Adhyaya 19
Devotion in Kimpuruṣa-varṣa and the Glory of Bhārata-varṣa (Rāmacandra & Nara-Nārāyaṇa; Rivers, Varṇāśrama, and Liberation)
જંબૂદ્વીપના વિવિધ વર્ષોની ભક્તિ-પરંપરાનું વર્ણન આગળ વધારતાં શુકદેવ કિમ્પુરુષ-વર્ષનું વર્ણન કરે છે, જ્યાં હનુમાન ગંધર્વોના કીર્તન વચ્ચે શ્રીરામચંદ્રની અવિરત ઉપાસના કરે છે। હનુમાનની સ્તુતિઓમાં રામને પરાત્પર પુરુષોત્તમ તરીકે સ્થાપિત કરવામાં આવે છે—ધર્મ શીખવવા માટે તેઓ માનવસદૃશ આચરણ ધારણ કરે છે, ભૌતિક આસક્તિનું દુઃખ પ્રગટ કરે છે, છતાં તેનાથી અસપર્શ રહે છે। પછી કથા ભારતવર્ષમાં આવે છે; બદરિકાશ્રમમાં ભગવાન નર-નારાયણ રૂપે ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય અને યોગસિદ્ધિનું ઉપદેશ આપે છે; નારદ-પાંચરાત્રને જ્ઞાન-યોગ સહિત ભક્તિનો સુવ્યવસ્થિત માર્ગદર્શક ગણાવવામાં આવે છે। ભારતવર્ષના પર્વતો અને પાવન નદીઓની યાદી આપી, ગુણ-કર્મથી જન્મ અને સદ્ગુરુના આશ્રયમાં વિષ્ણુ-સેવા રૂપ વર્ણાશ્રમનો હેતુ સમજાવવામાં આવે છે। દેવતાઓ ભારતવર્ષમાં માનવજન્મને સ્વર્ગથી પણ શ્રેષ્ઠ કહે છે, કારણ કે અહીં ભક્તિ અને શરણાગતિથી शीઘ્ર વૈકુંઠપ્રાપ્તિ થાય છે। અંતે જંબૂદ્વીપની આસપાસના આઠ દ્વીપોની પરંપરાઓનો ઉલ્લેખ કરીને આગળના ભૂગોળ-વિશ્વવર્ણન સાથે કડી જોડાય છે।
Shlokas
Verse 1
श्रीशुक उवाच किम्पुरुषे वर्षे भगवन्तमादिपुरुषं लक्ष्मणाग्रजं सीताभिरामं रामं तच्चरणसन्निकर्षाभिरत: परमभागवतो हनुमान् सह किम्पुरुषैरविरतभक्तिरुपास्ते ॥ १ ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન! કિમ્પુરુષ-વર્ષમાં પરમ ભાગવત હનુમાનજી ત્યાંના કિમ્પુરુષો સાથે અવિરત ભક્તિસેવામાં લીન રહે છે. તેઓ લક્ષ્મણના અગ્રજ, સીતાદેવીના પ્રિય પતિ, આદિપુરુષ ભગવાન શ્રીરામચંદ્રના ચરણસન્નિધિમાં રમીને તેમની ઉપાસના કરે છે।
Verse 2
आर्ष्टिषेणेन सह गन्धर्वैरनुगीयमानां परमकल्याणीं भर्तृभगवत्कथां समुपशृणोति स्वयं चेदं गायति ॥ २ ॥
આર્ષ્ટિષેણ સાથે ગંધર્વો ભગવાન રામચંદ્રની પરમ કલ્યાણકારી કથા-કીર્તિ સતત ગાય છે. હનુમાનજી અને કિમ્પુરુષ-વર્ષના મુખ્ય આર્ષ્ટિષેણ તે મહિમા પૂર્ણ ધ્યાનથી હંમેશાં સાંભળે છે, અને હનુમાનજી પોતે પણ આ સ્તુતિ ગાય છે।
