Adhyaya 13

Verse 1

ब्राह्मण उवाच दुरत्ययेऽध्वन्यजया निवेशितो रजस्तम:सत्त्वविभक्तकर्मद‍ृक् । स एष सार्थोऽर्थपर: परिभ्रमन् भवाटवीं याति न शर्म विन्दति ॥ १ ॥

બ્રાહ્મણે કહ્યું—હે રાજા રાહૂગણ, જીવ માયાના વશમાં પડી આ દુસ્તર સંસારમાર્ગમાં પ્રવેશે છે. ત્રિગુણોના પ્રભાવથી તે કર્મફળના ત્રણ રૂપ—શુભ, અશુભ અને મિશ્ર—જ જોતો રહે છે અને ધર્મ, અર્થ, કામ તથા મોક્ષવાદમાં આસક્ત થાય છે. નફા માટે જંગલમાં પ્રવેશતા વેપારીની જેમ તે ભવાટવીમાં દિવસ-રાત ભટકે છે, પરંતુ સાચું સુખ પામતો નથી.

Verse 2

यस्यामिमे षण्नरदेव दस्यव: सार्थं विलुम्पन्ति कुनायकं बलात् । गोमायवो यत्र हरन्ति सार्थिकं प्रमत्तमाविश्य यथोरणं वृका: ॥ २ ॥

હે નરદેવ, આ ભવાટવીમાં છ શક્તિશાળી દસ્યુઓ છે, જે વેપારીસમાન બંધજીવને બળપૂર્વક કુપથમાં દોરી લૂંટી લે છે. જેમ જંગલમાં વાઘ-વરુ વગેરે રક્ષક પાસેથી મેદકને છીનવી લે, તેમ પત્ની-પુત્રાદિ શિયાળ જેવા બની ગૃહસ્થના હૃદયમાં પ્રવેશી તેને અનેક રીતે લૂંટી લે છે.

Verse 3

प्रभूतवीरुत्तृणगुल्मगह्वरे कठोरदंशैर्मशकैरुपद्रुत: । क्‍वचित्तु गन्धर्वपुरं प्रपश्यति क्‍वचित्‍क्‍वचिच्चाशुरयोल्मुकग्रहम् ॥ ३ ॥

આ ભવ-વનમાં વેલ, ઘાસ અને ઝાડીઓથી ભરેલા ઘન ગહ્વરો છે; ત્યાં કઠોર દંશવાળા મચ્છરો (ઈર્ષ્યાળુ લોકો) જીવને સતત પીડાવે છે. ક્યારેક તે જંગલમાં ગંધર્વપુર જેવો મૃગજળ-પ્રાસાદ જુએ છે, અને ક્યારેક આકાશમાં ઉલ્કા જેવી ક્ષણિક ભૂતછાયા જોઈ મોહમાં પડી ભ્રમિત થાય છે.

Verse 4

निवासतोयद्रविणात्मबुद्धि- स्ततस्ततो धावति भो अटव्याम् । क्‍वचिच्च वात्योत्थितपांसुधूम्रा दिशो न जानाति रजस्वलाक्ष: ॥ ४ ॥

હે રાજન, સંસારરૂપી અરણ્યમાં ઘર, ધન, સ્વજન વગેરેમાં આત્મબુદ્ધિથી મોહિત થયેલો વેપારી સફળતાની શોધમાં અહીંથી ત્યાં દોડે છે. ક્યારેક વાવાઝોડાની ધૂળ તેની આંખો ઢાંકી દે છે—અર્થાત્ કામવશ, ખાસ કરીને પત્નીના રજઃકાળમાં તેના સૌંદર્યથી મોહીત થઈ તે દિશા ભૂલી જાય છે.

