલાં હાથ-પગ ધોઈ આચમન કરવું, પવિત્ર કુશ ધારણ કરી ઉત્તરમુખે મૌન અને શુચિ બની બેસવું. પછી અષ્ટાક્ષરી ‘ૐ નમો નારાયણાય’ અને દ્વાદશાક્ષરી મંત્રોથી અંગ-કરન્યાસ કરીને નારાયણપર કવચ ધારણ કરવું. પગથી શરૂ કરીને ક્રમે ઘૂંટણ, જાંઘ, ઉદર, હૃદય, વક્ષ, મુખ અને શિર પર પ્રણવાદિ અક્ષરોનો ન્યાસ કરવો; પછી વિપરીત ક્રમથી પણ ન્યાસ કરવો।
Verse 5
श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
શ્રી વિશ્વરૂપ બોલ્યા—ભય આવે ત્યારે પહેલાં હાથ-પગ ધોઈ આચમન કરવું, પવિત્ર બની ઉત્તરમુખે બેસી કુશ સ્પર્શ કરીને મૌન રહેવું. પછી અષ્ટાક્ષરી અને દ્વાદશાક્ષરી મંત્રોથી કર-અંગન્યાસ કરીને ‘ૐ નમો નારાયણાય’ જપતાં પગથી ક્રમે ઘૂંટણ, જાંઘ, ઉદર, હૃદય, વક્ષ, મુખ અને શિરસ પર ન્યાસ કરવો; ત્યારબાદ ઉલટા ક્રમે પણ કરવો. આ રીતે નારાયણ-કવચ ધારણ થાય છે.
Verse 6
श्रीविश्वरूप उवाच धौताङ्घ्रिपाणिराचम्य सपवित्र उदङ्मुख: । कृतस्वाङ्गकरन्यासो मन्त्राभ्यां वाग्यत: शुचि: ॥ ४ ॥ नारायणपरं वर्म सन्नह्येद् भय आगते । पादयोर्जानुनोरूर्वोरुदरे हृद्यथोरसि ॥ ५ ॥ मुखे शिरस्यानुपूर्व्यादोंङ्कारादीनि विन्यसेत् । ॐ नमो नारायणायेति विपर्ययमथापि वा ॥ ६ ॥
શ્રી વિશ્વરૂપ બોલ્યા—ભયના સમયે હાથ-પગ ધોઈ આચમન કરીને શુદ્ધ થવું, ઉત્તરમુખે બેસી કુશ સ્પર્શ કરીને મૌન રહેવું. પછી અષ્ટાક્ષરી અને દ્વાદશાક્ષરી મંત્રોથી ન્યાસ કરીને નારાયણ-કવચ ધારણ કરવું. ‘ૐ નમો નારાયણાય’ જપતાં પગથી શિર સુધી ક્રમે ન્યાસ કરવો અને પછી ઉલટા ક્રમે પણ કરવો.
Verse 7
करन्यासं तत: कुर्याद् द्वादशाक्षरविद्यया । प्रणवादियकारान्तमङ्गुल्यङ्गुष्ठपर्वसु ॥ ७ ॥
પછી દ્વાદશાક્ષર વિદ્યા ‘ૐ નમો ભગવતે વાસુદેવાય’ વડે કરન્યાસ કરવો. દરેક અક્ષર પહેલાં ઓંકાર જોડીને જમણા હાથની તર્જનીથી શરૂ કરીને આંગળીઓના ટોચ પર અક્ષરો સ્થાપિત કરવાં અને ડાબા હાથની તર્જની સુધી પૂર્ણ કરવું. બાકી ચાર અક્ષરો અંગૂઠાના સાંધાઓ પર ન્યાસ કરવાં.