Verse 3
ॐ नमो भगवते उत्तमश्लोकाय नम आर्यलक्षणशीलव्रताय नम उपशिक्षितात्मन उपासितलोकाय नम: साधुवादनिकषणाय नमो ब्रह्मण्यदेवाय महापुरुषाय महाराजाय नम इति ॥ ३ ॥
ઓં—ઉત્તમશ્લોક ભગવાનને નમસ્કાર. આર્યોના લક્ષણ, શીલ અને વ્રતના આશ્રય તમને નમસ્કાર. સંયમિત અને શિક્ષિત આત્મા, લોકના આદર્શ ઉપાસ્ય તમને નમસ્કાર. સાધુગુણોની કસોટી સમાન તમને નમસ્કાર. બ્રાહ્મણ્યદેવ, મહાપુરુષ, મહારાજ તમને નમસ્કાર।
Verse 4
यत्तद्विशुद्धानुभवमात्रमेकं स्वतेजसा ध्वस्तगुणव्यवस्थम् । प्रत्यक्प्रशान्तं सुधियोपलम्भनं ह्यनामरूपं निरहं प्रपद्ये ॥ ४ ॥
જે પરમેશ્વર એકમાત્ર વિશુદ્ધ અનુભવ-સ્વરૂપ છે, પોતાના તેજથી ગુણવ્યવસ્થાને ધ્વસ્ત કરી ચૂક્યા છે, અંતર્મુખ શાંત છે અને શુદ્ધ બુદ્ધિથી જ ગ્રહ્ય છે—તે નામ-રૂપ અને અહંકારથી પર છે; હું શ્રી રામચંદ્રના કમળચરણોમાં શરણ લઉં છું।
Verse 5
मर्त्यावतारस्त्विह मर्त्यशिक्षणं रक्षोवधायैव न केवलं विभो: । कुतोऽन्यथा स्याद्रमत: स्व आत्मन: सीताकृतानि व्यसनानीश्वरस्य ॥ ५ ॥
હે વિભો! તમારો મનુષ્ય અવતાર માત્ર રાક્ષસવધ માટે નથી, પરંતુ મર્ત્યોને શિક્ષા આપવા માટે પણ છે—કે સ્ત્રી/પત્નીકેન્દ્રિત ભોગ અનેક દુઃખોનું કારણ છે. જે સ્વાત્મામાં રમતા ઈશ્વર છે, તેમને સીતાહરણથી વ્યસન કેમ થાય?
Verse 6
न वै स आत्मात्मवतां सुहृत्तम: सक्तस्त्रिलोक्यां भगवान् वासुदेव: । न स्त्रीकृतं कश्मलमश्नुवीत न लक्ष्मणं चापि विहातुमर्हति ॥ ६ ॥
ભગવાન વાસુદેવ શ્રી રામચંદ્ર ત્રિલોકીમાં કશાથી આસક્ત નથી; તેઓ આત્મજ્ઞાનોના પરમ સુહૃદ છે. તેથી પત્નીવિયોગથી તેઓ શોકગ્રસ્ત થઈ શકે નહીં, અને સીતાને કે લક્ષ્મણને ત્યાગ કરવો પણ તેમના માટે સર્વથા અસંભવ છે।
Verse 7
न जन्म नूनं महतो न सौभगं न वाङ्न बुद्धिर्नाकृतिस्तोषहेतु: । तैर्यद्विसृष्टानपि नो वनौकस- श्चकार सख्ये बत लक्ष्मणाग्रज: ॥ ७ ॥
મહાન કુળમાં જન્મ, સૌંદર્ય, વાણીચાતુર્ય, તીક્ષ્ણ બુદ્ધિ કે જાતિ-આકૃતિ—આથી શ્રી રામચંદ્રની મિત્રતા મળતી નથી. નહિતર, આ બધું ન ધરાવતા અમે વનવાસીઓ, લક્ષ્મણના અગ્રજ પ્રભુએ અમને મિત્ર કેમ સ્વીકાર્યા હોત?
