Adhyaya 6
Dakṣa’s Daughters, Cosmic Lineages, and the Population of the Three Worlds
આ અધ્યાયમાં શુકદેવજી વર્ણવે છે કે બ્રહ્માજીની આજ્ઞાથી પ્રજાપતિ દક્ષ (પ્રાચેતસ) એ અસિક્નીથી સાઠ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી અને તેમના વિવાહોને વિસર્ગરૂપ દ્વિતીય સૃષ્ટિના માર્ગ બનાવ્યા. દસ પુત્રીઓ ધર્મરાજ/યમરાજને પરણી; તેમાથી મૌહૂર્તિકાદિ વંશો અને અષ્ટ વસુ પ્રગટ થયા; ઉપેન્દ્ર (જયંત) અને વિશ્વકર્મા જેવા મહત્ત્વના નામો તથા ભગવાનના વિસ્તારો (જેમ કે શિશુમાર) પણ જણાવાયા છે. ત્યારબાદ અઙ્ગિરા અને કૃશાશ્વ જેવા પ્રજાપતિઓ તથા કશ્યપની વિનતા, કદ્રૂ વગેરે પત્નીઓ દ્વારા ગરુડ, અરુણ, નાગો, પક્ષીઓ અને શલભાદિ જીવજાતિઓની ઉત્પત્તિનું વર્ણન આવે છે. ચંદ્રદેવના શાપ અને નિવૃત્તિ પછી કશ્યપની મુખ્ય પત્નીઓ—અદિતિ, દિતિ, દનુ વગેરે—અને તેમની સંતતિરૂપ જાતિઓની ગણતરી થાય છે; અંતે અદિતિ-વંશની શરૂઆત અને વિશ્વરૂપના જન્મસંદર્ભથી આગળના અધ્યાયમાં દેવ–અસુર તણાવ, પુરોહિતત્વ અને સત્તાની કથા માટે ભૂમિકા રચાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच तत: प्राचेतसोऽसिक्न्यामनुनीत: स्वयम्भुवा । षष्टिं सञ्जनयामास दुहितृ: पितृवत्सला: ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, ત્યારબાદ સ્વયંભૂ બ્રહ્માની વિનંતીથી પ્રાચેતસ દક્ષે પોતાની પત્ની અસિક્નીના ગર્ભમાં સાઠ પુત્રીઓ ઉત્પન્ન કરી; તે સૌ પિતૃપ્રેમથી પરિપૂર્ણ હતી।
Verse 2
दश धर्माय कायादाद्द्विषट्त्रिणव चेन्दवे । भूताङ्गिर:कृशाश्वेभ्यो द्वे द्वे तार्क्ष्याय चापरा: ॥ २ ॥
તેણે ધર્મરાજ (યમ)ને દસ પુત્રીઓ, કશ્યપને તેર, ચંદ્રદેવને સત્તાવીસ, અને અઙ્ગિરા, કૃશાશ્વ તથા ભૂતને બે-બે પુત્રીઓ દાનમાં આપી; બાકી ચાર પુત્રીઓ પણ કશ્યપને જ આપી।
Verse 3
नामधेयान्यमूषां त्वं सापत्यानां च मे शृणु । यासां प्रसूतिप्रसवैर्लोका आपूरितास्त्रय: ॥ ३ ॥
હવે મારી પાસેથી આ તમામ પુત્રીઓના નામો તથા તેમની સંતતિના નામો સાંભળો; જેમની પ્રસૂતિ અને વંશવૃદ્ધિથી ત્રણે લોકો પરિપૂર્ણ થયા।
Verse 4
भानुर्लम्बा ककुद्यामिर्विश्वा साध्या मरुत्वती । वसुर्मुहूर्ता सङ्कल्पा धर्मपत्न्य: सुताञ्शृणु ॥ ४ ॥
ધર્મરાજ (યમ)ને અપાયેલી દસ પુત્રીઓનાં નામ—ભાનુ, લંબા, કકુદ, યામી, વિશ્વા, સાધ્યા, મરુત્વતી, વસુ, મુહૂર્તા અને સંકલ્પા. હવે તેમના પુત્રોના નામ પણ સાંભળો.