Verse 5

अद‍ृश्यझिल्लीस्वनकर्णशूल उलूकवाग्भिर्व्यथितान्तरात्मा । अपुण्यवृक्षान् श्रयते क्षुधार्दितो मरीचितोयान्यभिधावति क्‍वचित् ॥ ५ ॥

સંસાર-અરણ્યમાં ભટકતો જીવ ક્યારેક અદૃશ્ય ઝીંગુરના કર્કશ સ્વરથી કાનમાં પીડા અનુભવે છે. ક્યારેક શત્રુના કઠોર શબ્દો સમાન ઘુવડની વાણીથી તેનું અંતર વ્યથિત થાય છે. ભૂખથી પીડાઈ તે ફળ-ફૂલ વિનાના અપુણ્ય વૃક્ષનો આશ્રય લે છે અને દુઃખ ભોગવે છે. પાણીની ઇચ્છામાં મૃગજળને જળ માની તેની પાછળ દોડે છે.

Verse 6

क्‍वचिद्वितोया: सरितोऽभियाति परस्परं चालषते निरन्ध: । आसाद्य दावं क्‍वचिदग्नितप्तो निर्विद्यते क्‍व च यक्षैर्हृतासु: ॥ ६ ॥

ક્યારેક તે ઓછી પાણીવાળી નદીમાં કૂદી પડે છે; ક્યારેક અનાજના અભાવે નિરાશ થઈ દાન ન આપનાર લોકો પાસે પણ ભિક્ષા માગે છે. ક્યારેક ગૃહસ્થજીવનની દાવાનળ જેવી તાપથી તે દગ્ધ થાય છે. અને ક્યારેક ભારે કરના નામે રાજાઓ પ્રાણપ્રિય ધન લૂંટી લે ત્યારે તે ખિન્ન થાય છે.

Verse 7

शूरैर्हृतस्व: क्‍व च निर्विण्णचेता: शोचन् विमुह्यन्नुपयाति कश्मलम् । क्‍वचिच्च गन्धर्वपुरं प्रविष्ट: प्रमोदते निर्वृतवन्मुहूर्तम् ॥ ७ ॥

ક્યારેક કોઈ શ્રેષ્ઠ, શક્તિશાળી વ્યક્તિ દ્વારા પરાજિત કે લૂંટાઈને તે સર્વસ્વ ગુમાવે છે. ત્યારે તેનું ચિત્ત અત્યંત નિરાશ થાય છે; શોક કરતાં કરતાં ક્યારેક બેભાન સમાન થઈ ક્લેશમાં પડે છે. અને ક્યારેક ગંધર્વનગરમાં પ્રવેશ કર્યો હોય તેમ એક ભવ્ય મહાનગરની કલ્પના કરીને—પરિવાર અને ધન સાથે સુખી રહીશ—એવી આશામાં ક્ષણમાત્ર આનંદિત થાય છે; પરંતુ તે સુખ ક્ષણિક છે.

Verse 8

चलन् क्‍वचित्कण्टकशर्कराङ्‌घ्रि- र्नगारुरुक्षुर्विमना इवास्ते । पदे पदेऽभ्यन्तरवह्निनार्दित: कौटुम्बिक: क्रुध्यति वै जनाय ॥ ८ ॥

ક્યારેક ચાલતાં ચાલતાં કાંટા અને પથ્થરના ટુકડાં પગમાં ચુભે છે; પહાડ ચઢવા ઇચ્છે છતાં યોગ્ય પાદત્રાણ ન હોવાથી તે નિરાશ થઈ અટકી જાય છે. અને ક્યારેક પરિવારાસક્ત ગૃહસ્થ ભૂખ જેવી આંતરિક આગથી પીડાઈ પોતાની દયનીય સ્થિતિને કારણે પોતાના જ લોકો પર ક્રોધ કરે છે.

