Adhyaya 14
Parīkṣit’s Inquiry into Vṛtrāsura’s Bhakti and the Beginning of Citraketu’s Trial
વૃત્રાસુરના ઉપદેશપ્રસંગ પછી પરીક્ષિત એક તાત્ત્વિક વિસંગતિ પૂછે છે—રજસ્ અને તમસ્ ગુણોથી આચ્છાદિત અસુરોમાં વૃત્રાસુરમાં દેવો અને મુક્ત ઋષિઓમાં પણ દુર્લભ એવી પરમ પ્રેમ-ભક્તિ કેવી રીતે પ્રગટ થઈ? શુકદેવ વ્યાસ–નારદ–દેવલ પરંપરામાં પ્રાપ્ત ઇતિહાસ ખોલીને કથા શૂરેસેનના રાજા ચિત્રકેતુ તરફ ફેરવે છે. અપરંપાર વૈભવ અને લાખો રાણીઓ હોવા છતાં પુત્રહીનતા તેને ઘોર દુઃખમાં નાખે છે; કારણ કે પુત્ર-કામનાથી બંધાયેલું હૃદય ભૌતિક પૂર્ણતાથી તૃપ્ત થતું નથી. ઋષિ અંગિરા આવે છે, રાજધર્મ અને શાસનવ્યવસ્થા વિષે સન્માનપૂર્ણ સંવાદ કરે છે, રાજાની ચિંતા ઓળખી યજ્ઞ-શેષ કૃતદ્યુતિ રાણીને આપી પુત્ર આપે છે—અને આગાહી કરે છે કે આ પુત્ર આનંદ પણ લાવશે અને શોક પણ. પુત્રજન્મથી પક્ષપાત વધે છે, સહ-રાણીઓમાં ઈર્ષ્યા ઊભી થાય છે અને અંતે બાળકને વિષ આપી મારી નાખવામાં આવે છે; મહેલ શોકમાં ડૂબી જાય છે. શોકની પરાકાષ્ઠાએ અંગિરા નારદ સાથે પાછા આવી આગામી અધ્યાયના નિર્ણાયક ઉપદેશની ભૂમિકા બાંધે છે—મૃત્યુ, કર્મ અને આસક્તિનું રહસ્ય સમજાવી, વૃત્રાસુર જેવા અણધાર્યા પાત્રમાં પણ ભક્તિ કેવી રીતે ઉદ્ભવે તે સમજવાનો સેતુ બને છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीपरीक्षिदुवाच रजस्तम:स्वभावस्य ब्रह्मन् वृत्रस्य पाप्मन: । नारायणे भगवति कथमासीद् दृढा मति: ॥ १ ॥
શ્રી પરીક્ષિતે કહ્યું—હે બ્રાહ્મણ! રજ-તમ સ્વભાવવાળા, પાપી વૃત્રાસુરને ભગવાન નારાયણમાં એવી દૃઢ ભક્તિમતિ કેવી રીતે થઈ?
Verse 2
देवानां शुद्धसत्त्वानामृषीणां चामलात्मनाम् । भक्तिर्मुकुन्दचरणे न प्रायेणोपजायते ॥ २ ॥
શુદ્ધ સત્ત્વમાં સ્થિત દેવતાઓ અને નિર્મળ આત્માવાળા ઋષિઓમાં પણ મુકુન્દના ચરણકમળે શુદ્ધ ભક્તિ સામાન્ય રીતે ઉપજતી નથી।
Verse 3
रजोभि: समसङ्ख्याता: पार्थिवैरिह जन्तव: । तेषां ये केचनेहन्ते श्रेयो वै मनुजादय: ॥ ३ ॥
આ ભૌતિક જગતમાં જીવજંતુઓની સંખ્યા પૃથ્વીના પરમાણુઓ જેટલી અસંખ્ય છે. તેમાં બહુ થોડા મનુષ્ય છે, અને મનુષ્યોમાં પણ બહુ ઓછા લોકો ધર્મમાર્ગનું શ્રેય ઇચ્છે છે।
Verse 4
प्रायो मुमुक्षवस्तेषां केचनैव द्विजोत्तम । मुमुक्षूणां सहस्रेषु कश्चिन्मुच्येत सिध्यति ॥ ४ ॥
હે દ્વિજોત્તમ! ધર્મનું પાલન કરનારાઓમાં પણ સામાન્ય રીતે થોડાક જ લોકો મુક્તિ ઇચ્છે છે. મુક્તિ ઇચ્છનાર હજારોમાં કોઈ એક જ ખરેખર સિદ્ધ થઈ મુક્ત થાય છે. અને એવા હજારો મુક્તોમાં પણ મુક્તિનો તત્ત્વાર્થ સમજનાર અત્યંત દુર્લભ છે।
Verse 5
मुक्तानामपि सिद्धानां नारायणपरायण: । सुदुर्लभ: प्रशान्तात्मा कोटिष्वपि महामुने ॥ ५ ॥
હે મહામુને! મુક્ત અને સિદ્ધ એવા કરોડો લોકોમાં પણ જે નારાયણ-પરાયણ, સંપૂર્ણ શાંતચિત્ત ભક્ત હોય તે અતિ દુર્લભ છે.