Verse 8
न्यसेद्धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
પછી ષડક્ષર મંત્ર ‘ૐ विष्णવે नमઃ’ નો જપ કરવો. ઓંકાર હૃદયમાં, ‘વિ’ મસ્તક પર, ‘ષ’ ભ્રૂમધ્યમાં, ‘ણ’ શિખામાં, ‘વે’ નેત્રો વચ્ચે ન્યાસ કરવો. પછી ‘ન’ શરીરના સર્વ સાંધાઓમાં ન્યાસ કરી, ‘મ’ ને અસ્ત્રરૂપ માની ધ્યાન કરવું—એ રીતે સાધક મંત્રમૂર્તિ બને છે. અંતે વિસર્ગসহ ‘મઃ અસ્ત્રાય ફટ્’ કહી પૂર્વાદિ સર્વ દિશાઓમાં પ્રક્ષેપ કરવો.
Verse 9
न्यसेद्धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
ષડક્ષર મંત્ર ‘ૐ विष्णવે नमઃ’ જપતાં ઓંકાર હૃદયમાં, ‘વિ’ મસ્તક પર, ‘ષ’ ભ્રૂમધ્યમાં, ‘ણ’ શિખામાં અને ‘વે’ નેત્રો વચ્ચે ન્યાસ કરવો. પછી ‘ન’ સર્વ સાંધાઓમાં સ્થાપિત કરી ‘મ’ ને અસ્ત્રરૂપ માની ધ્યાન કરવું; તેથી સાધક મંત્રમૂર્તિ બને છે. અંતે વિસર્ગসহ ‘મઃ અસ્ત્રાય ફટ્’ કહી પૂર્વાદિ સર્વ દિશાઓમાં ઉચ્ચાર કરવો.
Verse 10
न्यसेद्धृदय ओंङ्कारं विकारमनु मूर्धनि । षकारं तु भ्रुवोर्मध्ये णकारं शिखया न्यसेत् ॥ ८ ॥ वेकारं नेत्रयोर्युञ्ज्यान्नकारं सर्वसन्धिषु । मकारमस्त्रमुद्दिश्य मन्त्रमूर्तिर्भवेद् बुध: ॥ ९ ॥ सविसर्गं फडन्तं तत्सर्वदिक्षु विनिर्दिशेत् । ॐ विष्णवे नम इति ॥ १० ॥
પછી ષડક્ષરી મંત્ર “ૐ વિષ્ણવે નમઃ” નો જપ કરવો. ‘ૐ’ હૃદયમાં, ‘વિ’ મસ્તક પર, ‘ષ’ ભ્રૂમધ્યમાં, ‘ણ’ શિખામાં અને ‘વે’ નેત્રોની વચ્ચે ન્યાસ કરવો. ‘ન’ સર્વ સાંધાઓમાં સ્થાપી ‘મ’ ને અસ્ત્રરૂપે ધ્યાન કરવું; જપક મંત્રમૂર્તિ બને છે. અંતે વિસર્ગ જોડીને “મઃ અસ્ત્રાય ફટ્” પૂર્વથી આરંભ કરી સર્વ દિશાઓમાં ઉચ્ચારવું; મંત્રકવચથી દિશાઓ બંધાય છે.
Verse 11
आत्मानं परमं ध्यायेद् ध्येयं षट्शक्तिभिर्युतम् । विद्यातेजस्तपोमूर्तिमिमं मन्त्रमुदाहरेत् ॥ ११ ॥
જપ પૂર્ણ થયા પછી સાધકે ગુણતઃ પોતાને પરમ પુરુષ સાથે એકરૂપ માની ધ્યાન કરવું—જે ષડૈશ્વર્યથી પરિપૂર્ણ અને ધ્યાનયોગ્ય છે. તેમને વિદ્યા, તેજ અને તપની મૂર્તિ સમજી મનમાં ધારણ કરીને, પછી ભગવાન નારાયણનું આ રક્ષાકવચ સ્તોત્ર ‘નારાયણ-કવચ’ ઉચ્ચારવું.
