Adhyaya 30

Verse 1

श्रीराजोवाच ततो महाभागवत उद्धवे निर्गते वनम् । द्वारवत्यां किमकरोद् भगवान् भूतभावन: ॥ १ ॥

રાજા પરિક્ષિતે કહ્યું—મહાભાગવત ઉદ્ધવ વનમાં નીકળી ગયા પછી, દ્વારકામાં સર્વ જીવોના રક્ષક ભગવાને શું કર્યું?

Verse 2

ब्रह्मशापोपसंसृष्टे स्वकुले यादवर्षभ: । प्रेयसीं सर्वनेत्राणां तनुं स कथमत्यजत् ॥ २ ॥

બ્રાહ્મણોના શાપથી પોતાનો વંશ નાશ પામ્યા પછી, યાદવોમાં શ્રેષ્ઠ ભગવાને સર્વ નેત્રોને પ્રિય એવી પોતાની દેહને કેવી રીતે ત્યજી?

Verse 3

प्रत्याक्रष्टुं नयनमबला यत्र लग्नं न शेकु: कर्णाविष्टं न सरति ततो यत् सतामात्मलग्नम् । यच्छ्रीर्वाचां जनयति रतिं किं नु मानं कवीनां द‍ृष्ट्वा जिष्णोर्युधि रथगतं यच्च तत्साम्यमीयु: ॥ ३ ॥

જે દિવ્ય રૂપ પર સ્ત્રીઓની નજર લાગી, તે પાછી ખેંચી શકી નહીં; અને જે રૂપ સત્પુરુષોના કાનમાં પ્રવેશી હૃદયમાં સ્થિર થયું, તે પછી કદી સરતું નથી. એ શ્રી કવિઓની વાણીમાં પણ મધુર રતિ જગાવે છે—તો તેમની પ્રતિષ્ઠા વિશે શું કહીએ! અને કુરુક્ષેત્રમાં અર્જુનના રથ પર સ્થિત એ રૂપને જોઈ અનેક યોદ્ધાઓએ પ્રભુ સમાન દિવ્ય દેહ પ્રાપ્ત કર્યો.

Verse 4

श्री ऋषिरुवाच दिवि भुव्यन्तरिक्षे च महोत्पातान् समुत्थितान् । द‍ृष्ट्वासीनान् सुधर्मायां कृष्ण: प्राह यदूनिदम् ॥ ४ ॥

શ્રીશુકદેવ ઋષિએ કહ્યું—આકાશમાં, ધરતી પર અને અંતરિક્ષમાં અનેક અશાંતિકારક અપશકુનો ઊભા થયેલા જોઈ, સુધર્મા સભામાં બેઠેલા યાદવોને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણે આ રીતે કહ્યું.

Verse 5

श्रीभगवानुवाच एते घोरा महोत्पाता द्वार्वत्यां यमकेतव: । मुहूर्तमपि न स्थेयमत्र नो यदुपुङ्गवा: ॥ ५ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે યદુકુલના શ્રેષ્ઠો, દ્વારકામાં યમના ધ્વજ સમાન આ ભયંકર અપશકુનો પ્રગટ થયા છે. અહીં એક ક્ષણ પણ રહેવું નહિ.

Verse 6

स्‍त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च शङ्खोद्धारं व्रजन्त्वित: । वयं प्रभासं यास्यामो यत्र प्रत्यक् सरस्वती ॥ ६ ॥

સ્ત્રીઓ, બાળકો અને વૃદ્ધો અહીંથી શંખોદ્ધાર તરફ જાઓ. અમે પ્રભાસક્ષેત્ર જઈશું, જ્યાં સરસ્વતી નદી પશ્ચિમ તરફ વહે છે.

Verse 7

तत्राभिषिच्य शुचय उपोष्य सुसमाहिता: । देवता: पूजयिष्याम: स्‍नपनालेपनार्हणै: ॥ ७ ॥

ત્યાં અમે શુદ્ધિ માટે સ્નાન કરીશું, ઉપવાસ કરીશું અને મનને સમાધિમાં સ્થિર કરીશું. પછી દેવતાઓની મૂર્તિઓને સ્નાન કરાવી, ચંદનલેપન કરી અને વિવિધ અર્ઘ્ય-ઉપહાર અર્પી પૂજા કરીશું.