Verse 6
वृत्रस्तु स कथं पाप: सर्वलोकोपतापन: । इत्थं दृढमति: कृष्ण आसीत्सङ्ग्राम उल्बणे ॥ ६ ॥
વૃત્ત્રાસુર તો પાપી અને સર્વ લોકને તાપ આપનાર હતો; તો પણ ભયંકર યુદ્ધમાં તેની બુદ્ધિ કૃષ્ણમાં એવી દૃઢ કેવી રીતે થઈ?
Verse 7
अत्र न: संशयो भूयाञ्छ्रोतुं कौतूहलं प्रभो । य: पौरुषेण समरे सहस्राक्षमतोषयत् ॥ ७ ॥
હે પ્રભુ! અમને મોટો સંશય થયો છે અને સાંભળવાની ઉત્કંઠા પણ—જેણે યુદ્ધમાં પોતાના પરાક્રમે સહસ્રાક્ષ ઇન્દ્રને સંતોષ્યો, તે દૈત્ય કૃષ્ણભક્ત કેવી રીતે થયો?
Verse 8
श्रीसूत उवाच परीक्षितोऽथ सम्प्रश्नं भगवान् बादरायणि: । निशम्य श्रद्दधानस्य प्रतिनन्द्य वचोऽब्रवीत् ॥ ८ ॥
શ્રીસૂત બોલ્યા—મહારાજ પરીક્ષિતનો બુદ્ધિમાન પ્રશ્ન સાંભળી, ભગવાન બાદરાયણિ શુકદેવે શ્રદ્ધાળુ શિષ્યના વચનોને અભિનંદન આપી સ્નેહપૂર્વક ઉત્તર આપવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 9
श्रीशुक उवाच शृणुष्वावहितो राजन्नितिहासमिमं यथा । श्रुतं द्वैपायनमुखान्नारदाद्देवलादपि ॥ ९ ॥
શ્રીશુક બોલ્યા—હે રાજન! ધ્યાનપૂર્વક સાંભળ; હું એ જ ઇતિહાસ કહું છું જે મેં દ્વૈપાયન વ્યાસ, નારદ અને દેવલના મુખેથી સાંભળ્યો છે.
Verse 10
आसीद्राजा सार्वभौम: शूरसेनेषु वै नृप । चित्रकेतुरिति ख्यातो यस्यासीत्कामधुङ्मही ॥ १० ॥
હે રાજા પરિક્ષિત! શૂરસેન પ્રદેશમાં ચિત્રકેતુ નામે એક સર્વભૌમ રાજા હતો. તેના રાજ્યમાં પૃથ્વી કામધેનુ સમી જીવનની સર્વ આવશ્યકતાઓ આપતી હતી.
Verse 11
तस्य भार्यासहस्राणां सहस्राणि दशाभवन् । सान्तानिकश्चापि नृपो न लेभे तासु सन्ततिम् ॥ ११ ॥
તેને દશસહસ્ર-સહસ્ર જેટલી પત્નીઓ હતી. સંતાન ઉત્પન્ન કરવા સમર્થ હોવા છતાં રાજાને એમમાંથી કોઈથી પણ સંતાન મળ્યું નહિ; જાણે સૌ વંધ્યા હતી.
Verse 12
रूपौदार्यवयोजन्मविद्यैश्वर्यश्रियादिभि: । सम्पन्नस्य गुणै: सर्वैश्चिन्ता बन्ध्यापतेरभूत् ॥ १२ ॥
રૂપ, ઔદાર્ય, યુવાનપણું, ઉચ્ચ કુળમાં જન્મ, વિદ્યા, ઐશ્વર્ય અને શ્રી વગેરે સર્વ ગુણોથી સંપન્ન હોવા છતાં, વંધ્યા પત્નીઓના પતિ ચિત્રકેતુને પુત્ર ન હોવાથી ભારે ચિંતા હતી.
Verse 13
न तस्य सम्पद: सर्वा महिष्यो वामलोचना: । सार्वभौमस्य भूश्चेयमभवन्प्रीतिहेतव: ॥ १३ ॥
તેની રાણીઓ સુંદર મુખ અને આકર્ષક નેત્રોવાળી હતી; છતાં તેની સર્વ સંપત્તિ, સૈકડો-હજારો રાણીઓ અને જે ભૂમિનો તે સર્વભૌમ સ્વામી હતો—કંઈ પણ તેને આનંદ આપતું ન હતું.
Verse 14
तस्यैकदा तु भवनमङ्गिरा भगवानृषि: । लोकाननुचरन्नेतानुपागच्छद्यदृच्छया ॥ १४ ॥
એક વખત ભગવાન ઋષિ અંગિરા, કોઈ વિશેષ કાર્યમાં બંધાયેલા ન રહી લોકોમાં વિહરતા હતા; તેઓ પોતાની ઇચ્છાથી યદૃચ્છયા ચિત્રકેતુના મહેલમાં આવી પહોંચ્યા.