Verse 8
सुरोऽसुरो वाप्यथ वानरो नर: सर्वात्मना य: सुकृतज्ञमुत्तमम् । भजेत रामं मनुजाकृतिं हरिं य उत्तराननयत्कोसलान्दिवमिति ॥ ८ ॥
અતએવ દેવ હોય કે અસુર, વાનર હોય કે મનુષ્ય—જે ભક્તની નાની સેવા પણ કૃતજ્ઞતાથી સ્વીકારી તૃપ્ત થાય છે, મનુષ્યાકૃતિમાં પ્રગટ થયેલા હરિ શ્રી રામનું સર્વાત્મભાવથી ભજન કરવું જોઈએ. એ જ પ્રભુએ કોસલવાસીઓને ઉત્તર દિશાના દિવ્ય ધામ—વૈકુંઠ—માં લઈ ગયા।
Verse 9
भारतेऽपि वर्षे भगवान्नरनारायणाख्य आकल्पान्तमुपचितधर्मज्ञानवैराग्यैश्वर्योपशमोपरमात्मोपलम्भनमनुग्रहायात्मवतामनुकम्पया तपोऽव्यक्तगतिश्चरति ॥ ९ ॥
ભારતવર્ષમાં ભગવાન નર-નારાયણ બદરિકાશ્રમમાં પ્રગટ થઈ ભક્તોના અનુગ્રહ માટે ધર્મ, જ્ઞાન, વૈરાગ્ય, ઐશ્વર્ય, ઇન્દ્રિય-નિગ્રહ અને અહંકાર-શમન શીખવે છે અને કલ્પાંત સુધી તપ કરીને આત્મસાક્ષાત્કારનો માર્ગ પ્રગટ કરે છે।
Verse 10
तं भगवान्नारदो वर्णाश्रमवतीभिर्भारतीभि: प्रजाभिर्भगवत्प्रोक्ताभ्यां साङ्ख्ययोगाभ्यां भगवदनुभावोपवर्णनं सावर्णेरुपदेक्ष्यमाण: परमभक्तिभावेनोपसरति इदं चाभिगृणाति ॥ १० ॥
ભગવાન નારદ ભારતવર્ષની વર્ણાશ્રમધર્મનિષ્ઠ પ્રજાઓ સાથે પરમ ભક્તિભાવથી નર-નારાયણની સેવામાં પ્રવૃત્ત રહે છે. ભગવદુક્ત સાંખ્ય અને યોગ દ્વારા ભગવાનની મહિમા વર્ણવી, સાવર્ણિ મનુને આ દિવ્ય સિદ્ધાંત ઉપદેશ આપી, આ રીતે સ્તુતિ કરે છે।
Verse 11
ॐ नमो भगवते उपशमशीलायोपरतानात्म्याय नमोऽकिञ्चनवित्ताय ऋषिऋषभाय नरनारायणाय परमहंसपरमगुरवे आत्मारामाधिपतये नमो नम इति ॥ ११ ॥
ઓં— શાંતસ્વભાવ, આત્મસાક્ષાત્કારી અને અહંકારરહિત ભગવાન નર-નારાયણને વારંવાર નમસ્કાર. તેઓ અકિંચનોનું ધન, ઋષિઓમાં શ્રેષ્ઠ, પરમહંસોના પરમગુરુ અને આત્મારામોના અધિપતિ છે— તેમને નમો નમઃ।
Verse 12
गायति चेदम्— कर्तास्य सर्गादिषु यो न बध्यते न हन्यते देहगतोऽपि दैहिकै: । द्रष्टुर्न दृग्यस्य गुणैर्विदूष्यते तस्मै नमोऽसक्तविविक्तसाक्षिणे ॥ १२ ॥
નારદ આ રીતે ગાય છે— જે સૃષ્ટિ-સ્થિતિ-પ્રલયનો કર્તા હોવા છતાં બંધાતો નથી, ન નાશ પામે છે; દેહમાં રહેલો દેખાય છતાં ભૂખ, તરસ, થાક વગેરે દેહધર્મોથી અસ્પૃશ્ય છે; સર્વદ્રષ્ટા સાક્ષી હોવા છતાં દૃશ્ય વિષયોના ગુણોથી કલુષિત થતો નથી— એવા આસક્તિરહિત, નિર્મળ, એકાંત સાક્ષી ભગવાનને નમસ્કાર।