Verse 8

ब्राह्मणांस्तु महाभागान् कृतस्वस्त्ययना वयम् । गोभूहिरण्यवासोभिर्गजाश्वरथवेश्मभि: ॥ ८ ॥

મહાભાગ્ય બ્રાહ્મણોની મદદથી પ્રાયશ્ચિત્ત અને સ્વસ્ત્યયન કર્યા પછી, અમે તે બ્રાહ્મણોને ગાયો, જમીન, સોનું, વસ્ત્રો, હાથી, ઘોડા, રથો અને નિવાસસ્થાનો અર્પી પૂજશું.

Verse 9

विधिरेष ह्यरिष्टघ्नो मङ्गलायनमुत्तमम् । देवद्विजगवां पूजा भूतेषु परमो भव: ॥ ९ ॥

આ વિધિ નિશ્ચયે આવનારા અનિષ્ટને નાશ કરનાર અને પરમ મંગળ આપનાર છે. દેવતા, બ્રાહ્મણ અને ગાયોની આવી પૂજા સર્વ જીવોને પરમ કલ્યાણરૂપ ઉત્તમ જન્મ આપે છે.

Verse 10

इति सर्वे समाकर्ण्य यदुवृद्धा मधुद्विष: । तथेति नौभिरुत्तीर्य प्रभासं प्रययू रथै: ॥ १० ॥

મધુદ્વિષ શ્રીકૃષ્ણના વચન સાંભળી યદુવંશના વૃદ્ધોએ “તથાસ્તુ” કહી સંમતિ આપી. પછી તેઓ નૌકાઓથી સમુદ્ર પાર કરી રથોમાં પ્રભાસ તીર્થે ગયા.

Verse 11

तस्मिन् भगवतादिष्टं यदुदेवेन यादवा: । चक्रु: परमया भक्त्या सर्वश्रेयोपबृंहितम् ॥ ११ ॥

ત્યાં પોતાના સ્વામી યદુદેવ—ભગવાનના આદેશ મુજબ—યાદવોએ પરમ ભક્તિથી સર્વ શ્રેય વધારનાર ધાર્મિક વિધિઓ કર્યા.

Verse 12

ततस्तस्मिन् महापानं पपुर्मैरेयकं मधु । दिष्टविभ्रंशितधियो यद्‌द्रवैर्भ्रश्यते मति: ॥ १२ ॥

પછી વિધિના પ્રભાવથી ઢંકાયેલી બુદ્ધિવાળા યાદવોએ ત્યાં મીઠું મૈરેય મધ્ય અતિશય પાન કર્યું; તે મનની મતિને સંપૂર્ણ મત્ત કરી દે છે.

Verse 13

महापानाभिमत्तानां वीराणां द‍ृप्तचेतसाम् । कृष्णमायाविमूढानां सङ्घर्ष: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥

અતિપાનથી મત્ત અને અહંકારથી ભરેલા યદુવીરો શ્રીકૃષ્ણની માયાથી મોહિત થઈ પરસ્પર ભયંકર ઝઘડામાં પડ્યા.

Verse 14

युयुधु: क्रोधसंरब्धा वेलायामाततायिन: । धनुर्भिरसिभिर्भल्ल‍ै‌र्गदाभिस्तोमरर्ष्टिभि: ॥ १४ ॥

ક્રોધથી ઉન્મત્ત થઈ તેઓ સમુદ્રકાંઠે એકબીજા પર તૂટી પડ્યા; ધનુષ-બાણ, તલવાર, ભલ્લ, ગદા, તોમર અને ભાલા લઈને પરસ્પર યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 15

पतत्पताकै रथकुञ्जरादिभि: खरोष्ट्रगोभिर्महिषैर्नरैरपि । मिथ: समेत्याश्वतरै: सुदुर्मदा न्यहन्शरैर्दद्भ‍िरिव द्विपा वने ॥ १५ ॥

ધ્વજાઓ ફરકાવતા રથો, હાથીઓ, ગધેડા, ઊંટ, બળદ, ભેંસ, ખચ્ચર અને મનુષ્યો પર સવાર થઈને, અત્યંત ક્રોધિત યોદ્ધાઓ એકબીજા સાથે ભીડાઈ ગયા અને જંગલમાં હાથીઓ જેમ દંતશૂળથી લડે છે તેમ બાણોથી એકબીજા પર પ્રહાર કરવા લાગ્યા.

