Adhyaya 29

Verse 1

श्रीउद्धव उवाच सुदुस्तरामिमां मन्ये योगचर्यामनात्मन: । यथाञ्जसा पुमान् सिद्ध्येत् तन्मे ब्रूह्यञ्जसाच्युत ॥ १ ॥

શ્રી ઉદ્ધવ બોલ્યા: હે અચ્યુત પ્રભુ, જેનું મન વશમાં નથી તેના માટે આપ વર્ણવેલી યોગચર્યા મને અત્યંત કઠિન લાગે છે. કૃપા કરીને સરળ રીતે કહો કે માણસ કેવી રીતે સહેલાઈથી તેમાં સિદ્ધિ પામે।

Verse 2

प्रायश: पुण्डरीकाक्ष युञ्जन्ते योगिनो मन: । विषीदन्त्यसमाधानान्मनोनिग्रहकर्शिता: ॥ २ ॥

હે પુણ્ડરીકાક્ષ, સામાન્ય રીતે યોગીઓ મનને સ્થિર કરવા પ્રયત્ન કરે છે; પરંતુ સમાધિ પૂર્ણ ન થવાથી તેઓ નિરાશ થાય છે અને મન-નિગ્રહના કષ્ટથી થાકી જાય છે।

Verse 3

अथात आनन्ददुघं पदाम्बुजं हंसा: श्रयेरन्नरविन्दलोचन । सुखं नु विश्वेश्वर योगकर्मभि- स्त्वन्माययामी विहता न मानिन: ॥ ३ ॥

અતએવ હે અરવિંદલોચન વિશ્વેશ્વર, હંસસદૃશ પરમહંસજન આનંદ-દુગ્ધ આપના પદપદ્મનો સુખપૂર્વક આશ્રય લે છે. પરંતુ યોગ અને કર્મની સિદ્ધિઓમાં ગર્વ કરનારાઓ આપનું શરણ લેતા નથી અને આપની માયાથી પરાજિત થાય છે।

Verse 4

किं चित्रमच्युत तवैतदशेषबन्धोदासेष्वनन्यशरणेषु यदात्मसात्त्वम् । योऽरोचयत् सह मृगै: स्वयमीश्वराणांश्रीमत्किरीटतटपीडितपादपीठ: ॥ ४ ॥

હે અચ્યુત! এতে શું આશ્ચર્ય છે કે તમે અનન્ય શરણાગત સેવકોને અંતરંગ રીતે પોતાના બનાવી લો છો. રામચંદ્ર અવતારમાં પણ, બ્રહ્મા આદિ દેવો પોતાના તેજસ્વી મુકુટોના અગ્રભાગ તમારા પાદપીઠ પર મૂકવા સ્પર્ધા કરતા હતા, છતાં તમે હનુમાન જેવા વાનરો પર વિશેષ કૃપા દર્શાવી, કારણ કે તેમણે માત્ર તમારી જ શરણ લીધી હતી।

Verse 5

तं त्वाखिलात्मदयितेश्वरमाश्रितानां सर्वार्थदं स्वकृतविद् विसृजेत को नु । को वा भजेत् किमपि विस्मृतयेऽनु भूत्यै किं वा भवेन्न तव पादरजोजुषां न: ॥ ५ ॥

તમે જ સર્વના આત્મા, સર્વથી પ્રિય આરાધ્ય અને પરમેશ્વર છો; શરણાગત ભક્તોને તમે સર્વ સિદ્ધિઓ આપો છો. તો પછી તમને કોણ ત્યજી શકે? તમારી કૃપા જાણીને કોણ કૃતઘ્ન બને? ભોગ માટે કોણ એવું કંઈ ભજે જે તમને ભૂલાવે? અને અમે જે તમારા કમળચરણની ધૂળની સેવામાં રત છીએ, અમને કઈ ખોટ રહી શકે?