Verse 9

क्‍वचिन्निगीर्णोऽजगराहिना जनो नावैति किञ्चिद्विपिनेऽपविद्ध: । दष्ट: स्म शेते क्‍व च दन्दशूकै- रन्धोऽन्धकूपे पतितस्तमिस्रे ॥ ९ ॥

ભૌતિક અરણ્યમાં ક્યારેક જીવ અજગર દ્વારા ગળી લેવાય છે અથવા દબાઈ જાય છે. ત્યારે તે મૃત સમાન, ચેતના અને જ્ઞાન વિહોણો પડી રહે છે. ક્યારેક અન્ય વિષધર સાપો તેને દંશે છે. પોતાની ચેતનાથી અંધ બની તે અંધકારમય નરકજીવનના કૂવામાં પડી જાય છે, જ્યાંથી ઉદ્ધારની આશા નથી.

Verse 10

कर्हि स्म चित्क्षुद्ररसान् विचिन्वं- स्तन्मक्षिकाभिर्व्यथितो विमान: । तत्रातिकृच्छ्रात्प्रतिलब्धमानो बलाद्विलुम्पन्त्यथ तं ततोऽन्ये ॥ १० ॥

ક્યારેક તુચ્છ કામસુખ માટે માણસ દુશ્ચરિત્ર સ્ત્રીઓની શોધમાં દોડે છે. ત્યારે તેમના સગાં તેને અપમાનિત અને દંડિત કરે છે—જેમ મધ લેવા છત્તા પાસે જઈને મધમાખીઓ હુમલો કરે. ક્યારેક ઘણું ધન ખર્ચીને બીજી સ્ત્રી મળે તોય, દુર્ભાગ્યે એ જ ભોગવસ્તુ બીજા લંપટ દ્વારા બળજબરીથી છીનવાઈ જાય છે.

Verse 11

क्‍वचिच्च शीतातपवातवर्ष- प्रतिक्रियां कर्तुमनीश आस्ते । क्‍वचिन्मिथो विपणन् यच्च किञ्चिद् विद्वेषमृच्छत्युत वित्तशाठ्यात् ॥ ११ ॥

ક્યારેક જીવ ઠંડી, તાપ, પવન, અતિવર્ષા વગેરે કુદરતી ઉપદ્રવો સામે પ્રતિક્રિયા કરવા અસમર્થ રહે છે અને તેથી અત્યંત દુઃખી થાય છે. ક્યારેક વેપાર-વ્યવહારમાં એક પછી એક છેતરાય છે. આ રીતે ધનસંબંધિત કપટથી જીવોમાં પરસ્પર વૈર અને દ્વેષ ઊભો થાય છે.

Verse 12

क्‍वचित्‍क्‍वचित्क्षीणधनस्तु तस्मिन् शय्यासनस्थानविहारहीन: । याचन् परादप्रतिलब्धकाम: पारक्यद‍ृष्टिर्लभतेऽवमानम् ॥ १२ ॥

ભૌતિક અસ્તિત્વના માર્ગ પર ક્યારેક માણસ ધનહીન થઈ જાય છે; તેથી તેને ઘર, શય્યા, આસન-સ્થાન અને કુટુંબસુખનો અભાવ રહે છે. તે બીજાઓ પાસે પૈસા માગે છે, પરંતુ ભિક્ષાથી ઇચ્છા ન પૂરી થાય તો બીજાની મિલકત ઉધાર લેવાની કે ચોરવાની ઇચ્છા કરે છે. આમ પરાયી દૃષ્ટિ રાખવાથી તે સમાજમાં અપમાન પામે છે.

Verse 13

अन्योन्यवित्तव्यतिषङ्गवृद्ध- वैरानुबन्धो विवहन्मिथश्च । अध्वन्यमुष्मिन्नुरुकृच्छ्रवित्त- बाधोपसर्गैर्विहरन् विपन्न: ॥ १३ ॥

ધનના લેવડદેવડથી સંબંધો ખૂબ તણાવભર્યા બની અંતે વૈરમાં ફેરવાય છે. ક્યારેક પતિ-પત્ની ભૌતિક પ્રગતિના માર્ગે સાથે ચાલતાં સંબંધ જાળવવા ભારે કષ્ટથી મહેનત કરે છે. ક્યારેક પૈસાની તંગી અથવા રોગબાધા કારણે તેઓ શરમિંદા અને વિપન્ન બની લગભગ મરણાસન્ન થાય છે.