Verse 12
ॐ हरिर्विदध्यान्मम सर्वरक्षां न्यस्ताङ्घ्रिपद्म: पतगेन्द्रपृष्ठे । दरारिचर्मासिगदेषुचाप- पाशान् दधानोऽष्टगुणोऽष्टबाहु: ॥ १२ ॥
ૐ હરિ મારી સર્વ રક્ષા કરે. તેઓ ગરુડરાજની પીઠ પર બિરાજમાન છે, તેમના કમળચરણ ત્યાં સ્થિર છે, અને તેઓ શંખ, ચક્ર, ઢાલ, તલવાર, ગદા, બાણ, ધનુષ્ય અને પાશ—આઠ આયુધ ધારણ કરે છે. અષ્ટબાહુ અને અષ્ટસિદ્ધિથી પરિપૂર્ણ એવા સર્વશક્તિમાન ભગવાન સદા મારી રક્ષા કરે.
Verse 13
जलेषु मां रक्षतु मत्स्यमूर्ति- र्यादोगणेभ्यो वरुणस्य पाशात् । स्थलेषु मायावटुवामनोऽव्यात् त्रिविक्रम: खेऽवतु विश्वरूप: ॥ १३ ॥
જળમાં મત્સ્યમૂર્તિ ભગવાન મારી રક્ષા કરે—વરুণના પાશથી અને ભયંકર જલચરોથી. સ્થલે માયાશક્તિ વિસ્તારી વટુ-વામન રૂપ ધારણ કરનાર વામનદેવ મારી રક્ષા કરે. અને આકાશમાં ત્રિલોકવિજયી વિરાટ વિશ્વરૂપ ત્રિવિક્રમ પ્રભુ મારી રક્ષા કરે.
Verse 14
दुर्गेष्वटव्याजिमुखादिषु प्रभु: पायान्नृसिंहोऽसुरयूथपारि: । विमुञ्चतो यस्य महाट्टहासं दिशो विनेदुर्न्यपतंश्च गर्भा: ॥ १४ ॥
વન, દુર્ગમ સ્થળો, યુદ્ધમુખ વગેરેમાં પ્રભુ નૃસિંહદેવ મારી રક્ષા કરે—જે અસુરયૂથપતિ હિરણ્યકશિપુના વૈરી છે. જેમનો મહાટ્ટહાસ છૂટતાં જ દિશાઓ ગુંજી ઉઠीं અને અસુરોની ગર્ભવતી સ્ત્રીઓના ગર્ભ પડી ગયા. તે કૃપાળુ ભગવાન સર્વત્ર, ખાસ કરીને કઠિન સ્થાનોમાં, મારી રક્ષા કરે.
Verse 15
रक्षत्वसौ माध्वनि यज्ञकल्प: स्वदंष्ट्रयोन्नीतधरो वराह: । रामोऽद्रिकूटेष्वथ विप्रवासे सलक्ष्मणोऽव्याद् भरताग्रजोऽस्मान् ॥ १५ ॥
યજ્ઞસ્વરૂપ યજ્ઞેશ્વર ભગવાન વરાહ, જેમણે તીક્ષ્ણ દંષ્ટ્રાઓ પર પૃથ્વીને જળમાંથી ઉઠાવી, માર્ગમાં દુષ્ટોથી મારી રક્ષા કરો. પર્વતશિખરો પર પરશુરામ રક્ષા કરો, અને વિદેશમાં ભરતના અગ્રણિ શ્રીરામ લક્ષ્મણসহ અમને રક્ષા કરો.
Verse 16
मामुग्रधर्मादखिलात्प्रमादा- न्नारायण: पातु नरश्च हासात् । दत्तस्त्वयोगादथ योगनाथ: पायाद्गुणेश: कपिल: कर्मबन्धात् ॥ १६ ॥
અનાવશ્યક ઉગ્ર અને મિથ્યા ધર્મમાર્ગો તથા પ્રમાદથી નારાયણ ભગવાન મારી રક્ષા કરો; અને ‘નર’ અવતાર અહંકારથી બચાવે. યોગનાથ દત્તાત્રેય ભક્તિયોગમાં પડખે પડવાથી બચાવે, અને ગુણેશ કપિલદેવ કર્મબંધનથી મને મુક્ત કરે.