Verse 5
भानोस्तु देवऋषभ इन्द्रसेनस्ततो नृप । विद्योत आसील्लम्बायास्ततश्च स्तनयित्नव: ॥ ५ ॥
હે રાજન, ભાનુના ગર્ભથી દેવઋષભ નામનો પુત્ર થયો અને તેમાંથી ઇન્દ્રસેન નામનો પુત્ર થયો. લંબાના ગર્ભથી વિદ્યોત નામનો પુત્ર થયો; તેમાંથી સર્વ મેઘો (સ્તનયિત્નવઃ) ઉત્પન્ન થયા।
Verse 6
ककुद: सङ्कटस्तस्य कीकटस्तनयो यत: । भुवो दुर्गाणि यामेय: स्वर्गो नन्दिस्ततोऽभवत् ॥ ६ ॥
કકુદના ગર્ભમાંથી ‘સંકટ’ નામનો પુત્ર થયો; તેનો પુત્ર ‘કીકટ’ હતો. કીકટમાંથી ‘દુર્ગા’ નામના દેવગણ ઉત્પન્ન થયા. યામીમાંથી ‘સ્વર્ગ’ અને સ્વર્ગમાંથી ‘નંદિ’ થયો.
Verse 7
विश्वेदेवास्तु विश्वाया अप्रजांस्तान् प्रचक्षते । साध्योगणश्च साध्याया अर्थसिद्धिस्तु तत्सुत: ॥ ७ ॥
વિશ્વાના પુત્રો ‘વિશ્વેદેવ’ કહેવાયા; તેઓ નિસંતાન ગણાયા છે. સાધ્યાના ગર્ભમાંથી ‘સાધ્ય’ ગણ ઉત્પન્ન થયો અને તેમનો પુત્ર ‘અર્થસિદ્ધિ’ હતો.
Verse 8
मरुत्वांश्च जयन्तश्च मरुत्वत्या बभूवतु: । जयन्तो वासुदेवांश उपेन्द्र इति यं विदु: ॥ ८ ॥
મરુત્વતીના ગર્ભમાંથી ‘મરુત્વાન’ અને ‘જયંત’—આ બે પુત્રો થયા. જયંત ભગવાન વાસુદેવનો અંશ છે; તેને લોકો ‘ઉપેન્દ્ર’ તરીકે જાણે છે.
Verse 9
मौहूर्तिका देवगणा मुहूर्तायाश्च जज्ञिरे । ये वै फलं प्रयच्छन्ति भूतानां स्वस्वकालजम् ॥ ९ ॥
મુહૂર્તાના ગર્ભમાંથી ‘મૌહૂર્તિક’ નામના દેવગણ ઉત્પન્ન થયા. તેઓ જીવાત્માઓને તેમના-તેમના સમય અનુસાર કર્મફળ આપે છે.
Verse 10
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
સંકલ્પાનો પુત્ર ‘સંકલ્પ’ કહેવાયો; તેમાંથી ‘કામ’ જન્મ્યો એમ સ્મરાય છે. વસુના પુત્રો ‘આઠ વસુ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ; તેમના નામ—દ્રોણ, પ્રાણ, ધ્રુવ, અર્ક, અગ્નિ, દોષ, વાસ્તુ અને વિભાવસુ. દ્રોણની પત્ની અભિમતિથી હર્ષ, શોક, ભય વગેરે પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 11
सङ्कल्पायास्तु सङ्कल्प: काम: सङ्कल्पज: स्मृत: । वसवोऽष्टौ वसो: पुत्रास्तेषां नामानि मे शृणु ॥ १० ॥ द्रोण: प्राणो ध्रुवोऽर्कोऽग्निर्दोषो वास्तुर्विभावसु: । द्रोणस्याभिमते: पत्न्या हर्षशोकभयादय: ॥ ११ ॥
સંકલ્પાનો પુત્ર ‘સંકલ્પ’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયો અને તેમાંથી ‘કામ’ ઉત્પન્ન થયો. વસુના આઠ પુત્રો ‘અષ્ટ વસુ’—દ્રોણ, પ્રાણ, ધ્રુવ, અર્ક, અગ્નિ, દોષ, વાસ્તુ અને વિભાવસુ. દ્રોણની પત્ની અભિમતિથી હર્ષ, શોક, ભય વગેરે પુત્રો જન્મ્યા.
Verse 12
प्राणस्योर्जस्वती भार्या सह आयु: पुरोजव: । ध्रुवस्य भार्या धरणिरसूत विविधा: पुर: ॥ १२ ॥
પ્રાણની પત્ની ઊર્જસ્વતીથી સહ, આયુ અને પુરોજવ નામના ત્રણ પુત્રો જન્મ્યા. ધ્રુવની પત્ની ધરણી હતી; તેના ગર્ભમાંથી વિવિધ પુરો (નગરો) ઉત્પન્ન થયા.
Verse 13
अर्कस्य वासना भार्या पुत्रास्तर्षादय: स्मृता: । अग्नेर्भार्या वसोर्धारा पुत्रा द्रविणकादय: ॥ १३ ॥
અર્કની પત્ની વાસનાથી તર્ષ વગેરે અનેક પુત્રો જન્મ્યા. વસુ ‘અગ્નિ’ની પત્ની ધારાથી દ્રવિણક વગેરે અનેક પુત્રો ઉત્પન્ન થયા.