Verse 15
तं पूजयित्वा विधिवत्प्रत्युत्थानार्हणादिभि: । कृतातिथ्यमुपासीदत्सुखासीनं समाहित: ॥ १५ ॥
તે મુનિને વિધિવત ઊભા થઈ અર્ઘ્ય‑પાદ્ય આદિથી પૂજીને રાજાએ અતિથિ‑ધર્મ કર્યો. ઋષિ સુખાસીન થયા પછી, મન‑ઇન્દ્રિયો સંયમીને તે તેમના ચરણ પાસે ભૂમિ પર બેઠો।
Verse 16
महर्षिस्तमुपासीनं प्रश्रयावनतं क्षितौ । प्रतिपूज्य महाराज समाभाष्येदमब्रवीत् ॥ १६ ॥
મહર્ષિએ ભૂમિ પર પોતાના ચરણ પાસે વિનયથી બેઠેલા ચિત્રકેતુને સન્માનપૂર્વક પ્રતિપૂજ્યા અને “મહારાજ” કહીને આ રીતે બોલ્યા।
Verse 17
अङ्गिरा उवाच अपि तेऽनामयं स्वस्ति प्रकृतीनां तथात्मन: । यथा प्रकृतिभिर्गुप्त: पुमान् राजा च सप्तभि: ॥ १७ ॥
અંગિરા ઋષિ બોલ્યા—રાજન, તારો દેહ‑મન અને રાજ્યના સહાયક સાધન‑સામગ્રી સુખરૂપ છે ને? જેમ પ્રકૃતિના સાત તત્ત્વો (મહત્તત્ત્વ, અહંકાર અને પાંચ વિષયો) યોગ્ય હોય તો જીવ સુખી રહે, તેમ રાજા ગુરુ, મંત્રીઓ, રાજ્ય, કિલ્લો, ખજાનો, દંડ‑વ્યવસ્થા અને મિત્રો—આ સાતથી રક્ષિત રહે છે।
Verse 18
आत्मानं प्रकृतिष्वद्धा निधाय श्रेय आप्नुयात् । राज्ञा तथा प्रकृतयो नरदेवाहिताधय: ॥ १८ ॥
હે નરદેવ! રાજા જેમ પોતાના સહયોગીઓ પર સીધો આધાર રાખીને તેમના હિતકારી ઉપદેશનું અનુસરણ કરે તો સુખી થાય છે; તેમ સહયોગીઓ પણ પોતાના કર્મ‑ઉપહાર રાજાને અર્પણ કરી અને તેની આજ્ઞા પાળી સુખી થાય છે।
Verse 19
अपि दारा: प्रजामात्या भृत्या: श्रेण्योऽथ मन्त्रिण: । पौरा जानपदा भूपा आत्मजा वशवर्तिन: ॥ १९ ॥
હે ભূপ! તારી પત્નીઓ, પ્રજા, સચિવ‑સેવકો અને તેલ‑મસાલા વેચતા વેપારી વર્ગો તારા વશમાં છે ને? મંત્રીઓ, અંતઃપુરવાસીઓ, પ્રાંતીય અધિકારીઓ, પુત્રો અને અન્ય આશ્રિતો પણ સંપૂર્ણપણે તારા નિયંત્રણમાં છે?
Verse 20
यस्यात्मानुवशश्चेत्स्यात्सर्वे तद्वशगा इमे । लोका: सपाला यच्छन्ति सर्वे बलिमतन्द्रिता: ॥ २० ॥
જો રાજાનું મન સંપૂર્ણ વશમાં હોય, તો તેના પરિવારજનો અને રાજ્ય અધિકારીઓ બધા તેની અધિનતા સ્વીકારે છે. પ્રાંતપાલો પણ વિરોધ વિના સમયસર કર-બલિ અર્પે છે; તો નાના સેવકોની તો વાત જ શું!
Verse 21
आत्मन: प्रीयते नात्मा परत: स्वत एव वा । लक्षयेऽलब्धकामं त्वां चिन्तया शबलं मुखम् ॥ २१ ॥
હે રાજા ચિત્રકેતુ, તમારું મન પ્રસન્ન નથી એવું હું જોઈ રહ્યો છું. લાગે છે કે તમારી ઇચ્છિત સિદ્ધિ મળી નથી. આ તમારાથી થયું છે કે બીજાઓથી? તમારું ફિક્કું મુખ ઊંડી ચિંતા દર્શાવે છે.
Verse 22
एवं विकल्पितो राजन् विदुषा मुनिनापि स: । प्रश्रयावनतोऽभ्याह प्रजाकामस्ततो मुनिम् ॥ २२ ॥
શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું: હે રાજા પરીક્ષિત, સર્વજ્ઞ મહર્ષિ અંગિરાએ પણ આ રીતે રાજાને પૂછ્યું. ત્યારબાદ પુત્રની ઇચ્છાથી યુક્ત રાજા ચિત્રકેતુ અત્યંત વિનમ્રતાથી નમીને મુનિને આ રીતે બોલ્યો.