Verse 14

तांस्तान् विपन्नान् स हि तत्र तत्र विहाय जातं परिगृह्य सार्थ: । आवर्ततेऽद्यापि न कश्चिदत्र वीराध्वन: पारमुपैति योगम् ॥ १४ ॥

હે રાજન, ભૌતિક જીવનના વનપથમાં મનુષ્ય પહેલા માતા-પિતાથી વિયોગ પામે છે અને તેમના અવસાન પછી નવજાત સંતાનોમાં આસક્ત થાય છે. આ રીતે તે ભૌતિક પ્રગતિના માર્ગે ભટકી અંતે સંકોચિત થાય છે; છતાં મૃત્યુ સુધી પણ કોઈ આ માર્ગનો પાર થવાનો ઉપાય જાણતો નથી।

Verse 15

मनस्विनो निर्जितदिग्गजेन्द्रा ममेति सर्वे भुवि बद्धवैरा: । मृधे शयीरन्न तु तद्‌व्रजन्ति यन्न्यस्तदण्डो गतवैरोऽभियाति ॥ १५ ॥

પૃથ્વી પર ઘણા મનસ્વી વીરો સમબળ શત્રુઓને જીત્યા છે; છતાં ‘આ ભૂમિ મારી’ એવા અજ્ઞાનથી તેઓ વૈર બાંધી પરસ્પર યુદ્ધમાં પ્રાણ ત્યાગે છે. ત્યાગાશ્રમ સ્વીકારનારોએ માન્ય કરેલો આધ્યાત્મિક માર્ગ તેઓ અપનાવી શકતા નથી; તેથી આત્મસાક્ષાત્કારના પથ પર આગળ વધતા નથી।

Verse 16

प्रसज्जति क्‍वापि लताभुजाश्रय- स्तदाश्रयाव्यक्तपदद्विजस्पृह: । क्‍वचित्कदाचिद्धरिचक्रतस्त्रसन् सख्यं विधत्ते बककङ्कगृध्रै: ॥ १६ ॥

ક્યારેક જીવ આ ભૌતિક અરણ્યમાં લતાઓની ડાળીઓનો આશ્રય લે છે અને તેમાં રહેલા પક્ષીઓનું મધુર કલરવ સાંભળવા ઇચ્છે છે. ક્યારેક વનમાં સિંહના ગર્જનથી ડરીને તે બગલા, સારસ અને ગીધ સાથે મિત્રતા કરે છે।

Verse 17

तैर्वञ्चितो हंसकुलं समाविश- न्नरोचयन् शीलमुपैति वानरान् । तज्जातिरासेन सुनिर्वृतेन्द्रिय: परस्परोद्वीक्षणविस्मृतावधि: ॥ १७ ॥

તેમના દ્વારા છેતરાઈને જીવ ક્યારેક સાચા ભક્તો—હંસકુલ—ની સંગતમાં જવા ઇચ્છે છે, પરંતુ દુર્ભાગ્યે ગુરુ અને ઉચ્ચ ભક્તોના ઉપદેશનું પાલન કરી શકતો નથી. તેથી તે તેમની સંગત છોડીને ફરી ઇન્દ્રિયસુખમાં મગ્ન વાનરો જેવા લોકો પાસે પાછો જાય છે; કામ અને મદમાં રમી જીવન બગાડે છે અને ભોગીઓના ચહેરા જોતાં જોતાં મૃત્યુ તરફ વધે છે।

Verse 18

द्रुमेषु रंस्यन् सुतदारवत्सलो व्यवायदीनो विवश: स्वबन्धने । क्‍वचित्प्रमादाद् गिरिकन्दरे पतन् वल्लीं गृहीत्वा गजभीत आस्थित: ॥ १८ ॥