Verse 13
इदं हि योगेश्वर योगनैपुणं हिरण्यगर्भो भगवाञ्जगाद यत् । यदन्तकाले त्वयि निर्गुणे मनो भक्त्या दधीतोज्झितदुष्कलेवर: ॥ १३ ॥
હે યોગેશ્વર પ્રભુ! યોગ-નૈપુણ્યનું આ વર્ણન આત્મજ્ઞ હિરણ્યગર્ભ (બ્રહ્મા)એ કહ્યું છે— અંતકાળે યોગીઓ દુષ્કલેવર ત્યજી, નિર્ગુણ એવા આપમાં ભક્તિથી મન સ્થિર કરે છે; એ જ યોગની પરમ સિદ્ધિ છે।
Verse 14
यथैहिकामुष्मिककामलम्पट: सुतेषु दारेषु धनेषु चिन्तयन् । शङ्केत विद्वान् कुकलेवरात्ययाद् यस्तस्य यत्न: श्रम एव केवलम् ॥ १४ ॥
જે વિદ્વાન આ લોક અને પરલોકના ભોગોમાં આસક્ત થઈને પત્ની, બાળકો અને ધનની ચિંતામાં ડૂબેલો રહે છે અને આ નશ્વર દેહને છોડતા ડરે છે, તેનો બધો પ્રયાસ કેવળ શ્રમ જ છે.
Verse 15
तन्न: प्रभो त्वं कुकलेवरार्पितां त्वन्माययाहंममतामधोक्षज । भिन्द्याम येनाशु वयं सुदुर्भिदां विधेहि योगं त्वयि न: स्वभावमिति ॥ १५ ॥
હે પ્રભુ! હે અધોક્ષજ! તમારી માયાને કારણે અમે આ દેહમાં 'હું' અને 'મારું' એવા ભાવથી બંધાયેલા છીએ. કૃપા કરીને અમને એવી ભક્તિ આપો જેથી અમે આ કઠિન ગાંઠને તોડી શકીએ અને અમારું મન તમારામાં સ્થિર થાય.
Verse 16
भारतेऽप्यस्मिन्वर्षे सरिच्छैला: सन्ति बहवो मलयो मङ्गलप्रस्थो मैनाकस्त्रिकूट ऋषभ: कूटक: कोल्लक: सह्यो देवगिरिऋर्ष्यमूक: श्रीशैलो वेङ्कटो महेन्द्रो वारिधारो विन्ध्य: शुक्तिमानृक्षगिरि: पारियात्रो द्रोणश्चित्रकूटो गोवर्धनो रैवतक: ककुभो नीलो गोकामुख इन्द्रकील: कामगिरिरिति चान्ये च शतसहस्रश: शैलास्तेषां नितम्बप्रभवा नदा नद्यश्च सन्त्यसङ्ख्याता: ॥ १६ ॥
ભારતવર્ષમાં અનેક પર્વતો અને નદીઓ છે. મલય, મંગલપ્રસ્થ, મૈનાક, ત્રિકૂટ, ઋષભ, કૂટક, કોલ્લક, સહ્ય, દેવગિરિ, ઋષ્યમૂક, શ્રીશૈલ, વેંકટ, મહેન્દ્ર, વારિધાર, વિંધ્ય, શુક્તિમાન, ઋક્ષગિરિ, પારિયાત્ર, દ્રોણ, ચિત્રકૂટ, ગોવર્ધન, રૈવતક, કકુભ, નીલ, ગોકામુખ, ઇન્દ્રકીલ અને કામગિરિ વગેરે મુખ્ય પર્વતો છે. આ ઉપરાંત હજારો અન્ય પર્વતો છે જેમના ઢોળાવ પરથી અસંખ્ય નદીઓ વહે છે.