Verse 6

नैवोपयन्त्यपचितिं कवयस्तवेश ब्रह्मायुषापि कृतमृद्धमुद: स्मरन्त: । योऽन्तर्बहिस्तनुभृतामशुभं विधुन्वन्न आचार्यचैत्त्यवपुषा स्वगतिं व्यनक्ति ॥ ६ ॥

હે પ્રભુ! દિવ્ય કવિઓ અને આધ્યાત્મિક વિદ્વાનો પણ, બ્રહ્મા જેટલી દીર્ઘ આયુષ્ય મળ્યા છતાં, તમારા ઉપકારનું પૂરું પ્રતિદાન કહી શકતા નથી. કારણ કે તમે દેહધારીઓના અંદર-બહારના અશુભને દૂર કરતાં, બહારથી આચાર્યરૂપે અને અંદરથી અંતર્યામી પરમાત્મારૂપે પ્રગટ થઈ, જીવને તમારી પાસે આવવાનો માર્ગ બતાવો છો।

Verse 7

श्रीशुक उवाच इत्युद्धवेनात्यनुरक्तचेतसा पृष्टो जगत्क्रीडनक: स्वशक्तिभि: । गृहीतमूर्तित्रय ईश्वरेश्वरो जगाद सप्रेममनोहरस्मित: ॥ ७ ॥

શ્રીશુકદેવ ગોસ્વામી બોલ્યા: આ રીતે અત્યંત પ્રેમભર્યા ચિત્તવાળા ઉદ્ધવે પૂછતાં, જે જગતને પોતાની લીલાનું રમકડું માને છે, જે સ્વશક્તિથી બ્રહ્મા-વિષ્ણુ-શિવની ત્રિમૂર્તિ ધારણ કરે છે, એવા નિયંતાઓના નિયંતા ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ પ્રેમસભર મનોહર સ્મિત સાથે ઉત્તર આપવા લાગ્યા।

Verse 8

श्रीभगवानुवाच हन्त ते कथयिष्यामि मम धर्मान् सुमङ्गलान् । यान् श्रद्धयाचरन् मर्त्यो मृत्युं जयति दुर्जयम् ॥ ८ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા: હા, હું તને મારા સુમંગલ ભક્તિધર્મો કહેશ; જેને શ્રદ્ધાથી આચરનાર મર્ત્ય મનુષ્ય દુર્જય મૃત્યુને પણ જીતે છે।

Verse 9

कुर्यात् सर्वाणि कर्माणि मदर्थं शनकै: स्मरन् । मय्यर्पितमनश्चित्तो मद्धर्मात्ममनोरति: ॥ ९ ॥

મારું સતત સ્મરણ કરતાં, ઉતાવળ કર્યા વિના, સર્વ કર્મો મારા માટે કરવાં. મન અને બુદ્ધિ મને અર્પણ કરીને, મારી ભક્તિસેવામાં મનને પ્રેમથી સ્થિર કરવું.

Verse 10

देशान् पुण्यानाश्रयेत मद्भ‍क्तै: साधुभि: श्रितान् । देवासुरमनुष्येषु मद्भ‍क्ताचरितानि च ॥ १० ॥

મારા સાધુભક્તો જ્યાં નિવાસ કરે છે એવા પુણ્યસ્થાનોનો આશ્રય લેવો. દેવ, અસુર અને મનુષ્યોમાં પ્રગટ થયેલા મારા ભક્તોના આદર્શ આચરણથી માર્ગદર્શન લેવો.

Verse 11

पृथक् सत्रेण वा मह्यं पर्वयात्रामहोत्सवान् । कारयेद् गीतनृत्याद्यैर्महाराजविभूतिभि: ॥ ११ ॥

એકલા કે જાહેર સભામાં, ગાન-નૃત્ય વગેરે અને રાજસી વૈભવના પ્રદર્શન સાથે, મારી પૂજા માટે નિર્ધારિત પર્વ, યાત્રા, વિધિ અને મહોત્સવોનું આયોજન કરવું.