Verse 23
चित्रकेतुरुवाच भगवन् किं न विदितं तपोज्ञानसमाधिभि: । योगिनां ध्वस्तपापानां बहिरन्त: शरीरिषु ॥ २३ ॥
રાજા ચિત્રકેતુએ કહ્યું: હે ભગવન અઙ્ગિરા, તપ, જ્ઞાન અને સમાધિ દ્વારા તમે પાપપ્રતિક્રિયાઓથી મુક્ત છો. તેથી સિદ્ધ યોગી તરીકે અમારા જેવા દેહધારી જીવોના બાહ્ય અને આંતરિક બધું તમે જાણી શકો છો.
Verse 24
तथापि पृच्छतो ब्रूयां ब्रह्मन्नात्मनि चिन्तितम् । भवतो विदुषश्चापि चोदितस्त्वदनुज्ञया ॥ २४ ॥
હે બ્રહ્મન, તમે સર્વજ્ઞ હોવા છતાં મને કેમ ચિંતા છે તે પૂછો છો. તેથી તમારી આજ્ઞા અને અનુમતિથી મારા મનમાં રહેલું કારણ હું પ્રગટ કરું છું.
Verse 25
लोकपालैरपि प्रार्थ्या: साम्राज्यैश्वर्यसम्पद: । न नन्दयन्त्यप्रजं मां क्षुत्तृट्काममिवापरे ॥ २५ ॥
જેમ ભૂખ-તરસથી પીડિત માણસને ફૂલમાળા અને ચંદન જેવા બાહ્ય ઉપચારોથી સંતોષ થતો નથી, તેમ લોકપાલોને પણ ઇચ્છનીય મારું સામ્રાજ્ય, ઐશ્વર્ય અને સંપત્તિ પુત્ર વિના મને આનંદ આપતી નથી।
Verse 26
तत: पाहि महाभाग पूर्वै: सह गतं तम: । यथा तरेम दुष्पारं प्रजया तद्विधेहि न: ॥ २६ ॥
અતએવ, હે મહાભાગ! પુત્ર ન હોવાથી નરકના અંધકારમાં પડતા મને અને મારા પૂર્વજોને બચાવો. કૃપા કરીને એવો ઉપાય કરો કે પ્રજાથી અમે તે દુષ્પાર અંધકાર પાર કરી શકીએ।
Verse 27
श्रीशुक उवाच इत्यर्थित: स भगवान् कृपालुर्ब्रह्मण: सुत: । श्रपयित्वा चरुं त्वाष्ट्रं त्वष्टारमयजद्विभु: ॥ २७ ॥
શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે વિનંતી થતાં બ્રહ્માના માનસપુત્ર, કૃપાળુ અઙ્ગિરા ઋષિ મહાશક્તિમાન બની ત્વષ્ટા માટે ત્વાષ્ટ્ર-ચરુ રાંધી યજ્ઞ કર્યો અને આહુતિ અર્પી।
Verse 28
ज्येष्ठा श्रेष्ठा च या राज्ञो महिषीणां च भारत । नाम्ना कृतद्युतिस्तस्यै यज्ञोच्छिष्टमदाद् द्विज: ॥ २८ ॥
હે ભારતશ્રેષ્ઠ પરિક્ષિત! રાજાની રાણીઓમાં જે જ્યેષ્ઠા અને શ્રેષ્ઠા હતી, કૃતદ્યુતિ નામની, તેને દ્વિજ અઙ્ગિરા ઋષિએ યજ્ઞનું ઉચ્છિષ્ટ પ્રસાદ આપ્યું।
Verse 29
अथाह नृपतिं राजन् भवितैकस्तवात्मज: । हर्षशोकप्रदस्तुभ्यमिति ब्रह्मसुतो ययौ ॥ २९ ॥
પછી બ્રહ્મપુત્ર અઙ્ગિરા ઋષિએ રાજાને કહ્યું—“હે રાજન! હવે તને એક પુત્ર થશે; તે તને હર્ષ પણ આપશે અને શોક પણ આપશે।” એમ કહી રાજાના ઉત્તર માટે રાહ ન જોઈ ઋષિ ચાલ્યા ગયા।
Verse 30
सापि तत्प्राशनादेव चित्रकेतोरधारयत् । गर्भं कृतद्युतिर्देवी कृत्तिकाग्नेरिवात्मजम् ॥ ३० ॥
જેમ અગ્નિ દ્વારા પ્રાપ્ત શિવવીર્યથી કૃત્તિકા દેવી સ્કંદને ગર્ભમાં ધારણ કરી, તેમ અઙ્ગિરા મુનિના યજ્ઞના શેષ પ્રસાદનું ભક્ષણ કરતાં જ કૃતદ્યુતિ દેવી ચિત્રકેતુના વીર્યથી ગર્ભવતી બની।
Verse 31
तस्या अनुदिनं गर्भ: शुक्लपक्ष इवोडुप: । ववृधे शूरसेनेशतेजसा शनकैर्नृप ॥ ३१ ॥
હે રાજન! શૂરસેનના અધિપતિ ચિત્રકેતુના તેજથી તેણીનો ગર્ભ દરરોજ ધીમે ધીમે વધતો ગયો, જેમ શુક્લપક્ષમાં ચંદ્ર વધે છે।