Verse 17
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
બ્રહ્મપુત્ર અને શોણ નદ કહેવાય છે. અન્ય મુખ્ય નદીઓ છે: ચંદ્રવસા, તામ્રપર્ણી, અવટોદા, કૃતમાલા, વૈહાયસી, કાવેરી, વેણી, પયસ્વિની, શર્કરાવર્તા, તુંગભદ્રા, કૃષ્ણાવેણ્યા, ભીમરથી, ગોદાવરી, નિર્વિંધ્યા, પયોષ્ણી, તાપી, રેવા, સુરસા, નર્મદા, ચર્મણ્વતી, મહાનદી, વેદસ્મૃતિ, ઋષિકુલ્યા, ત્રિસામા, કૌશિકી, મંદાકિની, યમુના, સરસ્વતી, દૃષદ्वती, ગોમતી, સરયૂ, રોધસ્વતી, સપ્તવતી, સુષોમા, શતદ્રૂ, ચંદ્રભાગા, મરુદ્વૃધા, વિતસ્તા, અસિક્ની અને વિશ્વા. ભારતવર્ષના લોકો આ નદીઓના સ્મરણ, સ્પર્શ અને સ્નાનથી પવિત્ર થાય છે.
Verse 18
एतासामपो भारत्य: प्रजा नामभिरेव पुनन्तीनामात्मना चोपस्पृशन्ति ॥ १७ ॥ चन्द्रवसा ताम्रपर्णी अवटोदा कृतमाला वैहायसी कावेरी वेणी पयस्विनी शर्करावर्ता तुङ्गभद्रा कृष्णा वेण्या भीमरथी गोदावरी निर्विन्ध्या पयोष्णी तापी रेवा सुरसा नर्मदा चर्मण्वती सिन्धुरन्ध: शोणश्च नदौ महानदी वेदस्मृतिऋर्षिकुल्या त्रिसामा कौशिकी मन्दाकिनी यमुना सरस्वती दृषद्वती गोमती सरयू रोधस्वती सप्तवती सुषोमा शतद्रूश्चन्द्रभागा मरुद्वृधा वितस्ता असिक्नी विश्वेति महानद्य: ॥ १८ ॥
બ્રહ્મપુત્ર અને શોણ નદ કહેવાય છે. અન્ય મુખ્ય નદીઓ છે: ચંદ્રવસા, તામ્રપર્ણી, અવટોદા, કૃતમાલા, વૈહાયસી, કાવેરી, વેણી, પયસ્વિની, શર્કરાવર્તા, તુંગભદ્રા, કૃષ્ણાવેણ્યા, ભીમરથી, ગોદાવરી, નિર્વિંધ્યા, પયોષ્ણી, તાપી, રેવા, સુરસા, નર્મદા, ચર્મણ્વતી, મહાનદી, વેદસ્મૃતિ, ઋષિકુલ્યા, ત્રિસામા, કૌશિકી, મંદાકિની, યમુના, સરસ્વતી, દૃષદ्वती, ગોમતી, સરયૂ, રોધસ્વતી, સપ્તવતી, સુષોમા, શતદ્રૂ, ચંદ્રભાગા, મરુદ્વૃધા, વિતસ્તા, અસિક્ની અને વિશ્વા. ભારતવર્ષના લોકો આ નદીઓના સ્મરણ, સ્પર્શ અને સ્નાનથી પવિત્ર થાય છે.
Verse 19
अस्मिन्नेव वर्षे पुरुषैर्लब्धजन्मभि: शुक्ललोहितकृष्णवर्णेन स्वारब्धेन कर्मणा दिव्यमानुषनारकगतयो बह्व्य: आत्मन आनुपूर्व्येण सर्वा ह्येव सर्वेषां विधीयन्ते यथावर्णविधानमपवर्गश्चापि भवति ॥ १९ ॥
આ જ ભારતવર્ષમાં જન્મ લેનારા મનુષ્યો પોતાના પૂર્વકર્મ અનુસાર સત્ત્વ, રજ અને તમ—આ ગુણભેદથી શ્વેત, લોહિત અને કૃષ્ણવર્ણ સ્વભાવ ધરાવે છે. કોઈ દિવ્ય, કોઈ સામાન્ય માનવ અને કોઈ નારક ગતિ પામે છે. સદ્ગુરુ દ્વારા સ્થિતિ નિશ્ચિત થઈ ચતુર્વર્ણ અને ચતુરાશ્રમ અનુસાર વિષ્ણુસેવામાં તાલીમ મળે તો જીવન સિદ્ધ થઈ અપવર્ગ (મોક્ષ) પ્રાપ્ત થાય છે.