Verse 14
स्कन्दश्च कृत्तिकापुत्रो ये विशाखादयस्तत: । दोषस्य शर्वरीपुत्र: शिशुमारो हरे: कला ॥ १४ ॥
અગ્નિની બીજી પત્ની કૃત્તિકાથી સ્કંદ (કાર્ત્તિકેય) નામનો પુત્ર જન્મ્યો; તેના પુત્રોમાં વિશાખ વગેરે મુખ્ય હતા. વસુ ‘દોષ’ની પત્ની શર્વરીના ગર્ભથી શિશુમાર નામનો પુત્ર થયો, જે શ્રીહરિની કલા (અંશ-પ્રકાશ) હતો.
Verse 15
वास्तोराङ्गिरसीपुत्रो विश्वकर्माकृतीपति: । ततो मनुश्चाक्षुषोऽभूद् विश्वे साध्या मनो: सुता: ॥ १५ ॥
વસુ ‘વાસ્તુ’ની પત્ની આંગિરસીથી મહાન શિલ્પી વિશ્વકર્મા જન્મ્યો. વિશ્વકર્મા આકૃતિનો પતિ બન્યો અને તેમનાથી ચાક્ષુષ મનુ ઉત્પન્ન થયો. મનુના પુત્રો ‘વિશ્વેદેવ’ અને ‘સાધ્ય’ તરીકે પ્રસિદ્ધ થયા.
Verse 16
विभावसोरसूतोषा व्युष्टं रोचिषमातपम् । पञ्चयामोऽथ भूतानि येन जाग्रति कर्मसु ॥ १६ ॥
વિભાવસુની પત્ની ઊષાએ વ્યુષ્ટ, રોચિષ અને આતપ—એ ત્રણ પુત્રોને જન્મ આપ્યો. આતપમાંથી પંચયામ (દિવસના પ્રહર) ઉત્પન્ન થયો, જે સર્વ જીવોને કર્મોમાં જાગૃત કરે છે.
Verse 17
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
ભૂતની પત્ની સરૂપાએ કરોડો રુદ્રોને જન્મ આપ્યો. તેમાં મુખ્ય અગિયાર રુદ્ર—રૈવત, અજ, ભવ, ભીમ, વામ, ઉગ્ર, વૃષાકપિ વગેરે હતા.
Verse 18
सरूपासूत भूतस्य भार्या रुद्रांश्च कोटिश: । रैवतोऽजो भवो भीमो वाम उग्रो वृषाकपि: ॥ १७ ॥ अजैकपादहिर्ब्रध्नो बहुरूपो महानिति । रुद्रस्य पार्षदाश्चान्ये घोरा: प्रेतविनायका: ॥ १८ ॥
અજૈકપાદ, અહિર્બ્રધ્ન, બહુરૂપ અને મહાન—આ પણ મુખ્ય રુદ્રો છે. રુદ્રના અન્ય ભયંકર પાર্ষદ—પ્રેત અને વિનાયક—ભૂતની બીજી પત્નીમાંથી જન્મ્યા.
Verse 19
प्रजापतेरङ्गिरस: स्वधा पत्नी पितृनथ । अथर्वाङ्गिरसं वेदं पुत्रत्वे चाकरोत् सती ॥ १९ ॥
પ્રજાપતિ અંગિરાની સ્વધા અને સતી નામે બે પત્નીઓ હતી. સ્વધાએ પિતૃઓને પોતાના પુત્રરૂપે સ્વીકાર્યા અને સતીએ અથર્વાંગિરસ વેદને પુત્રરૂપે માન્યો.
Verse 20
कृशाश्वोऽर्चिषि भार्यायां धूमकेतुमजीजनत् । धिषणायां वेदशिरो देवलं वयुनं मनुम् ॥ २० ॥
કૃશાશ્વની અર્ચિષ અને ધિષણા નામે બે પત્નીઓ હતી. અર્ચિષમાં તેણે ધૂમકેતુને જન્મ આપ્યો અને ધિષણામાં વેદશિરા, દેવલ, વયુન અને મનુ—આ ચાર પુત્રોને જન્મ આપ્યો.
Verse 21
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
તાર્ક્ષ્ય નામે ઓળખાતા કશ્યપને ચાર પત્નીઓ હતી—વિનતા (સુપર્ણા), કદ્રૂ, પતંગી અને યામિની. પતંગીએ અનેક પ્રકારના પક્ષીઓને જન્મ આપ્યો અને યામિનીએ શલભો (ટીડાં) ઉત્પન્ન કર્યા. વિનતા (સુપર્ણા)એ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુના વાહન ગરુડને તથા સૂર્યદેવના સારથી અરુણ (અનૂરુ)ને જન્મ આપ્યો. કદ્રૂએ અનેક જાતિના નાગોને જન્મ આપ્યો.