જ્યારે જીવ ડાળેથી ડાળે કૂદતા વાનર જેવો બની જાય છે, ત્યારે તે ગૃહસ્થજીવનના વૃક્ષમાં લાભ વિના માત્ર મૈથુનસુખ માટે જ રમે છે અને પોતાના બંધનમાં અસહાય રહે છે. ક્યારેક પ્રમાદથી તે અસારોગ્ય વ્યાધિ જેવી પર્વતગુફામાં પડી જાય છે; પાછળ મૃત્યુરૂપ ગજનો ભય જોઈ તે વલ્લીની ડાળી પકડીને અટકી રહે છે।

Verse 19

अत: कथञ्चित्स विमुक्त आपद: पुनश्च सार्थं प्रविशत्यरिन्दम । अध्वन्यमुष्मिन्नजया निवेशितो भ्रमञ्जनोऽद्यापि न वेद कश्चन ॥ १९ ॥

હે અરિંદમ રહૂગણ! બંધાયેલ જીવ કોઈ રીતે આપત્તિમાંથી છૂટે તો પણ આસક્તિવશ ફરી ગૃહમાં પ્રવેશી વિષયસુખ, ખાસ કરીને કામભોગ, માણવા લાગે છે. પ્રભુની માયાશક્તિના મોહમાં તે સંસાર-વનમાં ભટકતો રહે છે અને મૃત્યુ સમયે પણ પોતાનું સાચું હિત જાણતો નથી।

Verse 20

रहूगण त्वमपि ह्यध्वनोऽस्य सन्न्यस्तदण्ड: कृतभूतमैत्र: । असज्जितात्मा हरिसेवया शितं ज्ञानासिमादाय तरातिपारम् ॥ २० ॥

હે રહૂગણ! તું પણ આ વિષયાકર્ષણના માર્ગમાં બાહ્ય શક્તિથી પીડિત છે. તેથી સર્વ જીવો પ્રત્યે સમમિત્ર બનવા માટે હું કહું છું—રાજપદ અને દંડધારણ ત્યજી દે. વિષયાસક્તિ છોડીને હરિસેવાથી તીક્ષ્ણ થયેલી જ્ઞાન-ખડ્ગ ધારણ કર; ત્યારે માયાની કઠિન ગાંઠ કાપીને અજ્ઞાન-સાગર પાર કરી શકીશ।

Verse 21

राजोवाच अहो नृजन्माखिलजन्मशोभनं किं जन्मभिस्त्वपरैरप्यमुष्मिन् । न यद्‌धृषीकेशयश:कृतात्मनां महात्मनां व: प्रचुर: समागम: ॥ २१ ॥

રાજાએ કહ્યું: અહો! મનુષ્યજન્મ સર્વ જન્મોનું શોભન છે. આ ધરતી પર દેવયોનિ વગેરે અન્ય જન્મોથી શું લાભ? સ્વર્ગલોકમાં પ્રચુર ભોગસામગ્રીના કારણે હૃષીકેશના યશથી કૃતાર્થ મહાત્મા ભક્તોનો સંગ મળવો દુર્લભ છે।

Verse 22

न ह्यद्भ‍ुतं त्वच्चरणाब्जरेणुभि- र्हतांहसो भक्तिरधोक्षजेऽमला । मौहूर्तिकाद्यस्य समागमाच्च मे दुस्तर्कमूलोऽपहतोऽविवेक: ॥ २२ ॥

તમારા કમળચરણની રજથી પાપ નાશ પામી અધોક્ષજમાં નિર્મળ ભક્તિ પ્રાપ્ત થાય—એમાં અચરજ શું? તે તો બ્રહ્મા જેવા દેવોને પણ દુર્લભ છે. અને તમારી સાથે ક્ષણમાત્ર સંગથી જ મારા બંધનનાં મૂળ—કુતર્ક, અહંકાર અને અવિવેક—નષ્ટ થયા; હવે હું આ બધાથી મુક્ત છું।

Verse 23

नमो महद्‍भ्योऽस्तु नम: शिशुभ्यो नमो युवभ्यो नम आवटुभ्य: । ये ब्राह्मणा गामवधूतलिङ्गा- श्चरन्ति तेभ्य: शिवमस्तु राज्ञाम् ॥ २३ ॥