Verse 32
अथ काल उपावृत्ते कुमार: समजायत । जनयन् शूरसेनानां शृण्वतां परमां मुदम् ॥ ३२ ॥
પછી સમય પૂર્ણ થતાં રાજાને પુત્ર જન્મ્યો. આ સમાચાર સાંભળીને શૂરસેન રાજ્યના સર્વ લોકો પરમાનંદિત થયા।
Verse 33
हृष्टो राजा कुमारस्य स्नात: शुचिरलङ्कृत: । वाचयित्वाशिषो विप्रै: कारयामास जातकम् ॥ ३३ ॥
કુમારના જન્મથી રાજા અત્યંત હર્ષિત થયો. સ્નાન કરીને શુદ્ધ બની અને આભૂષણોથી શોભિત થઈ, તેણે વિદ્વાન બ્રાહ્મણો દ્વારા બાળક માટે આશીર્વચનો પાઠ કરાવ્યા અને જાતકર્મ વિધિ કરાવી।
Verse 34
तेभ्यो हिरण्यं रजतं वासांस्याभरणानि च । ग्रामान् हयान् गजान् प्रादाद् धेनूनामर्बुदानि षट् ॥ ३४ ॥
વિધિમાં ભાગ લેનારા બ્રાહ્મણોને રાજાએ દાનમાં સોનું, ચાંદી, વસ્ત્રો, આભૂષણો, ગામો, ઘોડા, હાથી અને ગાયોના છ અર્બુદ—અર્થાત્ સાઠ કરોડ ગાયો—આપ્યા।
Verse 35
ववर्ष कामानन्येषां पर्जन्य इव देहिनाम् । धन्यं यशस्यमायुष्यं कुमारस्य महामना: ॥ ३५ ॥
જેમ પર્જન્ય મેઘ સર્વ દેહધારીઓ પર સમાન રીતે વરસાદ વરસાવે છે, તેમ મહામના રાજા ચિત્રકેતુએ પોતાના પુત્રની કીર્તિ, વૈભવ અને આયુષ્ય વધે તે માટે સૌને ઇચ્છિત વસ્તુઓ વરસાદની જેમ વહેંચી।
Verse 36
कृच्छ्रलब्धेऽथ राजर्षेस्तनयेऽनुदिनं पितु: । यथा नि:स्वस्य कृच्छ्राप्ते धने स्नेहोऽन्ववर्धत ॥ ३६ ॥
રાજર્ષિને બહુ કષ્ટ પછી પુત્ર મળ્યો, તેથી પિતાનો સ્નેહ દિવસે દિવસે વધતો ગયો; જેમ ગરીબ માણસને કઠિનાઈથી મળેલા ધન પ્રત્યે રોજે રોજ વધુ મમતા વધે છે।
Verse 37
मातुस्त्वतितरां पुत्रे स्नेहो मोहसमुद्भव: । कृतद्युते: सपत्नीनां प्रजाकामज्वरोऽभवत् ॥ ३७ ॥
માતાનો પુત્ર પ્રત્યેનો સ્નેહ પણ મોહમાંથી જન્મીને અત્યંત વધ્યો. કૃતદ્યુતિના પુત્રને જોઈ અન્ય પત્નીઓ પુત્રકામનાથી જાણે તીવ્ર જ્વરથી વ્યાકુળ થઈ ગઈ।
Verse 38
चित्रकेतोरतिप्रीतिर्यथा दारे प्रजावति । न तथान्येषु सञ्जज्ञे बालं लालयतोऽन्वहम् ॥ ३८ ॥
રાજા ચિત્રકેતુ રોજ બાળકને ખૂબ જ કાળજીથી લાડ કરતો ગયો તેમ તેમ સંતાનવતી રાણી કૃતદ્યુતિ પ્રત્યે તેની અતિપ્રીતિ વધી; પરંતુ નિઃસંતાન અન્ય પત્નીઓ પ્રત્યે એવો સ્નેહ રહ્યો નહીં।
Verse 39
ता: पर्यतप्यन्नात्मानं गर्हयन्त्योऽभ्यसूयया । आनपत्येन दु:खेन राज्ञश्चानादरेण च ॥ ३९ ॥
બીજી રાણીઓ નિઃસંતાનતાના દુઃખથી અને રાજાની અવગણનાથી અત્યંત વ્યથિત થઈ. ઈર્ષ્યાથી તેઓ પોતાને જ ધિક્કારતી અને વિલાપ કરતી રહી।
Verse 40
धिगप्रजां स्त्रियं पापां पत्युश्चागृहसम्मताम् । सुप्रजाभि: सपत्नीभिर्दासीमिव तिरस्कृताम् ॥ ४० ॥
પાપિણી અપુત્રા સ્ત્રીને ધિક્કાર; પતિ ઘરમાં તેને માન આપતો નથી, અને પુત્રવતી સપત્નીઓ તેને દાસી જેવી તિરસ્કારે છે।
Verse 41
दासीनां को नु सन्ताप: स्वामिन: परिचर्यया । अभीक्ष्णं लब्धमानानां दास्या दासीव दुर्भगा: ॥ ४१ ॥