Verse 22
तार्क्ष्यस्य विनता कद्रू: पतङ्गी यामिनीति च । पतङ्गयसूत पतगान्यामिनी शलभानथ ॥ २१ ॥ सुपर्णासूत गरुडं साक्षाद् यज्ञेशवाहनम् । सूर्यसूतमनूरुं च कद्रूर्नागाननेकश: ॥ २२ ॥
તાર્ક્ષ્ય નામે ઓળખાતા કશ્યપને ચાર પત્નીઓ હતી—વિનતા (સુપર્ણા), કદ્રૂ, પતંગી અને યામિની. પતંગીએ અનેક પ્રકારના પક્ષીઓને જન્મ આપ્યો અને યામિનીએ શલભો (ટીડાં) ઉત્પન્ન કર્યા. વિનતા (સુપર્ણા)એ સ્વયં ભગવાન વિષ્ણુના વાહન ગરુડને તથા સૂર્યદેવના સારથી અરુણ (અનૂરુ)ને જન્મ આપ્યો. કદ્રૂએ અનેક જાતિના નાગોને જન્મ આપ્યો.
Verse 23
कृत्तिकादीनि नक्षत्राणीन्दो: पत्न्यस्तु भारत । दक्षशापात् सोऽनपत्यस्तासु यक्ष्मग्रहार्दित: ॥ २३ ॥
હે ભારતશ્રેષ્ઠ મહારાજ પરિક્ષિત! કૃત્તિકા વગેરે નક્ષત્રો ચંદ્રદેવની પત્નીઓ હતાં. પરંતુ પ્રજાપતિ દક્ષના શાપથી ક્ષયરોગથી પીડિત થઈ ચંદ્રમા નિઃસંતાન થયો; તેથી તે પોતાની કોઈપણ પત્નીમાંથી સંતાન ઉત્પન્ન કરી શક્યો નહીં.
Verse 24
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
પછી સોમ (ચંદ્રમા)એ વિનયભર્યા વચનો વડે પ્રજાપતિ દક્ષને પ્રસન્ન કર્યા અને ક્ષયરોગ દરમિયાન ગુમાવેલી પોતાની પ્રકાશ-કલાઓ ફરી પ્રાપ્ત કરી. કૃષ્ણપક્ષમાં ચંદ્રનું તેજ ઘટે છે અને શુક્લપક્ષમાં ફરી પ્રગટે છે; છતાં તે સંતાન ઉત્પન્ન કરી શક્યો નહીં. હે મહારાજ પરિક્ષિત! હવે કશ્યપની પત્નીઓનાં શુભ નામો સાંભળો, જેમના ગર્ભમાંથી સમગ્ર જગતની પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ—અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાષ્ઠા, અરિષ્ટા, સુરસા, ઇલા, મુનિ, ક્રોધવશા, તામ્રા, સુરભિ, સરમા અને તિમિ. તિમિમાંથી સર્વ જલચર જન્મ્યા અને સરમામાંથી સિંહ-વાઘ જેવા ક્રૂર શ્વાપદ જન્મ્યા.
Verse 25
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
પછી સોમ (ચંદ્રમા)એ વિનયભર્યા વચનો વડે પ્રજાપતિ દક્ષને પ્રસન્ન કર્યા અને ક્ષયરોગ દરમિયાન ગુમાવેલી પોતાની પ્રકાશ-કલાઓ ફરી પ્રાપ્ત કરી. કૃષ્ણપક્ષમાં ચંદ્રનું તેજ ઘટે છે અને શુક્લપક્ષમાં ફરી પ્રગટે છે; છતાં તે સંતાન ઉત્પન્ન કરી શક્યો નહીં. હે મહારાજ પરિક્ષિત! હવે કશ્યપની પત્નીઓનાં શુભ નામો સાંભળો, જેમના ગર્ભમાંથી સમગ્ર જગતની પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ—અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાષ્ઠા, અરિષ્ટા, સુરસા, ઇલા, મુનિ, ક્રોધવશા, તામ્રા, સુરભિ, સરમા અને તિમિ. તિમિમાંથી સર્વ જલચર જન્મ્યા અને સરમામાંથી સિંહ-વાઘ જેવા ક્રૂર શ્વાપદ જન્મ્યા.