Verse 17
सनत्कुमारोऽवतु कामदेवा- द्धयशीर्षा मां पथि देवहेलनात् । देवर्षिवर्य: पुरुषार्चनान्तरात् कूर्मो हरिर्मां निरयादशेषात् ॥ १७ ॥
સનત્કુમાર મને કામવાસનાથી બચાવે. શુભ કાર્ય આરંભે માર્ગમાં દેવ-અવમાનના અપરાધથી હયશીર્ષ (હયગ્રીવ) ભગવાન મારી રક્ષા કરે. દેવર્ષિ નારદ દેવપૂજાના અપરાધોથી બચાવે, અને કૂર્મરૂપ હરિ મને અનંત નરકોમાં પડવાથી બચાવે.
Verse 18
धन्वन्तरिर्भगवान् पात्वपथ्याद् द्वन्द्वाद् भयादृषभो निर्जितात्मा । यज्ञश्च लोकादवताज्जनान्ताद् बलो गणात् क्रोधवशादहीन्द्र: ॥ १८ ॥
ભગવાન ધન્વંતરી અપથ્ય આહાર અને રોગભયથી મારી રક્ષા કરે. ઇન્દ્રિયજિત ઋષભદેવ શીત-ઉષ્ણ દ્વંદ્વથી ઉત્પન્ન ભયથી બચાવે. યજ્ઞ અવતાર લોકનિંદા અને જનહાનિથી રક્ષા કરે, અને અહીન્દ્રરૂપ બલરામ ઈર્ષ્યાળુ સર્પો તથા ક્રોધવશ શત્રુઓથી મારી રક્ષા કરે.
Verse 19
द्वैपायनो भगवानप्रबोधाद् बुद्धस्तु पाषण्डगणप्रमादात् । कल्कि: कले: कालमलात् प्रपातु धर्मावनायोरुकृतावतार: ॥ १९ ॥
વૈદિક જ્ઞાનના અભાવથી ઉત્પન્ન અજ્ઞાનથી ભગવાન દ્વૈપાયન વ્યાસ મારી રક્ષા કરે. પાષંડી જૂથોના પ્રમાદ અને વેદવિરોધી કર્મોથી બુદ્ધદેવ રક્ષા કરે. અને ધર્મરક્ષણ માટે મહાન અવતાર કલ્કિ, કલિયુગની કાળિમાથી મને બચાવે.
Verse 20
मां केशवो गदया प्रातरव्याद् गोविन्द आसङ्गवमात्तवेणु: । नारायण: प्राह्ण उदात्तशक्ति- र्मध्यन्दिने विष्णुररीन्द्रपाणि: ॥ २० ॥
દિવસના પ્રથમ પ્રહરમાં ગદાધારી કેશવ મારી રક્ષા કરે, બીજા પ્રહરમાં વેણુધારી ગોવિંદ રક્ષા કરે. ત્રીજા પ્રહરમાં સર્વશક્તિમાન નારાયણ અને મધ્યાહ્ને શત્રુનાશક ચક્રપાણિ વિષ્ણુ મારી રક્ષા કરે.
Verse 21
देवोऽपराह्णे मधुहोग्रधन्वा सायं त्रिधामावतु माधवो माम् । दोषे हृषीकेश उतार्धरात्रे निशीथ एकोऽवतु पद्मनाभ: ॥ २१ ॥
દિવસના પાંચમા પ્રહરમાં ભયંકર ધનુષ ધારણ કરનાર મધુસૂદન મારી રક્ષા કરે. સાંજે ત્રિધામસ્વરૂપ માધવ રક્ષા કરે; રાત્રિના આરંભે હૃષીકેશ અને નિશીથમાં એકમાત્ર પદ્મનાભ મારી રક્ષા કરે.