Verse 12

मामेव सर्वभूतेषु बहिरन्तरपावृतम् । ईक्षेतात्मनि चात्मानं यथा खममलाशय: ॥ १२ ॥

શુદ્ધ હૃદયથી, સર્વ ભૂતોમાં બહાર અને અંદર વ્યાપ્ત મને જ જોવો. અને પોતાના અંદર પરમાત્માને પણ તેમ જ જોવો—સર્વવ્યાપી આકાશની જેમ, ભૌતિક મલિનતાથી અસ્પૃશ્ય।

Verse 13

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

હે મહાદ્યુતે ઉદ્ધવ! જે આ રીતે સર્વ જીવોને મારા ભાવથી જુએ છે અને આ દિવ્ય જ્ઞાનનો આશ્રય લઈને સૌને યોગ્ય સન્માન આપે છે, તે જ ખરેખર પંડિત છે. તે બ્રાહ્મણ અને ચાંડાલ, ચોર અને બ્રાહ્મણ્ય-ધર્મના પોષક, સૂર્ય અને અગ્નિના નાનકડા સ્ફુલિંગ, તેમજ સૌમ્ય અને ક્રૂર—બધાને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે.

Verse 14

इति सर्वाणि भूतानि मद्भ‍ावेन महाद्युते । सभाजयन् मन्यमानो ज्ञानं केवलमाश्रित: ॥ १३ ॥ ब्राह्मणे पुक्कसे स्तेने ब्रह्मण्येऽर्के स्फुलिङ्गके । अक्रूरे क्रूरके चैव समद‍ृक् पण्डितो मत: ॥ १४ ॥

હે મહાદ્યુતે ઉદ્ધવ! જે સર્વ ભૂતોમાં મારી હાજરીનો ભાવ રાખીને, આ દિવ્ય જ્ઞાનનો આશ્રય લઈ સૌને યોગ્ય સન્માન આપે, તે જ સાચો પંડિત ગણાય. તે બ્રાહ્મણ અને ચાંડાળ, ચોર અને બ્રાહ્મણ્ય-ધર્મના પોષક, સૂર્ય અને અગ્નિના નાનાં સ્ફુલિંગ, સૌમ્ય અને ક્રૂર—બધાને સમદૃષ્ટિથી જુએ છે।

Verse 15

नरेष्वभीक्ष्णं मद्भ‍ावं पुंसो भावयतोऽचिरात् । स्पर्धासूयातिरस्कारा: साहङ्कारा वियन्ति हि ॥ १५ ॥

જે મનુષ્ય સતત સર્વ લોકોમાં મારી હાજરીનું ધ્યાન કરે છે, તેના અંદર સ્પર્ધા, ઈર્ષ્યા, તિરસ્કાર અને અહંકાર—આ બધું બહુ જલદી નાશ પામે છે।

Verse 16

विसृज्य स्मयमानान् स्वान् द‍ृशं व्रीडां च दैहिकीम् । प्रणमेद् दण्डवद् भूमावाश्वचाण्डालगोखरम् ॥ १६ ॥

પોતાના સાથીઓના ઉપહાસને અવગણીને, દેહાભિમાન અને તેની સાથેની શરમ ત્યજી દેવી. પછી ધરતી પર દંડવત્ પડીને સર્વને—કૂતરા, ચાંડાળ, ગાયો અને ગધેડાંને પણ—પ્રણામ કરવો।

Verse 17

यावत् सर्वेषु भूतेषु मद्भ‍ावो नोपजायते । तावदेवमुपासीत वाङ्‍मन:कायवृत्तिभि: ॥ १७ ॥

જ્યાં સુધી સર્વ ભૂતોમાં મારી ભાવના સંપૂર્ણ રીતે પ્રગટ ન થાય, ત્યાં સુધી વાણી, મન અને શરીરની ક્રિયાઓ દ્વારા આ રીતે સતત મારી ઉપાસના કરવી જોઈએ।

Verse 18

सर्वं ब्रह्मात्मकं तस्य विद्ययात्ममनीषया । परिपश्यन्नुपरमेत् सर्वतो मुक्तसंशय: ॥ १८ ॥

આ રીતે સર્વવ્યાપી પરમપુરુષના દિવ્ય જ્ઞાન અને આત્મબુદ્ધિથી તે સર્વત્ર બ્રહ્મતત્ત્વને જ જુએ છે. સર્વ શંકાઓથી મુક્ત થઈ તે ફળાસક્ત કર્મોનો ત્યાગ કરે છે।

Verse 19

अयं हि सर्वकल्पानां सध्रीचीनो मतो मम । मद्भ‍ाव: सर्वभूतेषु मनोवाक्कायवृत्तिभि: ॥ १९ ॥