Verse 26
पुन: प्रसाद्य तं सोम: कला लेभे क्षये दिता: । शृणु नामानि लोकानां मातृणां शङ्कराणि च ॥ २४ ॥ अथ कश्यपपत्नीनां यत्प्रसूतमिदं जगत् । अदितिर्दितिर्दनु: काष्ठा अरिष्टा सुरसा इला ॥ २५ ॥ मुनि: क्रोधवशा ताम्रा सुरभि: सरमा तिमि: । तिमेर्यादोगणा आसन् श्वापदा: सरमासुता: ॥ २६ ॥
ત્યારબાદ સોમરાજે પ્રજાપતિ દક્ષને મધુર વચનોથી પ્રસન્ન કર્યો અને ક્ષયરોગમાં ગુમાવેલી કલાઓ ફરી પ્રાપ્ત કરી; છતાં તેને સંતાન ન થયું. કૃષ્ણપક્ષમાં ચંદ્રનું તેજ ઘટે છે અને શુક્લપક્ષમાં ફરી પ્રગટે છે. હે રાજા પરિક્ષિત, હવે કશ્યપની પત્નીઓનાં નામ સાંભળો—જેનાં ગર્ભથી સમગ્ર જગતની પ્રજા ઉત્પન્ન થઈ. તેઓ છે: અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાષ્ઠા, અરિષ્ટા, સુરસા, ઇલા, મુનિ, ક્રોધવશા, તામ્રા, સુરભિ, સરમા અને તિમિ. તિમિથી જલચરગણ અને સરમાથી સિંહ-વાઘ જેવા ભયંકર પશુઓ જન્મ્યા.
Verse 27
सुरभेर्महिषा गावो ये चान्ये द्विशफा नृप । ताम्राया: श्येनगृध्राद्या मुनेरप्सरसां गणा: ॥ २७ ॥
હે નૃપ પરીક્ષિત, સુરભિના ગર્ભથી મહિષ, ગાય અને અન્ય દ્વિશફ (ચીરી ગયેલા ખુરવાળા) પ્રાણીઓ જન્મ્યા. તામ્રાના ગર્ભથી શ્યેન, ગૃધ્ર વગેરે મોટા શિકારી પક્ષીઓ જન્મ્યા, અને મુનિના ગર્ભથી અપ્સરાઓના ગણ ઉત્પન્ન થયા.
Verse 28
दन्दशूकादय: सर्पा राजन् क्रोधवशात्मजा: । इलाया भूरुहा: सर्वे यातुधानाश्च सौरसा: ॥ २८ ॥
હે રાજન, ક્રોધવશાના પુત્રો દન્દશૂક વગેરે સર્પ, અન્ય સર્પો અને મચ્છર વગેરે કીટો થયા. ઇલાના ગર્ભથી સર્વ લતાઓ, વૃક્ષો અને વનસ્પતિઓ ઉત્પન્ન થઈ. સુરસાના ગર્ભથી યાતુધાન—રાક્ષસ અને દુષ્ટ આત્માઓની જાતિ પ્રગટ થઈ.
Verse 29
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
અરિષ્ટાના ગર્ભથી ગંધર્વો જન્મ્યા અને કાષ્ઠાના ગર્ભથી અદ્વિશફ (ખુર ન ચીરી હોય એવા) પ્રાણી—જેમ કે ઘોડો—ઉત્પન્ન થયા. હે રાજા, દનુના ગર્ભથી એકસઠ પુત્રો થયા; તેમામાંથી આ અઢાર મુખ્ય છે: દ્વિમૂર્ધા, શમ્બર, અરિષ્ટ, હયગ્રીવ, વિભાવસુ, અયોಮುಖ, શઙ્કુશિરા, સ્વર્ભાનુ, કપિલ, અરુણ, પુલોમા, વૃષપર્વા, એકચક્ર, અનુતાપન, ધૂમ્રકેશ, વિરূপાક્ષ, વિપ્રચિત્તિ અને દુર્જય।
Verse 30
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
અરિષ્ટાના ગર્ભથી ગંધર્વો જન્મ્યા અને કાષ્ઠાના ગર્ભથી અદ્વિશફ (ખુર ન ચીરી હોય એવા) પ્રાણી—જેમ કે ઘોડો—ઉત્પન્ન થયા. હે રાજા, દનુના ગર્ભથી એકસઠ પુત્રો થયા; તેમામાંથી આ અઢાર મુખ્ય છે: દ્વિમૂર્ધા, શમ્બર, અરિષ્ટ, હયગ્રીવ, વિભાવસુ, અયોಮುಖ, શઙ્કુશિરા, સ્વર્ભાનુ, કપિલ, અરુણ, પુલોમા, વૃષપર્વા, એકચક્ર, અનુતાપન, ધૂમ્રકેશ, વિરূপાક્ષ, વિપ્રચિત્તિ અને દુર્જય।