Verse 22
श्रीवत्सधामापररात्र ईश: प्रत्यूष ईशोऽसिधरो जनार्दन: । दामोदरोऽव्यादनुसन्ध्यं प्रभाते विश्वेश्वरो भगवान् कालमूर्ति: ॥ २२ ॥
અર્ધરાત્રિ પછી આકાશ લાલાશ થાય ત્યાં સુધી શ્રીવત્સધારી ઈશ્વર મારી રક્ષા કરે. રાત્રિના અંતે તલવારધારી જનાર્દન રક્ષા કરે. પ્રભાતે દામોદર રક્ષા કરે અને દિવસ-રાતના સંધિકાળોમાં કાલમૂર્તિ વિશ્વેશ્વર ભગવાન મારી રક્ષા કરે.
Verse 23
चक्रं युगान्तानलतिग्मनेमि भ्रमत् समन्ताद् भगवत्प्रयुक्तम् । दन्दग्धि दन्दग्ध्यरिसैन्यमाशु कक्षं यथा वातसखो हुताश: ॥ २३ ॥
ભગવાન દ્વારા પ્રેરિત, ચારેય દિશામાં ફરતું, યુગાંતની અગ્નિ જેવી તીક્ષ્ણ ધારવાળું તે ચક્ર—જેમ પવનની મદદથી અગ્નિ સૂકી ઘાસને ભસ્મ કરે—તેમ સુદર્શન ચક્ર અમારા શત્રુસૈન્યને તુરંત ભસ્મ કરી દે.
Verse 24
गदेऽशनिस्पर्शनविस्फुलिङ्गे निष्पिण्ढि निष्पिण्ढ्यजितप्रियासि । कुष्माण्डवैनायकयक्षरक्षो- भूतग्रहांश्चूर्णय चूर्णयारीन् ॥ २४ ॥
હે પરમેશ્વરના હાથની ગદા! તું વજ્રસ્પર્શ જેવી અગ્નિચિંગારીઓ ઉત્પન્ન કરે છે અને અજિત પ્રભુને અત્યંત પ્રિય છે. કૃપા કરીને મારા શત્રુઓને કૂટી કૂટી ચૂર કરી દે; કુષ્માંડ, વૈનાયક, યક્ષ, રાક્ષસ, ભૂત અને ગ્રહ વગેરે દुष્ટોને પીસી નાખ.
Verse 25
त्वं यातुधानप्रमथप्रेतमातृ- पिशाचविप्रग्रहघोरदृष्टीन् । दरेन्द्र विद्रावय कृष्णपूरितो भीमस्वनोऽरेर्हृदयानि कम्पयन् ॥ २५ ॥
હે શંખશ્રેષ્ઠ પાંંચજન્ય! તું સદા શ્રીકૃષ્ણના પ્રાણથી પરિપૂર્ણ છે. તેથી તારો ભયંકર નાદ રાક્ષસ, પ્રમથ, પ્રેત, માતૃ, પિશાચ અને ઘોર દૃષ્ટિવાળા બ્રાહ્મણ-ભૂત જેવા શત્રુઓના હૃદય કંપાવી તેમને દૂર હંકારી દે છે।
Verse 26
त्वं तिग्मधारासिवरारिसैन्य- मीशप्रयुक्तो मम छिन्धि छिन्धि । चक्षूंषि चर्मञ्छतचन्द्र छादय द्विषामघोनां हर पापचक्षुषाम् ॥ २६ ॥
હે તીક્ષ્ણધાર તલવારોના શ્રેષ્ઠ! તું પરમેશ્વર દ્વારા પ્રેરિત છે; મારા શત્રુસૈન્યને કાપી નાંખ, કાપી નાંખ. હે સો ચંદ્રચિહ્નવાળી ઢાલ! પાપી શત્રુઓની આંખો ઢાંકી દે અને તેમની પાપદૃષ્ટિ હરી લે।
Verse 27
यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च । सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंहोभ्य एव च ॥ २७ ॥ सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपानुकीर्तनात् । प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये न: श्रेय:प्रतीपका: ॥ २८ ॥