હું મહાન પુરુષોને નમસ્કાર કરું છું—તેઓ બાળક હોય, યુવાન હોય, અવટુ (બ્રહ્મચારી) હોય કે અવધૂતવેશમાં ફરતા બ્રાહ્મણ હોય. તેઓ જુદા જુદા વેશમાં છુપાયેલા હોય તોય હું સૌને પ્રણામ કરું છું. તેમની કૃપાથી, જે રાજવંશો હંમેશા તેમનો અપરાધ કરે છે, તેમને પણ કલ્યાણ થાઓ।

Verse 24

श्रीशुक उवाच इत्येवमुत्तरामात: स वै ब्रह्मर्षिसुत: सिन्धुपतय आत्मसतत्त्वं विगणयत: परानुभाव: परमकारुणिकतयोपदिश्य रहूगणेन सकरुणमभिवन्दित चरण आपूर्णार्णव इव निभृतकरणोर्म्याशयो धरणिमिमां विचचार ॥ २४ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—હે રાજન, ઉત્તરાપુત્ર! રહૂગણે જડભરતને પાલકી વહન કરાવી અપમાન કર્યું ત્યારે તેમના મનમાં ક્ષણિક અસંતોષની તરંગ ઊઠી; પરંતુ તેને અવગણી તેઓ પૂર્ણ સમુદ્ર સમા ફરી શાંત થયા. તેઓ વૈષ્ણવ પરમહંસ, સ્વભાવથી પરમ કરુણામય હતા; તેથી રાજાને આત્મતત્ત્વનું ઉપદેશ આપ્યું. રહૂગણે દયાભાવે તેમના ચરણોમાં ક્ષમા માગી ત્યારે જડભરતે અપમાન ભૂલી પૂર્વવત્ પૃથ્વી પર વિહાર કર્યો.

Verse 25

सौवीरपतिरपि सुजनसमवगतपरमात्मसतत्त्व आत्मन्यविद्याध्यारोपितां च देहात्ममतिं विससर्ज । एवं हि नृप भगवदाश्रिताश्रितानुभाव: ॥ २५ ॥

જડભરતના ઉપદેશથી સૌવીરપતિ રહૂગણે આત્માના પરમ તત્ત્વને સારી રીતે જાણી, અવిద્યાથી આરોપિત દેહાત્મબુદ્ધિ સંપૂર્ણપણે ત્યજી દીધી. હે નૃપ! ભગવાનના આશ્રિત ભક્તોના આશ્રયનો એવો પ્રભાવ છે—જે પ્રભુના દાસના દાસની શરણ લે છે, તે સહેલાઈથી દેહાભિમાન છોડીને મહિમાવાન બને છે.

Verse 26

राजोवाच यो ह वा इह बहुविदा महाभागवत त्वयाभिहित: परोक्षेण वचसा जीवलोकभवाध्वा स ह्यार्यमनीषया कल्पितविषयो नाञ्जसाव्युत्पन्नलोकसमधिगम: । अथ तदेवैतद्दुरवगमं समवेतानुकल्पेन निर्दिश्यतामिति ॥ २६ ॥

રાજાએ કહ્યું—હે મહાભાગવત! તમે પરોક્ષ વચનથી જીવના સંસારમાર્ગનું સુંદર વર્ણન કર્યું છે. બુદ્ધિશાળી લોકો સમજે છે કે દેહાભિમાનીના ઇન્દ્રિયો તે અરણ્યમાં ચોર-લૂંટારૂ જેવા છે અને પત્ની-પુત્રાદિ શિયાળ તથા અન્ય હિંસક પ્રાણીઓ જેવા છે. પરંતુ મંદબુદ્ધિ માટે આ રૂપકનો તાત્પર્ય કાઢવું સહેલું નથી. તેથી કૃપા કરીને તેનો સીધો અર્થ સ્પષ્ટ કરો.