Verse 20
योऽसौ भगवति सर्वभूतात्मन्यनात्म्येऽनिरुक्तेऽनिलयने परमात्मनि वासुदेवेऽनन्यनिमित्तभक्तियोगलक्षणो नानागतिनिमित्ताविद्याग्रन्थिरन्धनद्वारेण यदा हि महापुरुषपुरुषप्रसङ्ग: ॥ २० ॥
સર્વભૂતાત્મા એવા વાસુદેવ પરમાત્મા—મન, વાણી અને ઇન્દ્રિયોથી પરે, અનિર્વચનીય અને નિર્લેપ—તેમની અનન્ય ભક્તિયોગ જ સાચો મુક્તિમાર્ગ છે. વિવિધ કર્મગતિઓથી બંધાયેલી અવિદ્યાની ગાંઠ જ્યારે મહાપુરુષ ભક્તોના સત્સંગ દ્વારા કપાઈ જાય છે, ત્યારે સાધક ક્રમે પ્રભુસેવામાં પ્રવૃત્ત થઈ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે.
Verse 21
एतदेव हि देवा गायन्ति— अहो अमीषां किमकारि शोभनं प्रसन्न एषां स्विदुत स्वयं हरि: । यैर्जन्म लब्धं नृषु भारताजिरे मुकुन्दसेवौपयिकं स्पृहा हि न: ॥ २१ ॥
દેવતાઓ ગાય છે—અહો! એમણે કેટલું શુભ કર્યું હશે, અથવા સ્વયં હરિ એમ પર પ્રસન્ન થયા હશે; તેથી જ તેમને ભારતભૂમિમાં માનવજન્મ મળ્યો, જે મુકુન્દ-સેવા માટે યોગ્ય છે. અમને દેવતાઓને પણ ભારતવર્ષમાં માનવજન્મ પામી ભક્તિ કરવાની સ્પૃહા છે; પરંતુ તેઓ તો પહેલેથી જ ત્યાં સેવામાં લાગેલા છે.
Verse 22
किं दुष्करैर्न: क्रतुभिस्तपोव्रतै- र्दानादिभिर्वा द्युजयेन फल्गुना । न यत्र नारायणपादपङ्कज- स्मृति: प्रमुष्टातिशयेन्द्रियोत्सवात् ॥ २२ ॥
દેવતાઓ કહે છે—કઠિન યજ્ઞો, તપ, વ્રત અને દાન વગેરે કરીને અમે સ્વર્ગનું આ સ્થાન મેળવ્યું; પરંતુ તેનું મૂલ્ય શું? અહીં ઇન્દ્રિયસુખના અતિશય ઉત્સવથી નારાયણના પાદપંકજનું સ્મરણ લગભગ લુપ્ત થઈ જાય છે.
Verse 23
कल्पायुषां स्थानजयात्पुनर्भवात् क्षणायुषां भारतभूजयो वरम् । क्षणेन मर्त्येन कृतं मनस्विन: सन्न्यस्य संयान्त्यभयं पदं हरे: ॥ २३ ॥
કల్పો સુધી જીવાતા બ્રહ્મલોકનું સ્થાન પણ પુનર્જન્મથી મુક્ત નથી; તેથી ક્ષણાયુ હોવા છતાં ભારતભૂમિમાં જીવન શ્રેષ્ઠ છે. કારણ કે અહીં થોડા સમયમાં જ બુદ્ધિમાન મનુષ્ય સર્વ ત્યજી હરિના ચરણોમાં પૂર્ણ શરણાગતિ કરે છે અને નિર્ભય પદ—વૈકુંઠ—પ્રાપ્ત કરે છે, જ્યાં ચિંતા નથી અને દેહમાં પુનર્જન્મ નથી.