Verse 16

प्रद्युम्नसाम्बौ युधि रूढमत्सराव्- अक्रूरभोजावनिरुद्धसात्यकी । सुभद्रसङ्ग्रामजितौ सुदारुणौ गदौ सुमित्रासुरथौ समीयतु: ॥ १६ ॥

પરસ્પર વેરભાવ જાગી ઉઠતા, પ્રદ્યુમ્ન સામ્બ સાથે, અક્રૂર કુંતિભોજ સાથે, અનિરુદ્ધ સાત્યકિ સાથે, સુભદ્ર સંગ્રામજિત સાથે, સુમિત્ર સુરથ સાથે અને બંને ગદ એકબીજા સાથે ભીષણ યુદ્ધ કરવા લાગ્યા.

Verse 17

अन्ये च ये वै निशठोल्मुकादय: सहस्रजिच्छतजिद्भ‍ानुमुख्या: । अन्योन्यमासाद्य मदान्धकारिता जघ्नुर्मुकुन्देन विमोहिता भृशम् ॥ १७ ॥

નિશઠ, ઉલ્મુક, સહસ્રજિત, શતજિત અને ભાનુ જેવા અન્ય યોદ્ધાઓ પણ નશામાં અંધ બનીને અને સ્વયં ભગવાન મુકુંદ દ્વારા મોહિત થઈને એકબીજા સાથે ભીડાઈ ગયા અને એકબીજાનો વધ કર્યો.

Verse 18

दाशार्हवृष्ण्यन्धकभोजसात्वता मध्वर्बुदा माथुरशूरसेना: । विसर्जना: कुकुरा: कुन्तयश्च मिथस्तु जघ्नु: सुविसृज्य सौहृदम् ॥ १८ ॥

પોતાની સ્વાભાવિક મિત્રતાને સંપૂર્ણપણે ત્યજી દઈને, વિવિધ યદુ કુળોના સભ્યો - દાશાર્હ, વૃષ્ણિ, અંધક, ભોજ, સાત્વત, મધુ, અર્બુદ, માથુર, શૂરસેન, વિસર્જન, કુકુર અને કુંતિ - બધાએ એકબીજાની કતલ કરી નાખી.

Verse 19

पुत्रा अयुध्यन् पितृभिर्भ्रातृभिश्च स्वस्रीयदौहित्रपितृव्यमातुलै: । मित्राणि मित्रै: सुहृद: सुहृद्भ‍ि- र्ज्ञातींस्त्वहन् ज्ञातय एव मूढा: ॥ १९ ॥

આમ મોહિત થઈને, પુત્રો પિતા સાથે, ભાઈઓ ભાઈઓ સાથે, ભાણેજો મામા સાથે, પૌત્રો નાના સાથે અને ભત્રીજા કાકા સાથે લડ્યા. મિત્રો મિત્રો સાથે અને શુભેચ્છકો શુભેચ્છકો સાથે લડ્યા. આ રીતે ગાઢ મિત્રો અને સંબંધીઓએ એકબીજાને મારી નાખ્યા.

Verse 20

शरेषु हीयमानेषु भज्यमानेसु धन्वसु । शस्‍त्रेषु क्षीयमानेषु मुष्टिभिर्जह्रुरेरका: ॥ २० ॥

જ્યારે તેમના બાણ ખૂટી ગયા, ધનુષ તૂટી ગયા અને અન્ય શસ્ત્રો ક્ષીણ થયા, ત્યારે તેમણે નંગા હાથથી ઊંચા એરકા (કાંસ)ના ડાંઠા પકડી લીધા।

Verse 21

ता वज्रकल्पा ह्यभवन् परिघा मुष्टिना भृता: । जघ्नुर्द्विषस्तै: कृष्णेन वार्यमाणास्तु तं च ते ॥ २१ ॥