દુષ્ટ ગ્રહો, ધૂમકેતુઓ, ઈર્ષ્યાળુ મનુષ્યો, સર્પ-વિચ્છુ અને વાઘ-વરુ જેવા દંષ્ટ્રિ પ્રાણીઓ, ભૂત-પ્રેત તથા પૃથ્વી-જળ-અગ્નિ-વાયુ જેવા તત્ત્વો, વીજળી અને પૂર્વ પાપો—આ બધાથી આપણને જે ભય છે, ભગવાનના નામ-રૂપ-ગુણ અને ઉપકરણોના કીર્તનથી આપણા કલ્યાણના વિરોધી સર્વ વિઘ્નો તત્કાળ નાશ પામે।
Verse 28
यन्नो भयं ग्रहेभ्योऽभूत् केतुभ्यो नृभ्य एव च । सरीसृपेभ्यो दंष्ट्रिभ्यो भूतेभ्योंहोभ्य एव च ॥ २७ ॥ सर्वाण्येतानि भगवन्नामरूपानुकीर्तनात् । प्रयान्तु सङ्क्षयं सद्यो ये न: श्रेय:प्रतीपका: ॥ २८ ॥
દુષ્ટ ગ્રહો, ધૂમકેતુઓ, ઈર્ષ્યાળુ મનુષ્યો, સર્પ-વિચ્છુ અને વાઘ-વરુ જેવા દંષ્ટ્રિ પ્રાણીઓ, ભૂત-પ્રેત તથા પૃથ્વી-જળ-અગ્નિ-વાયુ જેવા તત્ત્વો, વીજળી અને પૂર્વ પાપો—આ બધાથી આપણને જે ભય છે, ભગવાનના નામ-રૂપ-ગુણ અને ઉપકરણોના કીર્તનથી આપણા કલ્યાણના વિરોધી સર્વ વિઘ્નો તત્કાળ નાશ પામે।
Verse 29
गरुडो भगवान् स्तोत्रस्तोभश्छन्दोमय: प्रभु: । रक्षत्वशेषकृच्छ्रेभ्यो विष्वक्सेन: स्वनामभि: ॥ २९ ॥
ભગવાન વિષ્ણુના વાહન ગરુડદેવ—સ્તોત્રોથી પૂજિત અને વેદમય પ્રભુ—અમને સર્વ સંકટોથી રક્ષા કરે; અને ભગવાન વિષ્વક્સેન પણ પોતાના પવિત્ર નામોથી અમને સર્વ ભય અને જોખમથી બચાવે।
Verse 30
सर्वापद्भ्यो हरेर्नामरूपयानायुधानि न: । बुद्धीन्द्रियमन:प्राणान् पान्तु पार्षदभूषणा: ॥ ३० ॥
સર્વ આપત્તિઓથી હરિના પવિત્ર નામો, તેમના દિવ્ય રૂપો, તેમના વાહનો અને તેમના આયુધો—જે તેમના પારષદોના ભૂષણ છે—અમારી બુદ્ધિ, ઇન્દ્રિયો, મન અને પ્રાણનું રક્ષણ કરે।
Verse 31
यथा हि भगवानेव वस्तुत: सदसच्च यत् । सत्येनानेन न: सर्वे यान्तु नाशमुपद्रवा: ॥ ३१ ॥
સ્થૂલ અને સૂક્ષ્મ જગત ભૌતિક હોવા છતાં કારણોના કારણ એવા ભગવાનથી અભિન્ન છે; આ સત્યના બળે અમારા સર્વ ઉપદ્રવો નાશ પામે।
Verse 32
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहित: स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्ती: स्वमायया ॥ ३२ ॥ तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरि: । पातु सर्वै: स्वरूपैर्न: सदा सर्वत्र सर्वग: ॥ ३३ ॥