દાસીઓ પણ સ્વામીની સેવા કરીને માન પામે છે, તેથી તેમને શોક નથી. પરંતુ અમે તો દાસીની પણ દાસી; તેથી અમે અતિ દુર્ભાગ્યશાળી છીએ।
Verse 42
एवं सन्दह्यमानानां सपत्न्या: पुत्रसम्पदा । राज्ञोऽसम्मतवृत्तीनां विद्वेषो बलवानभूत् ॥ ४२ ॥
શ્રી શુકદેવ ગોસ્વામીએ કહ્યું—પતિની અવગણના સહન કરીને અને કૃતદ્યુતિની પુત્ર-સમૃદ્ધિ જોઈને સપત્નીઓનો દાહક દ્વેષ અત્યંત બળવાન થયો।
Verse 43
विद्वेषनष्टमतय: स्त्रियो दारुणचेतस: । गरं ददु: कुमाराय दुर्मर्षा नृपतिं प्रति ॥ ४३ ॥
દ્વેષથી તેમની બુદ્ધિ નષ્ટ થઈ. ક્રૂર હૃદયવાળી બની અને રાજાની અવગણના સહન ન કરી શકીને તેમણે અંતે કુમારને વિષ આપ્યું।
Verse 44
कृतद्युतिरजानन्ती सपत्नीनामघं महत् । सुप्त एवेति सञ्चिन्त्य निरीक्ष्य व्यचरद्गृहे ॥ ४४ ॥
સપત્નીઓના મહાપાપથી અજાણ કૃતદ્યુતિએ ‘પુત્ર ઘેરી ઊંઘમાં છે’ એમ વિચારી તેને જોઈને પણ ઘરમાં ફરતી રહી; તે મર્યો છે એ તેને ખબર પડી નહીં।
Verse 45
शयानं सुचिरं बालमुपधार्य मनीषिणी । पुत्रमानय मे भद्रे इति धात्रीमचोदयत् ॥ ४५ ॥
બાળક બહુ સમયથી સૂતો છે એમ માની બુદ્ધિમતી રાણી કૃતદ્યુતિએ ધાયને કહ્યું— “સખી, મારો પુત્ર અહીં લઈ આવ.”
Verse 46
सा शयानमुपव्रज्य दृष्ट्वा चोत्तारलोचनम् । प्राणेन्द्रियात्मभिस्त्यक्तं हतास्मीत्यपतद्भुवि ॥ ४६ ॥
દાસી બાળક પાસે જઈને જોયું તો તેની આંખો ઉપર વળી ગઈ હતી. પ્રાણ અને ઇન્દ્રિયો બંધ થઈ ગયા હતા; તે સમજી ગઈ કે બાળક મરી ગયો છે. “હું તો નાશ પામી!” કહી તે જમીન પર પડી ગઈ.
Verse 47
तस्यास्तदाकर्ण्य भृशातुरं स्वरं घ्नन्त्या: कराभ्यामुर उच्चकैरपि । प्रविश्य राज्ञी त्वरयात्मजान्तिकं ददर्श बालं सहसा मृतं सुतम् ॥ ४७ ॥
ઘોર વ્યાકુલતામાં દાસીએ બંને હાથથી છાતી પીટીને ઊંચા સ્વરે વિલાપ કર્યો. તેનો રોદન સાંભળીને રાણી તુરંત પુત્ર પાસે દોડી ગઈ અને જોયું કે બાળક અચાનક મરી ગયો છે.
Verse 48
पपात भूमौ परिवृद्धया शुचा मुमोह विभ्रष्टशिरोरुहाम्बरा ॥ ४८ ॥
અતિશય શોકથી, વાળ અને વસ્ત્રો અસ્તવ્યસ્ત થઈ, રાણી જમીન પર પડી ગઈ અને બેભાન થઈ ગઈ.
Verse 49
ततो नृपान्त: पुरवर्तिनो जना नराश्च नार्यश्च निशम्य रोदनम् । आगत्य तुल्यव्यसना: सुदु:खिता- स्ताश्च व्यलीकं रुरुदु: कृतागस: ॥ ४९ ॥
હે રાજા પરીક્ષિત! રોદન સાંભળીને મહેલના બધા રહેવાસીઓ—પુરુષો અને સ્ત્રીઓ—દોડી આવ્યા. સમાન શોકથી પીડાઈ તેઓ પણ રડવા લાગ્યા. જેમણે વિષ આપ્યું હતું તે રાણીઓ પણ પોતાનો અપરાધ જાણતાં છતાં ઢોંગથી રડી.
Verse 50
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
જ્યારે રાજા ચિત્રકેતુએ અજ્ઞાત કારણોસર પોતાના પુત્રના મૃત્યુ વિશે સાંભળ્યું, ત્યારે તેઓ લગભગ અંધ બની ગયા. પુત્ર પ્રત્યેના અપાર સ્નેહને કારણે તેમનો શોક પ્રજ્વલિત અગ્નિની જેમ વધી ગયો, અને મૃત બાળકને જોવા જતી વખતે તેઓ વારંવાર લપસીને જમીન પર પડી રહ્યા હતા.