Verse 31
अरिष्टायास्तु गन्धर्वा: काष्ठाया द्विशफेतरा: । सुता दनोरेकषष्टिस्तेषां प्राधानिकाञ् शृणु ॥ २९ ॥ द्विमूर्धा शम्बरोऽरिष्टो हयग्रीवो विभावसु: । अयोमुख: शङ्कुशिरा: स्वर्भानु: कपिलोऽरुण: ॥ ३० ॥ पुलोमा वृषपर्वा च एकचक्रोऽनुतापन: । धूम्रकेशो विरूपाक्षो विप्रचित्तिश्च दुर्जय: ॥ ३१ ॥
અરિષ્ટાના ગર્ભમાંથી ગંધર્વો જન્મ્યા અને કાષ્ઠાના ગર્ભમાંથી અશ્વ વગેરે અવિભક્ત ખુરવાળા પશુઓ જન્મ્યા. હે રાજન, દનુના ગર્ભમાંથી એકસઠ પુત્રો થયા; તેમાંના આ અઢાર મુખ્ય—દ્વિમૂર્ધા, શમ્બર, અરિષ્ટ, હયગ્રીવ, વિભાવસુ, અયોमुख, શઙ્કુશિરા, સ્વર્ભાનુ, કપિલ, અરુણ, પુલોમા, વૃષપર્વા, એકચક્ર, અનુતાપન, ધૂમ્રકેશ, વિરূপાક્ષ, વિપ્રચિત્તિ અને દુર્જય।
Verse 32
स्वर्भानो: सुप्रभां कन्यामुवाह नमुचि: किल । वृषपर्वणस्तु शर्मिष्ठां ययातिर्नाहुषो बली ॥ ३२ ॥
સ્વર્ભાનુની સુપ્રભા નામની કન્યાને નમુચિએ વિવાહ કરી. અને વૃષપર્વાની શર્મિષ્ઠા નામની કન્યા નહુષપુત્ર પરાક્રમી રાજા યયાતિને અપાઈ.
Verse 33
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
દનુના પુત્ર વૈશ્વાનરને ચાર અતિ સુંદર પુત્રીઓ હતી—ઉપદાનવી, હયશિરા, પુલોમા અને કાલકા. હે રાજન, ઉપદાનવીને હિરણ્યાક્ષે અને હયશિરાને ક્રતુએ વિવાહ કરી. ત્યારબાદ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી પ્રજાપતિ કશ્યપે પુલોમા અને કાલકા—આ બન્નેને વિવાહ કર્યા. આ બે પત્નીઓના ગર્ભમાંથી નિવાતકવચ આદિ સાઠ હજાર દાનવો જન્મ્યા; તેઓ પૌલોમ અને કાલકેય તરીકે પ્રસિદ્ધ, યુદ્ધમાં નિપુણ અને મહર્ષિઓના યજ્ઞોને ભંગ કરનારા હતા. પ્રિય રાજા, જ્યારે તમારા પિતામહ અર્જુન સ્વર્ગલોક ગયા, ત્યારે તેમણે એકલાએ જ તે સૌનો સંહાર કર્યો; તેથી ઇન્દ્ર તેમને અત્યંત પ્રિય થયો.
Verse 34
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
દનુના પુત્ર વૈશ્વાનરને ચાર અતિ સુંદર પુત્રીઓ હતી—ઉપદાનવી, હયશિરા, પુલોમા અને કાલકા. હે રાજન, ઉપદાનવીને હિરણ્યાક્ષે અને હયશિરાને ક્રતુએ વિવાહ કરી. ત્યારબાદ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી પ્રજાપતિ કશ્યપે પુલોમા અને કાલકા—આ બન્નેને વિવાહ કર્યા. આ બે પત્નીઓના ગર્ભમાંથી નિવાતકવચ આદિ સાઠ હજાર દાનવો જન્મ્યા; તેઓ પૌલોમ અને કાલકેય તરીકે પ્રસિદ્ધ, યુદ્ધમાં નિપુણ અને મહર્ષિઓના યજ્ઞોને ભંગ કરનારા હતા. પ્રિય રાજા, જ્યારે તમારા પિતામહ અર્જુન સ્વર્ગલોક ગયા, ત્યારે તેમણે એકલાએ જ તે સૌનો સંહાર કર્યો; તેથી ઇન્દ્ર તેમને અત્યંત પ્રિય થયો.