મુઠ્ઠીમાં લેતાં જ એ એરકા ડાંઠા વજ્ર સમા કઠોર લોખંડના પરિઘ બની ગયા। એ જ હથિયારોથી તેઓ વારંવાર એકબીજાને મારવા લાગ્યા; અને ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ રોકવા ગયા તો તેમને પણ આક્રમણ કર્યું।

Verse 22

प्रत्यनीकं मन्यमाना बलभद्रं च मोहिता: । हन्तुं कृतधियो राजन्नापन्ना आततायिन: ॥ २२ ॥

હે રાજન, મોહમાં પડીને તેમણે બલભદ્રજીને પણ શત્રુ માન્યા। હાથમાં હથિયાર લઈને, તેમને મારવાનો નિશ્ચય કરીને, તેઓ આતતાયી જેવી રીતે તેમની તરફ દોડી ગયા।

Verse 23

अथ तावपि सङ्‌क्रु‌द्धावुद्यम्य कुरुनन्दन । एरकामुष्टिपरिघौ चरन्तौ जघ्नतुर्युधि ॥ २३ ॥

હે કુરુનંદન, ત્યાર પછી કૃષ્ણ અને બલરામ પણ અત્યંત ક્રોધિત થયા। એરકા ડાંઠાને પરિઘ સમા ઉઠાવી, યુદ્ધમાં ફરતા ફરતા તે ગદાઓથી મારવા લાગ્યા।

Verse 24

ब्रह्मशापोपसृष्टानां कृष्णमायावृतात्मनाम् । स्पर्धाक्रोध: क्षयं निन्ये वैणवोऽग्निर्यथा वनम् ॥ २४ ॥

બ્રાહ્મણોના શાપથી પીડિત અને શ્રીકૃષ્ણની માયાથી આવૃત થયેલા તે યોદ્ધાઓનો સ્પર્ધાજન્ય ક્રોધ તેમને વિનાશ તરફ લઈ ગયો—જેમ વાંસના વનમાં લાગેલી આગ આખા વનને ભસ્મ કરે છે।

Verse 25

एवं नष्टेषु सर्वेषु कुलेषु स्वेषु केशव: । अवतारितो भुवो भार इति मेनेऽवशेषित: ॥ २५ ॥

પોતાના વંશના સર્વે નષ્ટ થયા ત્યારે કેશવે મનમાં વિચાર્યું—હવે ધરતીનો ભાર ઉતારાયો છે; કશું અવશેષ રહ્યું નથી।

Verse 26

राम: समुद्रवेलायां योगमास्थाय पौरुषम् । तत्याज लोकं मानुष्यं संयोज्यात्मानमात्मनि ॥ २६ ॥

પછી રામ સમુદ્રકાંઠે યોગમાં સ્થિત થઈ પરમ પુરુષમાં મન સ્થિર કર્યું; આત્માને આત્મામાં લય કરીને આ મર્ત્ય લોકનો ત્યાગ કર્યો।

Verse 27

रामनिर्याणमालोक्य भगवान् देवकीसुत: । निषसाद धरोपस्थे तुष्णीमासाद्य पिप्पलम् ॥ २७ ॥

રામના પ્રસ્થાનને જોઈ દેવકીપુત્ર ભગવાન કૃષ્ણ નજીકના પીપળ વૃક્ષ નીચે ધરતી પર મૌન થઈ બેઠા।

Verse 28

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

પ્રભુ પોતાની જ પ્રભાથી તેજસ્વી ચતુર્ભુજ રૂપ ધારણ કરીને હતા; ધૂમરહિત અગ્નિની જેમ તેમની કાંતિ સર્વ દિશાઓનો અંધકાર દૂર કરતી હતી। તેમનો વર્ણ ઘનશ્યામ મેઘ સમાન હતો અને કાંતિ તપ્ત સોનાની જેમ ઝળહળતી; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્નથી સર્વમંગલમય રૂપ શોભતું હતું। રેશમી વસ્ત્રયુગલ ધારણ કરીને, કમલમુખ પર સુંદર સ્મિત, નિલા કુંતલ, મનોહર કમલનેત્ર અને ઝગમગતા મકરાકાર કુંડળો હતા। કટિસૂત્ર, યજ્ઞોપવીત, મુકુટ, કટક, અંગદ, હાર, નૂપુર અને રાજચિહ્નો તથા કૌસ્તુભમણિથી તેઓ વિરાજમાન હતા। વનમાલાથી અલંકૃત અંગોની આસપાસ તેમના નિજ આયુધો મૂર્તિમાન બની ઊભા હતા; તેઓ જમણી જાંઘ પર ડાબો પગ—કમલલાલ તળિયાવાળો—મૂકી આસનસ્થ હતા।