Verse 51
श्रुत्वा मृतं पुत्रमलक्षितान्तकं विनष्टदृष्टि: प्रपतन् स्खलन् पथि । स्नेहानुबन्धैधितया शुचा भृशं विमूर्च्छितोऽनुप्रकृतिर्द्विजैर्वृत: ॥ ५० ॥ पपात बालस्य स पादमूले मृतस्य विस्रस्तशिरोरुहाम्बर: । दीर्घं श्वसन् बाष्पकलोपरोधतो निरुद्धकण्ठो न शशाक भाषितुम् ॥ ५१ ॥
મંત્રીઓ અને બ્રાહ્મણોથી ઘેરાયેલા રાજાએ પાસે જઈને મૃત બાળકના ચરણોમાં અચેત થઈને ઢળી પડ્યા; તેમના વાળ અને વસ્ત્રો વિખરાયેલા હતા. જ્યારે રાજાએ ઊંડા શ્વાસ લેતા હોશ સંભાળ્યા, ત્યારે તેમની આંખો આંસુઓથી ભરેલી હતી અને ગળું રુંધાઈ જવાને કારણે તેઓ કશું બોલી શક્યા નહીં.
Verse 52
पतिं निरीक्ष्योरुशुचार्पितं तदा मृतं च बालं सुतमेकसन्ततिम् । जनस्य राज्ञी प्रकृतेश्च हृद्रुजं सती दधाना विललाप चित्रधा ॥ ५२ ॥
જ્યારે રાણીએ તેમના પતિ રાજા ચિત્રકેતુને અત્યંત શોકમાં ડૂબેલા અને પરિવારના એકમાત્ર વારસદાર એવા મૃત બાળકને જોયા, ત્યારે તેમણે વિવિધ રીતે વિલાપ કર્યો. આનાથી મહેલના તમામ રહેવાસીઓ, મંત્રીઓ અને તમામ બ્રાહ્મણોના હૃદયની પીડા વધી ગઈ.
Verse 53
स्तनद्वयं कुङ्कुमपङ्कमण्डितं निषिञ्चती साञ्जनबाष्पबिन्दुभि: । विकीर्य केशान् विगलत्स्रज: सुतं शुशोच चित्रं कुररीव सुस्वरम् ॥ ५३ ॥
રાણીના મસ્તકને સુશોભિત કરતી ફૂલોની માળા પડી ગઈ અને તેમના વાળ વિખરાઈ ગયા. વહેતા આંસુઓએ તેમની આંખોના કાજળને ઓગાળી દીધું અને કંકુથી ઢંકાયેલા તેમના વક્ષસ્થળને ભીંજવી દીધું. પુત્રના વિયોગમાં વિલાપ કરતી વખતે, તેમનું મોટેથી રડવું કુરરી પક્ષીના મધુર અવાજ જેવું લાગતું હતું.
Verse 54
अहो विधातस्त्वमतीव बालिशो यस्त्वात्मसृष्ट्यप्रतिरूपमीहसे । परे नु जीवत्यपरस्य या मृति- र्विपर्ययश्चेत्त्वमसि ध्रुव: पर: ॥ ५४ ॥
હે વિધાતા! તમે સર્જનમાં ખરેખર બાલિશ (અનુભવહીન) છો, કારણ કે પિતાના જીવતા હોવા છતાં તમે પુત્રનું મૃત્યુ કરાવ્યું છે, જે તમારા સર્જનના નિયમોથી વિરુદ્ધ છે. જો તમે આ નિયમોનો વિરોધ કરવા માટે મક્કમ હો, તો તમે ચોક્કસપણે જીવોના શત્રુ છો અને ક્યારેય દયાળુ નથી.