Verse 35
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
દનુના પુત્ર વૈશ્વાનરને ચાર અતિ સુંદર પુત્રીઓ હતી—ઉપદાનવી, હયશિરા, પુલોમા અને કાલકા. હે રાજન, ઉપદાનવીને હિરણ્યાક્ષે અને હયશિરાને ક્રતુએ વિવાહ કરી. ત્યારબાદ બ્રહ્માની આજ્ઞાથી પ્રજાપતિ કશ્યપે પુલોમા અને કાલકા—આ બન્નેને વિવાહ કર્યા. આ બે પત્નીઓના ગર્ભમાંથી નિવાતકવચ આદિ સાઠ હજાર દાનવો જન્મ્યા; તેઓ પૌલોમ અને કાલકેય તરીકે પ્રસિદ્ધ, યુદ્ધમાં નિપુણ અને મહર્ષિઓના યજ્ઞોને ભંગ કરનારા હતા. પ્રિય રાજા, જ્યારે તમારા પિતામહ અર્જુન સ્વર્ગલોક ગયા, ત્યારે તેમણે એકલાએ જ તે સૌનો સંહાર કર્યો; તેથી ઇન્દ્ર તેમને અત્યંત પ્રિય થયો.
Verse 36
वैश्वानरसुता याश्च चतस्रश्चारुदर्शना: । उपदानवी हयशिरा पुलोमा कालका तथा ॥ ३३ ॥ उपदानवीं हिरण्याक्ष: क्रतुर्हयशिरां नृप । पुलोमां कालकां च द्वे वैश्वानरसुते तु क: ॥ ३४ ॥ उपयेमेऽथ भगवान् कश्यपो ब्रह्मचोदित: । पौलोमा: कालकेयाश्च दानवा युद्धशालिन: ॥ ३५ ॥ तयो: षष्टिसहस्राणि यज्ञघ्नांस्ते पितु: पिता । जघान स्वर्गतो राजन्नेक इन्द्रप्रियङ्कर: ॥ ३६ ॥
દાનુના પુત્ર વૈશ્વાનરને ચાર સુંદર પુત્રીઓ હતી—ઉપદાનવી, હયશિરા, પુલોમા અને કાલકા. ઉપદાનવીનું લગ્ન હિરણ્યાક્ષ સાથે અને હયશિરાનું ક્રતુ સાથે થયું. પછી બ્રહ્માની આજ્ઞાથી પ્રજાપતિ કશ્યપે પુલોમા અને કાલકાને પણ પરણ્યા. આ બે પત્નીઓના ગર્ભમાંથી પૌલોમ અને કાલકેય નામે સાઠ હજાર દાનવો જન્મ્યા—યજ્ઞવિઘ્ન કરનાર અને યુદ્ધમાં નિપુણ. હે રાજન, તમારા પિતામહ અર્જુન સ્વર્ગલોકમાં ગયા ત્યારે એકલાએ જ તે બધા દૈત્યોનો સંહાર કર્યો; તેથી ઇન્દ્ર તેમના પર અત્યંત પ્રસન્ન થયો.
Verse 37
विप्रचित्ति: सिंहिकायां शतं चैकमजीजनत् । राहुज्येष्ठं केतुशतं ग्रहत्वं य उपागता: ॥ ३७ ॥
વિપ્રચિત્તીએ પોતાની પત્ની સિંહિકાના ગર્ભમાં એકસો એક પુત્રોને જન્મ આપ્યો. તેમાં જેઠો રાહુ છે અને બાકીના એકસો કેતુ કહેવાય છે. તેઓ સૌએ પ્રભાવશાળી ગ્રહપદ પ્રાપ્ત કર્યું.
Verse 38
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
હવે અદિતિના વંશને ક્રમશઃ સાંભળો; આ વંશમાં સર્વવ્યાપી દેવ નારાયણ પોતાના સ્વાંશથી અવતર્યા. અદિતિના પુત્રો છે—વિવસ્વાન, અર્યમા, પૂષા, ત્વષ્ટા, સવિતા, ભગ, ધાતા, વિધાતા, વરુણ, મિત્ર, શત્રુ અને ઉરુક્રમ.
Verse 39
अथात: श्रूयतां वंशो योऽदितेरनुपूर्वश: । यत्र नारायणो देव: स्वांशेनावातरद्विभु: ॥ ३८ ॥ विवस्वानर्यमा पूषा त्वष्टाथ सविता भग: । धाता विधाता वरुणो मित्र: शत्रु उरुक्रम: ॥ ३९ ॥
હવે અદિતિના વંશને ક્રમશઃ સાંભળો; આ વંશમાં સર્વવ્યાપી દેવ નારાયણ પોતાના સ્વાંશથી અવતર્યા. અદિતિના પુત્રો—વિવસ્વાન, અર્યમા, પૂષા, ત્વષ્ટા, સવિતા, ભગ, ધાતા, વિધાતા, વરુણ, મિત્ર, શત્રુ અને ઉરુક્રમ.