Verse 29

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

પ્રભુ પોતાની જ પ્રભાથી તેજસ્વી ચતુર્ભુજ રૂપ ધારણ કરીને હતા; ધૂમરહિત અગ્નિની જેમ તેમની કાંતિ સર્વ દિશાઓનો અંધકાર દૂર કરતી હતી। તેમનો વર્ણ ઘનશ્યામ મેઘ સમાન હતો અને કાંતિ તપ્ત સોનાની જેમ ઝળહળતી; વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્નથી સર્વમંગલમય રૂપ શોભતું હતું। રેશમી વસ્ત્રયુગલ ધારણ કરીને, કમલમુખ પર સુંદર સ્મિત, નિલા કુંતલ, મનોહર કમલનેત્ર અને ઝગમગતા મકરાકાર કુંડળો હતા। કટિસૂત્ર, યજ્ઞોપવીત, મુકુટ, કટક, અંગદ, હાર, નૂપુર અને રાજચિહ્નો તથા કૌસ્તુભમણિથી તેઓ વિરાજમાન હતા। વનમાલાથી અલંકૃત અંગોની આસપાસ તેમના નિજ આયુધો મૂર્તિમાન બની ઊભા હતા; તેઓ જમણી જાંઘ પર ડાબો પગ—કમલલાલ તળિયાવાળો—મૂકી આસનસ્થ હતા।

Verse 30

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

પ્રભુ પોતાની જ પ્રભાથી તેજસ્વી ચતુર્ભુજ રૂપ ધારણ કરીને, ધૂમરહિત અગ્નિની જેમ સર્વ દિશાઓનો અંધકાર દૂર કરતા હતા. વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન, દેહ ઘનશ્યામ મેઘવર્ણ, અને કાંતિ ગળેલા સોનાની જેમ ઝળહળતી; રેશમી વસ્ત્રયુગલથી તેઓ સુમંગલ રીતે આવરિત હતા. કમલમુખ પર સુંદર સ્મિત, નિલા કેશોથી શિર મંડિત, કમલસમાન મનોહર નેત્રો, અને મકરાકાર કુંડળો ચમકતા. કમરપટ્ટો, યજ્ઞોપવીત, મુકુટ, કટક-અંગદ, કૌસ્તુભમણિ, હાર, નૂપુર અને રાજચિહ્નોથી તેઓ વિરાજમાન હતા. વનમાલાથી પરિત અંગ અને મૂર્તિમાન પોતાના આયુધોથી ઘેરાયેલા, તેઓ આસનસ્થ હતા અને જમણી જાંઘ પર કમલલાલ તળિયાવાળો ડાબો પગ રાખ્યો હતો.

Verse 31

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

પ્રભુ પોતાની જ પ્રભાથી તેજસ્વી ચતુર્ભુજ રૂપ ધારણ કરીને, ધૂમરહિત અગ્નિની જેમ સર્વ દિશાઓનો અંધકાર દૂર કરતા હતા. વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન; દેહ ઘનશ્યામ મેઘવર્ણ, અને કાંતિ ગળેલા સોનાની જેમ ઝળહળતી; રેશમી વસ્ત્રયુગલથી તેઓ મંગલરૂપે આવરિત હતા. કમલમુખ પર સુંદર સ્મિત, નિલા કેશોથી શિર મંડિત, કમલસમાન મનોહર નેત્રો, અને મકરાકાર કુંડળો ચમકતા. કમરપટ્ટો, યજ્ઞોપવીત, મુકુટ, કટક-અંગદ, કૌસ્તુભમણિ, હાર, નૂપુર અને રાજચિહ્નોથી તેઓ વિરાજમાન હતા. વનમાલાથી પરિત અંગ અને મૂર્તિમાન પોતાના આયુધોથી ઘેરાયેલા, તેઓ આસનસ્થ હતા અને જમણી જાંઘ પર કમલલાલ તળિયાવાળો ડાબો પગ રાખ્યો હતો.