મન, વાણી અને દેહકર્મોથી સર્વ જીવોમાં મારા ભાવનું સાક્ષાત્કાર કરવો—આ જ સર્વ સાધનોમાં શ્રેષ્ઠ માર્ગ છે, એમ હું માનું છું।

Verse 20

न ह्यङ्गोपक्रमे ध्वंसो मद्धर्मस्योद्धवाण्वपि । मया व्यवसित: सम्यङ्निर्गुणत्वादनाशिष: ॥ २० ॥

પ્રિય ઉદ્ધવ, મારા ધર્મનો આરંભ કરવાથી પણ કદી નાશ થતો નથી; મેં જાતે તેને સ્થાપ્યો છે, તેથી તે નિર્ગુણ અને નિષ્કામ છે. આ માર્ગ અપનાવનાર ભક્તને લેશમાત્ર હાનિ થતી નથી।

Verse 21

यो यो मयि परे धर्म: कल्प्यते निष्फलाय चेत् । तदायासो निरर्थ: स्याद् भयादेरिव सत्तम ॥ २१ ॥

હે સત્તમ ઉદ્ધવ, જો મારા પ્રત્યેનો ધર્મ નિષ્ફળ હેતુથી કલ્પાય, તો તેનો પરિશ્રમ ભય વગેરે વ્યર્થ ભાવોની જેમ નિરર્થક છે. પરંતુ નિષ્કામપણે મને અર્પિત કર્મ, બહારથી નિષ્ફળ દેખાય તોય, એ જ સાચો ધર્મમાર્ગ છે।

Verse 22

एषा बुद्धिमतां बुद्धिर्मनीषा च मनीषिणाम् । यत् सत्यमनृतेनेह मर्त्येनाप्नोति मामृतम् ॥ २२ ॥

આ જ બુદ્ધિમાનોની પરમ બુદ્ધિ અને મનીષીઓની પરમ ચાતુર્ય છે—કે મર્ત્ય મનુષ્ય આ જીવનમાં જ અસ્થાયી અને અસત્યનો ઉપયોગ કરીને મને, અમૃત શાશ્વત સત્યને, પ્રાપ્ત કરે છે।

Verse 23

एष तेऽभिहित: कृत्‍स्‍नो ब्रह्मवादस्य सङ्ग्रह: । समासव्यासविधिना देवानामपि दुर्गम: ॥ २३ ॥

આ રીતે મેં તને સંક્ષેપ અને વિસ્તાર—બન્ને રીતે—પરમ સત્યના વિજ્ઞાનરૂપ બ્રહ્મવાદનો સંપૂર્ણ સાર કહ્યો છે; આ વિજ્ઞાન દેવતાઓ માટે પણ દુર્ગમ છે।

Verse 24

अभीक्ष्णशस्ते गदितं ज्ञानं विस्पष्टयुक्तिमत् । एतद् विज्ञाय मुच्येत पुरुषो नष्टसंशय: ॥ २४ ॥

મેં તને વારંવાર સ્પષ્ટ યુક્તિসহ આ જ્ઞાન કહ્યું છે. જે તેને યથાર્થ રીતે સમજે, તે સર્વ સંશયોથી મુક્ત થઈ મોક્ષ પામે છે.

Verse 25

सुविविक्तं तव प्रश्न‍ं मयैतदपि धारयेत् । सनातनं ब्रह्मगुह्यं परं ब्रह्माधिगच्छति ॥ २५ ॥

તારા પ્રશ્નનો આ ઉત્તર અત્યંત સ્પષ્ટ છે; જે તેને મનમાં ધારણ કરે છે, તે વેદોના સનાતન ગુહ્ય લક્ષ્ય—પરબ્રહ્મ—ને પ્રાપ્ત કરે છે.

Verse 26

य एतन्मम भक्तेषु सम्प्रदद्यात् सुपुष्कलम् । तस्याहं ब्रह्मदायस्य ददाम्यात्मानमात्मना ॥ २६ ॥

જે આ જ્ઞાનને મારા ભક્તોમાં ઉદારતાથી વહેંચે છે, તે બ્રહ્મદાન કરનાર છે; તેને હું મારું જ સ્વરૂપ આપું છું.