એકત્વનો અનુભવ કરનાર જ્ઞાનીઓ માટે ભગવાન સ્વયં વિકલ્પરહિત છે; તેઓ સ્વમાયાશક્તિથી ભૂષણ, આયુધ, ચિહ્ન અને નામરૂપે પોતાની શક્તિઓ ધારણ કરે છે।
Verse 33
यथैकात्म्यानुभावानां विकल्परहित: स्वयम् । भूषणायुधलिङ्गाख्या धत्ते शक्ती: स्वमायया ॥ ३२ ॥ तेनैव सत्यमानेन सर्वज्ञो भगवान् हरि: । पातु सर्वै: स्वरूपैर्न: सदा सर्वत्र सर्वग: ॥ ३३ ॥
એ જ સત્ય અનુસાર સર્વજ્ઞ અને સર્વત્ર સર્વગ એવા ભગવાન હરિ પોતાના સર્વ સ્વરૂપોથી સદા સર્વત્ર અમારી રક્ષા કરે।
Verse 34
विदिक्षु दिक्षूर्ध्वमध: समन्ता- दन्तर्बहिर्भगवान्नारसिंह: । प्रहापयँल्लोकभयं स्वनेन स्वतेजसा ग्रस्तसमस्ततेजा: ॥ ३४ ॥
દિશા-વિદિશામાં, ઉપર-નીચે, સર્વત્ર, અંદર-બહાર—ભગવાન નરસિંહ વિરાજે છે. પોતાના ગર્જનથી લોકભય દૂર કરે અને પોતાના દિવ્ય તેજથી સર્વ તેજને ગ્રસી લે એવા શ્રી નરસિંહદેવ અમારું રક્ષણ કરે।
Verse 35
मघवन्निदमाख्यातं वर्म नारायणात्मकम् । विजेष्यसेऽञ्जसा येन दंशितोऽसुरयूथपान् ॥ ३५ ॥
વિશ્વરૂપ બોલ્યો—હે મઘવન ઇન્દ્ર, મેં તને નારાયણાત્મક આ કવચ વર્ણવી કહ્યું છે. આ રક્ષાકવચ ધારણ કરવાથી તું અસુરદળના નેતાઓને સહેલાઈથી જીતશે.
Verse 36
एतद् धारयमाणस्तु यं यं पश्यति चक्षुषा । पदा वा संस्पृशेत् सद्य: साध्वसात् स विमुच्यते ॥ ३६ ॥
જે આ કવચ ધારણ કરે છે, તે જેને આંખોથી જુએ છે અથવા પગથી સ્પર્શે છે, તે તરત જ ઉપર જણાવેલા સર્વ ભયોથી મુક્ત થાય છે.
Verse 37
न कुतश्चिद्भयं तस्य विद्यां धारयतो भवेत् । राजदस्युग्रहादिभ्यो व्याध्यादिभ्यश्च कर्हिचित् ॥ ३७ ॥
નારાયણ-કવચ વિદ્યાને ધારણ કરનારને ક્યાંયથી પણ ભય થતો નથી. રાજદંડ, લૂંટારૂ, ઉગ્ર દૈત્યાદિ તથા રોગાદિથી તે ક્યારેય પીડાતો નથી.
Verse 38
इमां विद्यां पुरा कश्चित्कौशिको धारयन् द्विज: । योगधारणया स्वाङ्गं जहौ स मरुधन्वनि ॥ ३८ ॥
હે સ્વર્ગરાજ, પૂર્વકાળે કૌશિક નામના એક બ્રાહ્મણે આ વિદ્યાને ધારણ કરી અને યોગધારણાથી રણમાં પોતાનું શરીર ત્યાગ્યું હતું.
Verse 39
तस्योपरि विमानेन गन्धर्वपतिरेकदा । ययौ चित्ररथ: स्त्रीभिर्वृतो यत्र द्विजक्षय: ॥ ३९ ॥
જ્યાં તે બ્રાહ્મણનું અવસાન થયું હતું, ત્યાં એક વખત ગંધર્વલોકના રાજા ચિત્રરથ અનેક સુંદર સ્ત્રીઓથી ઘેરાયેલો પોતાના વિમાનમાં તેની ઉપરથી પસાર થયો.