Verse 32

बिभ्रच्चतुर्भुजं रूपं भ्राजिष्णु प्रभया स्वया । दिशो वितिमिरा: कुर्वन् विधूम इव पावक: ॥ २८ ॥ श्रीवत्साङ्कं घनश्यामं तप्तहाटकवर्चसम् । कौशेयाम्बरयुग्मेन परिवीतं सुमङ्गलम् ॥ २९ ॥ सुन्दरस्मितवक्त्राब्जं नीलकुन्तलमण्डितम् । पुण्डरीकाभिरामाक्षं स्फुरन्मकरकुण्डलम् ॥ ३० ॥ कटिसूत्रब्रह्मसूत्रकिरीटकटकाङ्गदै: । हारनूपुरमुद्राभि: कौस्तुभेन विराजितम् ॥ ३१ ॥ वनमालापरीताङ्गं मूर्तिमद्भ‍िर्निजायुधै: । कृत्वोरौ दक्षिणे पादमासीनं पङ्कजारुणम् ॥ ३२ ॥

પ્રભુ પોતાની જ પ્રભાથી તેજસ્વી ચતુર્ભુજ રૂપ ધારણ કરીને, ધૂમરહિત અગ્નિની જેમ સર્વ દિશાઓનો અંધકાર દૂર કરતા હતા. વક્ષસ્થળે શ્રીવત્સચિહ્ન; દેહ ઘનશ્યામ મેઘવર્ણ, અને કાંતિ ગળેલા સોનાની જેમ ઝળહળતી; રેશમી વસ્ત્રયુગલથી તેઓ મંગલરૂપે આવરિત હતા. કમલમુખ પર સુંદર સ્મિત, નિલા કેશોથી શિર મંડિત, કમલસમાન મનોહર નેત્રો, અને મકરાકાર કુંડળો ચમકતા. કમરપટ્ટો, યજ્ઞોપવીત, મુકુટ, કટક-અંગદ, કૌસ્તુભમણિ, હાર, નૂપુર અને રાજચિહ્નોથી તેઓ વિરાજમાન હતા. વનમાલાથી પરિત અંગ અને મૂર્તિમાન પોતાના આયુધોથી ઘેરાયેલા, તેઓ આસનસ્થ હતા અને જમણી જાંઘ પર કમલલાલ તળિયાવાળો ડાબો પગ રાખ્યો હતો.

Verse 33

मुषलावशेषाय:खण्डकृतेषुर्लुब्धको जरा । मृगास्याकारं तच्चरणं विव्याध मृगशङ्कया ॥ ३३ ॥

એ જ ક્ષણે જરા નામનો શિકારી ત્યાં આવ્યો. મૃગભ્રમથી તેણે પ્રભુના પગને હરણના મુખ સમાન માન્યો અને શિકાર મળ્યો એમ વિચારી, સામ્બના મુષલના બાકી રહેલા લોખંડના ખંડથી બનાવેલા પોતાના બાણથી તે પગને વીંધી નાખ્યો.

Verse 34

चतुर्भुजं तं पुरुषं द‍ृष्ट्वा स कृतकिल्बिष: । भीत: पपात शिरसा पादयोरसुरद्विष: ॥ ३४ ॥

તે ચતુર્ભુજ પુરુષને જોઈને, પોતાના કરેલા અપરાધથી ભયભીત થયેલો શિકારી અસુરદ્વેષી પ્રભુના ચરણોમાં માથું મૂકી પડી ગયો.

Verse 35

अजानता कृतमिदं पापेन मधुसूदन । क्षन्तुमर्हसि पापस्य उत्तम:श्लोक मेऽनघ ॥ ३५ ॥

જરાએ કહ્યું: હે મધુસૂદન, મેં અજાણતા આ પાપ કર્યું છે. હે ઉત્તમશ્લોક, હે નિષ્પાપ પ્રભુ, કૃપા કરીને આ પાપીને ક્ષમા કરો.