Verse 27

य एतत् समधीयीत पवित्रं परमं शुचि । स पूयेताहरहर्मां ज्ञानदीपेन दर्शयन् ॥ २७ ॥

જે આ પરમ પવિત્ર અને અતિ નિર્મળ જ્ઞાનનું ઉંચે સ્વરે પાઠ કરે છે, તે દિવસે દિવસે શુદ્ધ થાય છે; કારણ કે જ્ઞાનદીપથી તે મને અન્યને દર્શાવે છે.

Verse 28

य एतच्छ्रद्धया नित्यमव्यग्र: श‍ृणुयान्नर: । मयि भक्तिं परां कुर्वन् कर्मभिर्न स बध्यते ॥ २८ ॥

જે મનુષ્ય શ્રદ્ધાથી, અવ્યગ્ર રહી, નિયમિત આ જ્ઞાન સાંભળે છે અને મારે પ્રત્યે પરમ ભક્તિ કરે છે, તે કર્મબંધનમાં બંધાતો નથી.

Verse 29

अप्युद्धव त्वया ब्रह्म सखे समवधारितम् । अपि ते विगतो मोह: शोकश्चासौ मनोभव: ॥ २९ ॥

પ્રિય સખા ઉદ્ધવ, શું તું આ બ્રહ્મજ્ઞાનને સંપૂર્ણ રીતે સમજી ગયો છે? તારા મનમાં ઊઠેલો મોહ અને શોક હવે દૂર થયો છે કે?

Verse 30

नैतत्त्वया दाम्भिकाय नास्तिकाय शठाय च । अशुश्रूषोरभक्ताय दुर्विनीताय दीयताम् ॥ ३० ॥

આ ઉપદેશ દંભી, નાસ્તિક અને છળિયાને ન આપવો. જે શ્રદ્ધાથી સાંભળતો નથી, જે ભક્ત નથી અને જે વિનયહીન છે—તેને પણ ન આપવો.

Verse 31

एतैर्दोषैर्विहीनाय ब्रह्मण्याय प्रियाय च । साधवे शुचये ब्रूयाद् भक्ति: स्याच्छूद्रयोषिताम् ॥ ३१ ॥

આ જ્ઞાન તેવા વ્યક્તિને કહેવું જે આ દોષોથી રહિત હોય, બ્રાહ્મણોના કલ્યાણમાં નિષ્ઠાવાન હોય, પ્રિય, સાધુ અને શુચિ હોય. અને શૂદ્રો તથા સ્ત્રીઓમાં પણ પરમેશ્વર પ્રત્યે ભક્તિ હોય તો તેઓ પણ યોગ્ય શ્રોતા છે.

Verse 32

नैतद् विज्ञाय जिज्ञासोर्ज्ञातव्यमवशिष्यते । पीत्वा पीयूषममृतं पातव्यं नावशिष्यते ॥ ३२ ॥

જિજ્ઞાસુ જ્યારે આ જ્ઞાનને સમજે છે ત્યારે તેને વધુ કંઈ જાણવાનું બાકી રહેતું નથી. કારણ કે અમૃતમય મીઠું પીયૂષ પીધા પછી તરસ બાકી રહેતી નથી.

Verse 33

ज्ञाने कर्मणि योगे च वार्तायां दण्डधारणे । यावानर्थो नृणां तात तावांस्तेऽहं चतुर्विध: ॥ ३३ ॥

હે તાત, જ્ઞાન, કર્મ, યોગ, વ્યવહાર-વ્યાપાર અને દંડધારણ (રાજશાસન)—આ માર્ગોથી લોકો ધર્મ, અર્થ, કામ અને મોક્ષ મેળવવા ઇચ્છે છે. પરંતુ તું મારો ભક્ત છે; તેથી આ બધાથી જે સિદ્ધ થાય તે તું મનેમાં સહેલાઈથી પામશે.