Verse 40
गगनान्न्यपतत् सद्य: सविमानो ह्यवाक् शिरा: । स वालिखिल्यवचनादस्थीन्यादाय विस्मित: । प्रास्य प्राचीसरस्वत्यां स्नात्वा धाम स्वमन्वगात् ॥ ४० ॥
તત્કાળ ચિત્રરથ પોતાના વિમાન સહિત આકાશમાંથી માથું નીચે કરીને પડી ગયો. વાલિખિલ્ય મહર્ષિઓના વચનથી આશ્ચર્યચકિત થઈ તેણે બ્રાહ્મણની અસ્થિઓ લઈને પ્રાચી સરસ્વતીમાં પ્રવાહિત કરી, ત્યાં સ્નાન કરીને પછી પોતાના ધામે ગયો.
Verse 41
श्रीशुक उवाच य इदं शृणुयात्काले यो धारयति चादृत: । तं नमस्यन्ति भूतानि मुच्यते सर्वतो भयात् ॥ ४१ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—જે કોઈ ભયના સમયે શ્રદ્ધા અને આદરથી આ કવચને સાંભળે અથવા ધારણ કરે, તેને સર્વ પ્રાણીઓ નમસ્કાર કરે છે અને તે સર્વ પ્રકારના ભયથી તરત મુક્ત થાય છે.
Verse 42
एतां विद्यामधिगतो विश्वरूपाच्छतक्रतु: । त्रैलोक्यलक्ष्मीं बुभुजे विनिर्जित्य मृधेऽसुरान् ॥ ४२ ॥
શતક્રતુ ઇન્દ્રે આ વિદ્યા વિશ્વરૂપ પાસેથી પ્રાપ્ત કરી. યુદ્ધમાં અસુરોને જીત્યા પછી તેણે ત્રિલોકની સર્વ ઐશ્વર્ય-લક્ષ્મીનો ઉપભોગ કર્યો.
Frequently Asked Questions
Nārāyaṇa-kavaca is a protective prayer-armor taught by Viśvarūpa to Indra, combining purification, mantra-nyāsa, directional binding, and sustained remembrance of Bhagavān’s names, avatāras, weapons, and associates. It presents protection as arising from alignment with Nārāyaṇa’s śakti rather than mere physical defense.
Utpatti-nyāsa is the forward placement of the aṣṭākṣarī (oṁ namo nārāyaṇāya) on the body from feet upward (systematically to head), establishing the mantra as ‘manifest’ on the practitioner. Saṁhāra-nyāsa reverses the syllables and the bodily order (from head downward), symbolically ‘withdrawing’ and sealing the mantra’s presence for complete protection.
Because each avatāra embodies a specific mode of divine intervention (utaya) and protection suited to distinct realms and threats—water, land, sky, forest, battlefront, moral confusion, and cosmic decline. The prayer maps fear to the Lord’s saving functions, making remembrance comprehensive rather than partial.
Sudarśana is portrayed as an all-directional, divinely propelled force that burns obstacles like a cosmic fire, destroying hostile influences—both seen (enemies) and unseen (grahas, bhūtas, rākṣasas). The text frames Sudarśana not only as a weapon but as the Lord’s protective potency active in every direction.
Yes. The kavaca culminates by asserting that glorification of the Lord’s name, form, qualities, and paraphernalia destroys impediments, explicitly highlighting the Hare Kṛṣṇa mahā-mantra as a decisive means of protection from sins, calamities, and subtle afflictions—linking ritualized kavaca to nāma-bhakti.
Kauśika is cited as a prior practitioner who employed the kavaca when relinquishing his body by yogic power in a desert. Citraratha’s sudden fall and the Vālikhilya sages’ instruction to dispose of the brāhmaṇa’s bones illustrate the kavaca’s potency and the sanctity surrounding a protected brāhmaṇa’s remains, reinforcing the prayer’s efficacy through itihāsa-style precedent.