Verse 36

यस्यानुस्मरणं नृणामज्ञानध्वान्तनाशनम् । वदन्ति तस्य ते विष्णो मयासाधु कृतं प्रभो ॥ ३६ ॥

હે ભગવાન વિષ્ણુ, જ્ઞાનીઓ કહે છે કે આપનું સ્મરણ અજ્ઞાનના અંધકારનો નાશ કરે છે. હે પ્રભુ, મેં આપની સાથે અનુચિત વર્તન કર્યું છે!

Verse 37

तन्माशु जहि वैकुण्ठ पाप्मानं मृगलुब्धकम् । यथा पुनरहं त्वेवं न कुर्यां सदतिक्रमम् ॥ ३७ ॥

તેથી, હે વૈકુંઠનાથ, આ પાપી શિકારીને હમણાં જ મારી નાખો, જેથી હું ફરીથી સંતો પ્રત્યે આવો અપરાધ ન કરું.

Verse 38

यस्यात्मयोगरचितं न विदुर्विरिञ्चो रुद्रादयोऽस्य तनया: पतयो गिरां ये । त्वन्मायया पिहितद‍ृष्टय एतदञ्ज: किं तस्य ते वयमसद्गतयो गृणीम: ॥ ३८ ॥

જ્યારે બ્રહ્મા અને રુદ્ર જેવા દેવતાઓ પણ તમારી યોગમાયાને સમજી શકતા નથી, ત્યારે અમારા જેવા નીચ ગતિવાળા લોકો તમારા વિશે શું કહી શકે?

Verse 39

श्रीभगवानुवाच मा भैर्जरे त्वमुत्तिष्ठ काम एष कृतो हि मे । याहि त्वं मदनुज्ञात: स्वर्गं सुकृतिनां पदम् ॥ ३९ ॥

શ્રી ભગવાન બોલ્યા: હે જરા, ડર નહીં. ઊઠ. આ બધું મારી જ ઈચ્છાથી થયું છે. મારી આજ્ઞાથી તું હવે પુણ્યલોક (સ્વર્ગ) માં જા.

Verse 40

इत्यादिष्टो भगवता कृष्णेनेच्छाशरीरिणा । त्रि: परिक्रम्य तं नत्वा विमानेन दिवं ययौ ॥ ४० ॥

સ્વઇચ્છાથી દિવ્ય શરીર ધારણ કરનાર ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની આજ્ઞા મુજબ તે વ્યાધે પ્રભુની ત્રણ વાર પરિક્રમા કરી, નમસ્કાર કર્યો અને પછી તેને લઈ જવા પ્રગટ થયેલા દિવ્ય વિમાનમાં બેસી વૈકુંઠધામે ગયો।

Verse 41

दारुक: कृष्णपदवीमन्विच्छन्नधिगम्य ताम् । वायुं तुलसिकामोदमाघ्रायाभिमुखं ययौ ॥ ४१ ॥

તે સમયે દારુક પોતાના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણની પદવી શોધતો ત્યાં પહોંચ્યો. નજીક આવતાં પવનમાં તુલસીની સુગંધ અનુભવી તે દિશામાં આગળ વધ્યો।

Verse 42

तं तत्र तिग्मद्युभिरायुधैर्वृतं ह्यश्वत्थमूले कृतकेतनं पतिम् । स्‍नेहप्लुतात्मा निपपात पादयो रथादवप्लुत्य सबाष्पलोचन: ॥ ४२ ॥

ત્યાં અશ્વત્થ વૃક્ષના મૂળ પાસે વિશ્રામ કરતા, તેજસ્વી આયુધોથી ઘેરાયેલા પોતાના સ્વામી શ્રીકૃષ્ણને જોઈ દારુકનું હૃદય સ્નેહથી છલકાઈ ગયું. તે રથ પરથી કૂદી પડ્યો, આંખોમાં આંસુ ભરાયા અને પ્રભુના ચરણોમાં પડી ગયો।

Verse 43

अपश्यतस्त्वच्चरणाम्बुजं प्रभो द‍ृष्टि: प्रणष्टा तमसि प्रविष्टा । दिशो न जाने न लभे च शान्तिं यथा निशायामुडुपे प्रणष्टे ॥ ४३ ॥