Verse 34

मर्त्यो यदा त्यक्तसमस्तकर्मा निवेदितात्मा विचिकीर्षितो मे । तदामृतत्त्वं प्रतिपद्यमानो मयात्मभूयाय च कल्पते वै ॥ ३४ ॥

જ્યારે મનુષ્ય સર્વ કર્મફળનો ત્યાગ કરીને પોતાને સંપૂર્ણપણે મને અર્પે છે અને મારી સેવા કરવા ઉત્સુક થાય છે, ત્યારે તે જન્મ-મરણથી મુક્ત થઈ મારા ઐશ્વર્યમાં ભાગીદાર બને છે।

Verse 35

श्रीशुक उवाच स एवमादर्शितयोगमार्ग- स्तदोत्तम:श्लोकवचो निशम्य । बद्धाञ्जलि: प्रीत्युपरुद्धकण्ठो न किञ्चिदूचेऽश्रुपरिप्लुताक्ष: ॥ ३५ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—પ્રભુ શ્રીકૃષ્ણના આ વચનો સાંભળી અને યોગમાર્ગ સંપૂર્ણ રીતે જાણી ઉદ્ધવે હાથ જોડીને પ્રણામ કર્યો. પ્રેમથી તેનું ગળું ભરાઈ ગયું અને આંખો આંસુથી છલકાઈ; તે કશું બોલી ન શક્યો।

Verse 36

विष्टभ्य चित्तं प्रणयावघूर्णं धैर्येण राजन् बहु मन्यमान: । कृताञ्जलि: प्राह यदुप्रवीरं शीर्ष्णा स्पृशंस्तच्चरणारविन्दम् ॥ ३६ ॥

હે રાજન! પ્રેમથી વ્યાકુળ થયેલ ચિત્તને ધૈર્યથી સ્થિર કરીને, યદુવંશના મહાવીર શ્રીકૃષ્ણ પ્રત્યે અત્યંત કૃતજ્ઞ બની ઉદ્ધવે હાથ જોડ્યા; મસ્તકથી પ્રભુના ચરણકમળને સ્પર્શ કરીને પછી બોલ્યો।

Verse 37

श्रीउद्धव उवाच विद्रावितो मोहमहान्धकारो य आश्रितो मे तव सन्निधानात् । विभावसो: किं नु समीपगस्य शीतं तमो भी: प्रभवन्त्यजाद्य ॥ ३७ ॥

શ્રીઉદ્ધવ બોલ્યા—હે અજ, આદ્ય પ્રભુ! મને આવરી લીધેલો મોહનો મહાઅંધકાર તમારા સાન્નિધ્યથી વિખેરાઈ ગયો છે. તેજસ્વી સૂર્યની નજીક ગયેલા પર ઠંડી, અંધકાર અને ભય કેવી રીતે અસર કરી શકે?

Verse 38

प्रत्यर्पितो मे भवतानुकम्पिना भृत्याय विज्ञानमय: प्रदीप: । हित्वा कृतज्ञस्तव पादमूलं कोऽन्यं समीयाच्छरणं त्वदीयम् ॥ ३८ ॥

કૃપાળુ બની તમે, મારા નાનકડા શરણાગતિના પ્રતિઉત્તરરૂપે, તમારા દાસ મને દિવ્ય જ્ઞાનનો દીવો આપ્યો છે. તેથી કૃતજ્ઞ ભક્ત તમારા ચરણકમળ છોડીને બીજા કોના શરણમાં જશે?

Verse 39

वृक्णश्च मे सुद‍ृढ: स्‍नेहपाशो दाशार्हवृष्ण्यन्धकसात्वतेषु । प्रसारित: सृष्टिविवृद्धये त्वया स्वमायया ह्यात्मसुबोधहेतिना ॥ ३९ ॥

દાશાર્હ, વૃષ્ણિ, અંધક અને સાત્વત કુળો પ્રત્યેનો મારો અતિ દૃઢ સ્નેહપાશ, જેને તું સ્વમાયાથી સૃષ્ટિ-વૃદ્ધિ માટે વિસ્તરાવ્યો હતો, તે હવે આત્મજ્ઞાનના શસ્ત્રથી કપાઈ ગયો છે।

Verse 40

नमोऽस्तु ते महायोगिन् प्रपन्नमनुशाधि माम् । यथा त्वच्चरणाम्भोजे रति: स्यादनपायिनी ॥ ४० ॥