Verse 55
न हि क्रमश्चेदिह मृत्युजन्मनो: शरीरिणामस्तु तदात्मकर्मभि: । य: स्नेहपाशो निजसर्गवृद्धये स्वयं कृतस्ते तमिमं विवृश्चसि ॥ ५५ ॥
હે પ્રભુ! જો તમે કહો કે પિતાનું પુત્રના જીવનકાળમાં મરણ કે પુત્રનું પિતાના જીવનકાળમાં જન્મ થવો એવો કોઈ નિયમ નથી, કારણ કે સૌ પોતપોતાના કર્મફળ અનુસાર જન્મ-મરણ પામે છે—તો પછી નિયંતાર ઈશ્વરની જરૂર શું? અને જો કહો કે પ્રકૃતિ સ્વયં કાર્ય કરી શકતી નથી તેથી નિયંતાર જોઈએ, તો પણ તમે સંતાનવૃદ્ધિ માટે રચેલો સ્નેહબંધ કર્મના બહાને કાપી નાખ્યો; તેથી તમે અનભિજ્ઞ અને અવિવેકી જેવા દેખાઓ છો।
Verse 56
त्वं तात नार्हसि च मां कृपणामनाथां त्यक्तुं विचक्ष्व पितरं तव शोकतप्तम् । अञ्जस्तरेम भवताप्रजदुस्तरं यद् ध्वान्तं न याह्यकरुणेन यमेन दूरम् ॥ ५६ ॥
પુત્ર, હું દયનીય અને અનાથ જેવી શોકથી તપ્ત છું; તું મને છોડવા યોગ્ય નથી. તારા શોકતપ્ત પિતાને જો. પુત્ર વિના અમારે ઘોર અંધકારમય નરકમાર્ગનું દુઃખ સહન કરવું પડશે; એ અંધકાર પાર કરાવવાની એકમાત્ર આશા તું જ છે. તેથી નિર્દય યમ સાથે વધુ દૂર ન જા।
Verse 57
उत्तिष्ठ तात त इमे शिशवो वयस्या- स्त्वामाह्वयन्ति नृपनन्दन संविहर्तुम् । सुप्तश्चिरं ह्यशनया च भवान् परीतो भुङ्क्ष्व स्तनं पिब शुचो हर न: स्वकानाम् ॥ ५७ ॥
પુત્ર, ઊઠ! રાજકુમાર, તારા સમવયસ્ક બાળકો તને રમવા બોલાવે છે. તું બહુ સમય સૂતો રહ્યો અને ભૂખથી વ્યાકુળ છે; ઊઠીને મારું સ્તનપાન કર અને અમારા સ્વજનોનો શોક દૂર કર।
Verse 58
नाहं तनूज ददृशे हतमङ्गला ते मुग्धस्मितं मुदितवीक्षणमाननाब्जम् । किं वा गतोऽस्यपुनरन्वयमन्यलोकं नीतोऽघृणेन न शृणोमि कला गिरस्ते ॥ ५८ ॥
પુત્ર, હું કેટલી અભાગી છું કે હવે તારો નિર્દોષ સ્મિત અને આનંદભરી નજરવાળું કમળમુખ હું જોઈ શકતી નથી. તારી આંખો સદાકાળ માટે બંધ થઈ ગઈ છે. લાગે છે નિર્દયે તને આ લોકમાંથી બીજા લોકમાં લઈ ગયો છે, જ્યાંથી તું પાછો નહીં આવે. બેટા, હવે હું તારો મધુર સ્વર પણ સાંભળતી નથી।
Verse 59
श्रीशुक उवाच विलपन्त्या मृतं पुत्रमिति चित्रविलापनै: । चित्रकेतुर्भृशं तप्तो मुक्तकण्ठो रुरोद ह ॥ ५९ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—મૃત પુત્ર માટે આ રીતે વિવિધ રીતે વિલાપ કરતી રાણી સાથે, અત્યંત સંતપ્ત રાજા ચિત્રકેતુ ગળું ખોલીને ઊંચા સ્વરે રડી પડ્યો।
Verse 60
तयोर्विलपतो: सर्वे दम्पत्योस्तदनुव्रता: । रुरुदु: स्म नरा नार्य: सर्वमासीदचेतनम् ॥ ६० ॥
રાજા અને રાણી વિલાપ કરતાં હતાં ત્યારે તેમના સર્વ અનુયાયી નર-નારી પણ સાથે રડી પડ્યા. અચાનક થયેલી આપત્તિથી આખું નગર જાણે બેભાન થઈ ગયું.
Verse 61
एवं कश्मलमापन्नं नष्टसंज्ञमनायकम् । ज्ञात्वाङ्गिरा नाम ऋषिराजगाम सनारद: ॥ ६१ ॥
રાજા શોક-મોહમાં ડૂબી પ્રાયઃ સંજ્ઞાહીન થયો છે એમ જાણી મહર્ષિ અંગિરા નારદ ઋષિ સાથે ત્યાં આવ્યા.
Frequently Asked Questions
Because sattva and tapas can purify behavior and grant clarity, yet one may still seek impersonal liberation or subtle enjoyment (mukti/siddhi). Parīkṣit’s point is that śuddha-bhakti is not merely ethical refinement; it is wholehearted surrender and loving service to the personal Lord. The Bhāgavatam uses this contrast to elevate bhakti as independent (svatantrā) and supremely auspicious, attained chiefly through the mercy of devotees and the Lord.
Citraketu is a king of Śūrasena whose intense desire for a son leads him through joy, tragedy, and eventual spiritual awakening. His narrative functions as the causal and theological background for later events connected to Vṛtrāsura, while also teaching that devotion can be cultivated through reversal of fortune, when sages redirect the heart from attachment to remembrance of Bhagavān.
It frames the episode as a deliberate karmic and pedagogical arrangement: the very object of attachment (the son) becomes the instrument of detachment (vairāgya). In Bhāgavata logic, such reversals are not meaningless cruelty but a means by which the Lord, through His sages, dismantles false shelter and prepares the devotee for higher realization.
The chapter shows that grief is proportionate to possessiveness: the King’s long frustration intensifies his later fixation, and favoritism fuels envy, culminating in tragedy. The lamentations also raise philosophical objections about providence and karma, which are poised to be answered by sage instruction. Thus the narrative demonstrates how material love (based on “mine”) binds the heart, whereas spiritual love ultimately depends on the Lord’s will and leads to liberation.