Verse 24
न यत्र वैकुण्ठकथासुधापगा न साधवो भागवतास्तदाश्रया: । न यत्र यज्ञेशमखा महोत्सवा: सुरेशलोकोऽपि न वै स सेव्यताम् ॥ २४ ॥
જ્યાં વૈકુંઠકથાની અમૃતધારા વહેતી નથી, જ્યાં તેના તટે સાધુ ભાગવત ભક્તો આશ્રય લેતા નથી, અને જ્યાં યજ્ઞેશ પ્રભુને તૃપ્ત કરનાર સંકીર્તન-યજ્ઞના મહોત્સવો નથી—એ સ્થાન, દેવલોક હોય તોય, બુદ્ધિમાનને સેવનીય નથી।
Verse 25
प्राप्ता नृजातिं त्विह ये च जन्तवो ज्ञानक्रियाद्रव्यकलापसम्भृताम् । न वै यतेरन्नपुनर्भवाय ते भूयो वनौका इव यान्ति बन्धनम् ॥ २५ ॥
અહીં માનવજન્મ પ્રાપ્ત કરેલા જીવો, જ્ઞાન-કર્મના સાધનસામગ્રીથી યુક્ત અવસર મળ્યા છતાં, અપુનર્ભવ માટે ભક્તિમાં પ્રયત્ન ન કરે તો—તેઓ બેદરકાર વનચર પ્રાણીઓ-પક્ષીઓની જેમ ફરી બંધનમાં પડે છે।
Verse 26
यै: श्रद्धया बर्हिषि भागशो हवि- र्निरुप्तमिष्टं विधिमन्त्रवस्तुत: । एक: पृथङ्नामभिराहुतो मुदा गृह्णाति पूर्ण: स्वयमाशिषां प्रभु: ॥ २६ ॥
જે લોકો શ્રદ્ધાથી વિધિ, મંત્ર અને દ્રવ્ય અનુસાર યજ્ઞવેદીમાં દેવતાઓના નામે ભાગે ભાગે હવિ અર્પે છે, તેઓ ખરેખર તે એક પૂર્ણ પ્રભુના અંશોનું જ પૂજન કરે છે. એ જ પ્રભુ વિવિધ નામોથી આહૂત થઈ આનંદથી અર્પણ સ્વીકારે છે અને સ્વયં ઇચ્છિત આશીર્વાદ આપે છે।
Verse 27
सत्यं दिशत्यर्थितमर्थितो नृणां नैवार्थदो यत्पुनरर्थिता यत: । स्वयं विधत्ते भजतामनिच्छता- मिच्छापिधानं निजपादपल्लवम् ॥ २७ ॥
માણસ જે માંગે છે તે પ્રભુ સાચે આપે છે; પરંતુ એવી ભેટ નથી આપતા કે જેથી ફરી ફરી વધુ માંગ ઊભી થાય. પરંતુ ભક્તે ન ઇચ્છ્યું હોય તોય, પ્રભુ સ્વયં પોતાના કમળચરણનો આશ્રય આપે છે—જે સર્વ ઇચ્છાઓને તૃપ્ત કરે છે. આ જ તેમની વિશેષ કૃપા છે।
Verse 28
यद्यत्र न: स्वर्गसुखावशेषितं स्विष्टस्य सूक्तस्य कृतस्य शोभनम् । तेनाजनाभे स्मृतिमज्जन्म न: स्याद् वर्षे हरिर्यद्भजतां शं तनोति ॥ २८ ॥
હે અજાનાભ! યજ્ઞ, પુણ્યકર્મ અને વેદાધ્યયનના ફળે અમે સ્વર્ગસુખ ભોગવી રહ્યા છીએ; પરંતુ આ આયુષ્ય પણ એક દિવસ પૂર્ણ થશે. જો અમારા શુભકર્મનું કંઈ પુણ્ય શેષ રહે, તો પ્રાર્થના છે કે ભારતવર્ષમાં ફરી માનવજન્મ મળે જેથી પ્રભુના કમળચરણનું સ્મરણ કરી શકીએ; કારણ કે હરિ ત્યાં સ્વયં પ્રગટ થઈ ભજનારાઓનું કલ્યાણ વિસ્તારે છે।
Verse 29
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા—હે રાજન, કેટલાક વિદ્વાનોના મત મુજબ જંબૂદ્વીપની આસપાસ આઠ ઉપદ્વીપો છે. મહારાજ સગરના પુત્રો ગુમ થયેલા અશ્વની શોધમાં ધરતીને ચારે તરફ ખોદતા રહ્યા; તેથી આ આઠ જોડાયેલા દ્વીપો પ્રગટ થયા. તેમના નામ—સ્વર્ણપ્રસ્થ, ચન્દ્રશુક્લ, આવર્તન, રમણક, મન્દરહરિણ, પાંચજન્ય, સિંહલ અને લંકા।
Verse 30