દારુક બોલ્યો: હે પ્રભો! તમારા ચરણકમળનું દર્શન ન થતાં મારી દૃષ્ટિ નષ્ટ થઈ ગઈ છે અને હું અંધકારમાં પ્રવેશ્યો છું. જેમ ચંદ્ર વિનાની રાત્રિમાં માર્ગ મળતો નથી, તેમ મને દિશાઓ ખબર નથી અને શાંતિ પણ મળતી નથી।

Verse 44

इति ब्रुवति सूते वै रथो गरुडलाञ्छन: । खमुत्पपात राजेन्द्र साश्वध्वज उदीक्षत: ॥ ४४ ॥

શુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: હે રાજેન્દ્ર! સારથી હજી બોલતો હતો ત્યારે જ, તેની આંખ સામે ગરુડચિહ્નિત ધ્વજ સાથે, ઘોડા અને ધ્વજ સહિત પ્રભુનો રથ આકાશમાં ઉડી ગયો।

Verse 45

तमन्वगच्छन् दिव्यानि विष्णुप्रहरणानि च । तेनातिविस्मितात्मानं सूतमाह जनार्दन: ॥ ४५ ॥

ત્યારે વિષ્ણુનાં દિવ્ય આયુધો ઊઠીને રથને અનુસરવા લાગ્યાં. આ અદ્ભુત દૃશ્ય જોઈ અત્યંત આશ્ચર્યચકિત થયેલા સારથીને ભગવાન જનાર્દને કહ્યું.

Verse 46

गच्छ द्वारवतीं सूत ज्ञातीनां निधनं मिथ: । सङ्कर्षणस्य निर्याणं बन्धुभ्यो ब्रूहि मद्दशाम् ॥ ४६ ॥

હે સારથી, દ્વારકામાં જા અને જ્ઞાતિઓના પરસ્પર વિનાશનો સમાચાર આપ. તેમજ શ્રીસંકર્ષણના નિર્યાણ અને મારી વર્તમાન દશા પણ બાંધવોને કહેજે.

Verse 47

द्वारकायां च न स्थेयं भवद्भ‍िश्च स्वबन्धुभि: । मया त्यक्तां यदुपुरीं समुद्र: प्लावयिष्यति ॥ ४७ ॥

તું અને તારા સ્વજનો દ્વારકામાં ન રહેજો; કારણ કે હું ત્યજી દઉં પછી યદુપુરીને સમુદ્ર નિશ્ચયે જ ડૂબાવી દેશે.

Verse 48

स्वं स्वं परिग्रहं सर्वे आदाय पितरौ च न: । अर्जुनेनाविता: सर्व इन्द्रप्रस्थं गमिष्यथ ॥ ४८ ॥

તમામે પોતપોતાના પરિવારને અને અમારા માતા-પિતાને સાથે લઈને, અર્જુનના રક્ષણ હેઠળ ઇન્દ્રપ્રસ્થ જશો.

Verse 49

त्वं तु मद्धर्ममास्थाय ज्ञाननिष्ठ उपेक्षक: । मन्मायारचितामेतां विज्ञायोपशमं व्रज ॥ ४९ ॥

પરંતુ તું, દારુક, મારા ધર્મને આશ્રય કરીને મારી ભક્તિમાં સ્થિર રહેજે; જ્ઞાનમાં અડગ રહી વિષયોથી નિર્લિપ્ત રહેજે. આ લીલાઓ મારી માયાશક્તિની રચના છે એમ જાણી શાંતિને પામજે.

Verse 50

इत्युक्तस्तं परिक्रम्य नमस्कृत्य पुन: पुन: । तत्पादौ शीर्ष्ण्युपाधाय दुर्मना: प्रययौ पुरीम् ॥ ५० ॥

આ રીતે આજ્ઞા પામી દારુકે પ્રભુની પરિક્રમા કરી અને વારંવાર નમસ્કાર કર્યા. તેણે શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણો મસ્તક પર ધારણ કરી દુઃખિત હૃદયે નગરી તરફ પ્રસ્થાન કર્યું.