Verse 40
विवस्वत: श्राद्धदेवं संज्ञासूयत वै मनुम् । मिथुनं च महाभागा यमं देवं यमीं तथा । सैव भूत्वाथ वडवा नासत्यौ सुषुवे भुवि ॥ ४० ॥
સૂર્યદેવ વિવસ્વાનની પત્ની સંજ્ઞાએ શ્રાદ્ધદેવ નામના મનુને જન્મ આપ્યો. એ જ મહાભાગ્યવતીએ યમદેવ અને યમી (યમુના) નામના જોડિયા સંતાનો પણ ઉત્પન્ન કર્યા. પછી યમી ઘોડીનું રૂપ ધારણ કરીને પૃથ્વી પર વિચરતી હતી ત્યારે નાસત્ય નામના અશ્વિનીકુમારોને જન્મ આપ્યો.
Verse 41
छाया शनैश्चरं लेभे सावर्णिं च मनुं तत: । कन्यां च तपतीं या वै वव्रे संवरणं पतिम् ॥ ४१ ॥
સૂર્યદેવની બીજી પત્ની છાયાએ શનૈશ્ચર અને સાવર્ણિ મનુ નામે બે પુત્રો તથા તપતી નામે એક પુત્રીને જન્મ આપ્યો; તપતીએ સંવરણને પતિરૂપે વર્યો।
Verse 42
अर्यम्णो मातृका पत्नी तयोश्चर्षणय: सुता: । यत्र वै मानुषी जातिर्ब्रह्मणा चोपकल्पिता ॥ ४२ ॥
અર્યમાની પત્ની માતૃકાના ગર્ભમાંથી અનેક ચર્ષણય—વિદ્વાન પુત્રો—જન્મ્યા; એમમાંથી બ્રહ્માએ આત્મપરીક્ષણની યોગ્યતા ધરાવતી માનવ જાતિ રચી।
Verse 43
पूषानपत्य: पिष्टादो भग्नदन्तोऽभवत्पुरा । योऽसौ दक्षाय कुपितं जहास विवृतद्विज: ॥ ४३ ॥
પૂષાને સંતાન ન હતું. શિવજી દક્ષ પર ક્રોધિત થયા ત્યારે પૂષાએ દાંત દેખાડીને હાસ્ય કર્યું; તેથી તેના દાંત તૂટી ગયા અને તેને માત્ર પીસેલું લોટ ખાઈને જીવવું પડ્યું।
Verse 44
त्वष्टुर्दैत्यात्मजा भार्या रचना नाम कन्यका । सन्निवेशस्तयोर्जज्ञे विश्वरूपश्च वीर्यवान् ॥ ४४ ॥
પ્રજાપતિ ત્વષ્ટાની પત્ની દૈત્યકન્યા રચના હતી. તેના ગર્ભમાં ત્વષ્ટાના વીર્યથી સન્નિવેશ અને અત્યંત શક્તિશાળી વિશ્વરૂપ—એ બે પુત્રો જન્મ્યા।
Verse 45
तं वव्रिरे सुरगणा स्वस्रीयं द्विषतामपि । विमतेन परित्यक्ता गुरुणाङ्गिरसेन यत् ॥ ४५ ॥
વિશ્વરૂપ તેમના શાશ્વત શત્રુ દૈત્યોની પુત્રીનો પુત્ર હોવા છતાં, દેવગણોએ ગુરુ બૃહસ્પતિનો અપમાન કરવાથી તેઓ દ્વારા ત્યજાયા; ત્યારે બ્રહ્માની આજ્ઞા અનુસાર તેમણે વિશ્વરૂપને પુરોહિત તરીકે સ્વીકાર્યો।
Frequently Asked Questions
The detail is a visarga map: marriages function as sanctioned channels of secondary creation, showing how cosmic population, administrative deities, and species-lines arise under Brahmā’s plan. The Bhāgavata frames genealogy not as mere history but as a theological chart of how the Lord’s order manifests through prajāpatis and their networks.
The eight Vasus—Droṇa, Prāṇa, Dhruva, Arka, Agni, Doṣa, Vāstu, and Vibhāvasu—represent elemental and functional powers within universal maintenance. Their family lines (e.g., Viśvakarmā from Vāstu; Skanda from Agni) illustrate how specialized cosmic roles (architecture, time divisions, leadership of devas) emerge within dharmic creation.
The curse episode explains the moon’s cyclical waxing and waning and simultaneously transitions the narrative from Dakṣa’s immediate marital distributions to Kaśyapa’s broader progenitive network. It anchors cosmological observation (lunar phases) in moral causality (Dakṣa’s curse) while keeping the focus on population dynamics.
Aditi’s sons include Vivasvān, Aryamā, Pūṣā, Tvaṣṭā, Savitā, Bhaga, Dhātā, Vidhātā, Varuṇa, Mitra, Śatru, and Urukrama. This Āditya line is crucial because it is a primary deva lineage through which the Supreme Lord’s plenary expansion is described as descending, and it sets the stage for conflicts and resolutions involving devas, asuras, and priestly authority (e.g., Viśvarūpa).