હે મહાયોગિન! તમને નમસ્કાર. હું શરણાગત છું; મને એવો ઉપદેશ આપો કે તમારા ચરણકમળોમાં મારી રતિ અચલ અને અનપાયિની રહે।

Verse 41

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, મારી આજ્ઞા લઈને ‘બદરિકા’ નામના મારા આશ્રમમાં જા. ત્યાં મારા પાદતીર્થમાંથી નીકળેલા પવિત્ર જળમાં સ્પર્શ અને સ્નાનથી શુદ્ધ થા, અને અલકનંદા નદીના દર્શનથી સર્વ પાપકલ્મષ ધોઈ નાખ. છાલવસ્ત્ર ધારણ કર, વનમાં જે સ્વાભાવિક રીતે મળે તે જ ભોજન કર; સંતોષી અને નિષ્કામ રહેજે. દ્વંદ્વો સહન કરનાર, સુશીલ, ઇન્દ્રિયસંયમી, શાંત અને સમાહિત બુદ્ધિથી જ્ઞાન-વિજ્ઞાનયુક્ત થા. મેં તને જે ઉપદેશ આપ્યો છે તેનો સાર એકાંતમાં સતત મનન કર; વાણી અને ચિત્ત મને અર્પિત કરીને મારા ધર્મમાં રત રહેજે. આમ તું ત્રિગુણની ગતિઓને વટાવી અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશ।

Verse 42

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

અલકનંદા નદીના દર્શનથી સર્વ કલ્મષ ધોઈ જશે; હે પ્રિય, છાલવસ્ત્ર ધારણ કર, વનમાં જે સ્વાભાવિક રીતે મળે તે જ ખા, અને સુખમાં પણ નિઃસ્પૃહ રહ।

Verse 43

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

દ્વંદ્વો સહન કરનાર થા, સુશીલ થા, ઇન્દ્રિયસંયમી થા; શાંત અને સમાહિત બુદ્ધિથી જ્ઞાન-વિજ્ઞાનયુક્ત થા।

Verse 44

श्रीभगवानुवाच गच्छोद्धव मयादिष्टो बदर्याख्यं ममाश्रमम् । तत्र मत्पादतीर्थोदे स्‍नानोपस्पर्शनै: शुचि: ॥ ४१ ॥ ईक्षयालकनन्दाया विधूताशेषकल्मष: । वसानो वल्कलान्यङ्ग वन्यभुक् सुखनि:स्पृह: ॥ ४२ ॥ तितिक्षुर्द्वन्द्वमात्राणां सुशील: संयतेन्द्रिय: । शान्त: समाहितधिया ज्ञानविज्ञानसंयुत: ॥ ४३ ॥ मत्तोऽनुशिक्षितं यत्ते विविक्तमनुभावयन् । मय्यावेशितवाक्‌चित्तो मद्धर्मनिरतो भव । अतिव्रज्य गतीस्तिस्रो मामेष्यसि तत: परम् ॥ ४४ ॥

શ્રીભગવાન બોલ્યા—હે ઉદ્ધવ, મારી આજ્ઞા લઈને મારા બદરિકાશ્રમમાં જા. ત્યાં મારા કમળચરણોથી પ્રગટ થયેલા તીર્થજળને સ્પર્શ કરીને અને તેમાં સ્નાન કરીને શુદ્ધ થા. અલકનંદાના દર્શનથી સર્વ પાપ-કલ્મષ ધોવાઈ જશે. વલ્કલ ધારણ કર, વનમાં જે સ્વાભાવિક મળે તે જ ભોજન કર; સંતોષી અને નિઃસ્પૃહ રહેજે. દ્વંદ્વોને સહન કરનાર, સુશીલ, ઇન્દ્રિયસંયમી, શાંત અને એકાગ્ર બુદ્ધિથી જ્ઞાન-વિજ્ઞાનયુક્ત થા. મેં તને જે એકાંત ઉપદેશ આપ્યો છે તેનો સાર મનન કર; વાણી અને ચિત્ત મને અર્પી મારા ધર્મમાં રત રહેજે. આમ ત્રિગુણની ગતિઓને પાર કરીને અંતે મને જ પ્રાપ્ત કરશ.