श्रीशुक उवाच जम्बूद्वीपस्य च राजन्नुपद्वीपानष्टौ हैक उपदिशन्ति सगरात्मजैरश्वान्वेषण इमां महीं परितो निखनद्भिरुपकल्पितान् ॥ २९ ॥ तद्यथा स्वर्णप्रस्थश्चन्द्रशुक्ल आवर्तनो रमणको मन्दरहरिण: पाञ्चजन्य: सिंहलो लङ्केति ॥ ३० ॥
તેમનાં નામ આ પ્રમાણે—સ્વર્ણપ્રસ્થ, ચન્દ્રશુક્લ, આવર્તન, રમણક, મન્દરહરિણ, પાંચજન્ય, સિંહલ અને લંકા; આ જ જંબૂદ્વીપને ઘેરતા ઉપદ્વીપો કહેવાય છે।
Verse 31
एवं तव भारतोत्तम जम्बूद्वीपवर्षविभागो यथोपदेशमुपवर्णित इति ॥ ३१ ॥
હે ભારતવંશના શ્રેષ્ઠ પરિક્ષિત રાજા! મને જેમ ઉપદેશ મળ્યો તેમ જંબૂદ્વીપમાં આવેલા ભારતવર્ષ અને તેની જોડે આવેલા દ્વીપોના વિભાગનું વર્ણન મેં આ રીતે કર્યું।
Frequently Asked Questions
The Bhāgavata uses varṣa-specific devotion to illustrate poṣaṇa and īśānukathā: Hanumān’s unbroken service and mantra-glorification show that the highest perfection is not status, birth, or learning, but surrendered devotion. Kimpuruṣa-varṣa becomes a theological tableau where Rāma’s supremacy and the devotee’s single-minded bhakti are publicly celebrated through constant kīrtana.
Hanumān’s prayer frames Rāma as Vāsudeva, the self-sufficient Supreme Lord, untouched by material attachment. The narrative presents His human-like tribulations as purposeful līlā—meant to teach mortals the dangers of material happiness centered on sex and possessiveness—rather than evidence of divine limitation.
Nara-Nārāyaṇa is Bhagavān’s manifestation in Bhārata-varṣa at Badarikāśrama, exemplifying the path of self-realization through austerity, sense control, and freedom from false ego, ultimately oriented to devotion. The site symbolizes disciplined spirituality that matures into bhakti, and it anchors the canto’s teaching that the Lord actively instructs and favors devotees within human history.
The devas admit that heavenly life, though earned by yajña and Vedic merit, intensifies sense enjoyment and weakens remembrance of Nārāyaṇa. Bhārata-varṣa, despite its brevity and hardship, uniquely facilitates surrender and saṅkīrtana-centered devotion, enabling attainment of Vaikuṇṭha—something even long celestial lifespans cannot guarantee.
Varṇāśrama is presented as a divinely calibrated social-spiritual system based on guṇa and karma, to be confirmed by a bona fide guru and used to train one’s life toward service of Lord Viṣṇu. Its success criterion is not mere social order but perfection of life through regulated devotion culminating in bhakti to Vāsudeva.