Verse 45

श्रीशुक उवाच स एवमुक्तो हरिमेधसोद्धव: प्रदक्षिणं तं परिसृत्य पादयो: । शिरो निधायाश्रुकलाभिरार्द्रधी- र्न्यषिञ्चदद्वन्द्वपरोऽप्यपक्रमे ॥ ४५ ॥

શ્રીશુકદેવ બોલ્યા—આ રીતે સંસારદુઃખનો નાશ કરનાર બુદ્ધિવાળા શ્રીહરીએ સંબોધ્યા પછી ઉદ્ધવે પ્રભુની પ્રદક્ષિણા કરી અને તેમના ચરણોમાં પડી માથું મૂક્યું. ઉદ્ધવ દ્વંદ્વોથી પર હતો, છતાં વિદાયની ઘડીએ તેનું હૃદય તૂટી રહ્યું હતું; અશ્રુભીંજાયેલા ચિત્તથી તેણે પ્રભુના કમળચરણોને પોતાના અશ્રુઓથી ભીંજવી દીધા.

Verse 46

सुदुस्त्यजस्‍नेहवियोगकातरो न शक्नुवंस्तं परिहातुमातुर: । कृच्छ्रं ययौ मूर्धनि भर्तृपादुके बिभ्रन्नमस्कृत्य ययौ पुन: पुन: ॥ ४६ ॥

અતિ દુસ્ત્યજ સ્નેહના કારણે વિયોગથી વ્યાકુળ ઉદ્ધવ પ્રભુનો સાથ છોડવા સમર્થ ન થયો. અંતે ભારે પીડાથી તેણે વારંવાર નમસ્કાર કર્યા, પોતાના સ્વામીની પાદુકાઓ માથા પર ધારણ કરી અને દુઃખિત થઈને પ્રસ્થાન કર્યું.

Verse 47

ततस्तमन्तर्हृदि सन्निवेश्य गतो महाभागवतो विशालाम् । यथोपदिष्टां जगदेकबन्धुना तप: समास्थाय हरेरगाद् गतिम् ॥ ४७ ॥

પછી મહાભાગવત ઉદ્ધવે પ્રભુને પોતાના હૃદયમાં ગાઢ રીતે સ્થાપિત કરીને બદરિકાશ્રમમાં પ્રસ્થાન કર્યું. જગતના એકમાત્ર મિત્ર શ્રીકૃષ્ણે જેમ ઉપદેશ આપ્યો હતો તેમ ત્યાં તપશ્ચર્યા કરીને તેણે હરિની પરમ ગતિ—પ્રભુનું સ્વધામ—પ્રાપ્ત કર્યું.

Verse 48

य एतदानन्दसमुद्रसम्भृतं ज्ञानामृतं भागवताय भाषितम् । कृष्णेन योगेश्वरसेविताङ्‍‍घ्रिणा सच्छ्रद्धयासेव्य जगद् विमुच्यते ॥ ४८ ॥

યોગેશ્વરો દ્વારા સેવિત કમળચરણવાળા શ્રીકૃષ્ણે પોતાના ભક્તને જે આનંદસમુદ્રથી ભરપૂર જ્ઞાનામૃત કહ્યું છે, તેને જે કોઈ સચ્ચી શ્રદ્ધાથી સાંભળે અથવા આચરે, તે આ જગતમાં રહીને પણ મુક્ત થાય છે.

Verse 49

भवभयमपहन्तुं ज्ञानविज्ञानसारं निगमकृदुपजह्रे भृङ्गवद् वेदसारम् । अमृतमुदधितश्चापाययद् भृत्यवर्गान् पुरुषमृषभमाद्यं कृष्णसंज्ञं नतोऽस्मि ॥ ४९ ॥

હું આદ્ય પુરુષ, સર્વમાં શ્રેષ્ઠ એવા શ્રીકૃષ્ણને નમસ્કાર કરું છું. ભક્તોના ભવભયને દૂર કરવા વેદકર્તા ભગવાને ભમરાની જેમ વેદસાર—જ્ઞાન-વિજ્ઞાનનું અમૃત સંચિત કર્યું અને આનંદસાગરમાંથી તે રસ પોતાના સેવકભક્તોને પાન કરાવ્યો.