Adhyaya 23
The Song of the Avantī Brāhmaṇa (Avanti-brāhmaṇa-gītā): Mind as the Root of Suffering and Equanimity Amid Insult
ઉદ્ધવ વિનયપૂર્વક ઉચ્ચ ઉપદેશ માંગે ત્યારે શ્રીકૃષ્ણ કહે છે કે કઠોર વચનો અને જાહેર અપમાનથી મહાન સાધુઓનું પણ ચિત્ત ડગમગી શકે. યોગનો ઉપાય સમજાવવા તેઓ અવંતીના એક ધનાઢ્ય બ્રાહ્મણ-વેપારીની કથા કહે છે—કંજુષાઈ, ક્રોધ અને ધર્મની અવગણનાથી તે પરિવાર અને દેવતાઓને વિમુખ કરે છે અને અંતે ધન, માન અને આધાર બધું ગુમાવે છે. વૈરાગ્યથી તે સંન્યાસ લઈ મૌન ભિક્ષુક બની ભટકે છે, છતાં વારંવાર અપમાન સહે છે—ભિક્ષાપાત્રની ચોરી, ઠઠ્ઠા, મારપીટ અને ખોટા આરોપ. તે પ્રતિશોધ લેતો નથી; તેને દૈવી કૃપા માની પોતાની ‘ગીતા’ ગાય છે: સુખ-દુઃખનું કારણ લોકો, દેવો, શરીર, ગ્રહો, કર્મ કે કાળ નથી; ગુણોથી ચલિત મન જ અહંકારથી દ્વૈત રચે છે. મનોજય યોગનો સાર છે અને શ્રીકૃષ્ણના ચરણકમળનો આશ્રય અજ્ઞાન પાર કરાવે છે. અંતે કૃષ્ણ ઉદ્ધવને કહે છે—બુદ્ધિ મને સ્થિર કર, મન નિયંત્રિત કર અને દ્વંદ્વોથી પર થા.
Shlokas
Verse 1
श्रीबादरायणिरुवाच स एवमाशंसित उद्धवेन भागवतमुख्येन दाशार्हमुख्य: । सभाजयन् भृत्यवचो मुकुन्द- स्तमाबभाषे श्रवणीयवीर्य: ॥ १ ॥
શ્રી બાદરાયણિએ કહ્યું—શ્રેષ્ઠ ભાગવત શ્રી ઉદ્ધવે આ રીતે આદરપૂર્વક વિનંતી કરતાં, દાશાર્હોમાં મુખ્ય ભગવાન મુકુન્દે પોતાના સેવકના વચનોને માન આપ્યું; પછી શ્રવણયોગ્ય પરાક્રમવાળા પ્રભુએ તેને ઉત્તર આપવાનું શરૂ કર્યું.
Verse 2
श्रीभगवानुवाच बार्हस्पत्य स नास्त्यत्र साधुर्वै दुर्जनेरितै: । दुरक्तैर्भिन्नमात्मानं य: समाधातुमीश्वर: ॥ २ ॥
શ્રીભગવાને કહ્યું—હે બૃહસ્પતિના શિષ્ય, આ જગતમાં દુર્જનોના દુરુક્તિભર્યા અપમાનજનક શબ્દોથી ખલેલ પામેલા પોતાના મનને ફરી પોતે જ સ્થિર કરી શકે એવો સાધુ લગભગ નથી.
Verse 3
न तथा तप्यते विद्ध: पुमान् बाणैस्तु मर्मगै: । यथा तुदन्ति मर्मस्था ह्यसतां परुषेषव: ॥ ३ ॥
છાતી ભેદીને હૃદય સુધી પહોંચતા તીક્ષ્ણ બાણોથી વિદ્ધ થયેલો માણસ એટલો દુખી થતો નથી, જેટલો અસજ્જનોના કઠોર અપમાનજનક શબ્દરૂપ બાણ હૃદયમાં અટકી ચુભે છે.
Verse 4
कथयन्ति महत्पुण्यमितिहासमिहोद्धव । तमहं वर्णयिष्यामि निबोध सुसमाहित: ॥ ४ ॥
હે ઉદ્ધવ, આ વિષયમાં એક મહાપુણ્યમય ઇતિહાસ કહેવાય છે. હું તે તને વર્ણવીશ; તું સુસમાહિત થઈને સાંભળ.
Verse 5
केनचिद् भिक्षुणा गीतं परिभूतेन दुर्जनै: । स्मरता धृतियुक्तेन विपाकं निजकर्मणाम् ॥ ५ ॥
એક ભિક્ષુને દુર્જનો દ્વારા અનેક રીતે અપમાનિત કરવામાં આવ્યો. છતાં ધૈર્યથી તેણે સ્મરણ કર્યું કે આ તેના પોતાના કર્મનો વિપાક છે.
Verse 6
अवन्तिषु द्विज: कश्चिदासीदाढ्यतम: श्रिया । वार्तावृत्ति: कदर्यस्तु कामी लुब्धोऽतिकोपन: ॥ ६ ॥
અવન્તી દેશમાં એક બ્રાહ્મણ હતો, જે અત્યંત ધનવાન અને સર્વ ઐશ્વર્યોથી યુક્ત હતો તથા વેપારવૃત્તિ કરતો. પરંતુ તે કંજુષ, કામી, લોભી અને અતિ ક્રોધી હતો.
Verse 7
ज्ञातयोऽतिथयस्तस्य वाङ्मात्रेणापि नार्चिता: । शून्यावसथ आत्मापि काले कामैरनर्चित: ॥ ७ ॥
તેના ઘરમાં ધર્મ અને વિધિસંગત ભોગનો અભાવ હતો. તેના સગાં અને અતિથિઓને તે શબ્દોથી પણ સન્માન આપતો ન હતો; અને યોગ્ય સમયે પોતાના શરીરને પણ જરૂરી સુખ આપતો ન હતો.
Verse 8
दु:शीलस्य कदर्यस्य द्रुह्यन्ते पुत्रबान्धवा: । दारा दुहितरो भृत्या विषण्णा नाचरन् प्रियम् ॥ ८ ॥
તેના દુષ્ટ સ્વભાવ અને કદર્યતાને કારણે તેના પુત્રો, સગાં, પત્ની, દીકરીઓ અને નોકરો તેની સામે વૈરભાવ રાખવા લાગ્યા. કંટાળી જઈ તેઓ પ્રેમથી વર્તતા ન હતા.
Verse 9
तस्यैवं यक्षवित्तस्य च्युतस्योभयलोकत: । धर्मकामविहीनस्य चुक्रुधु: पञ्चभागिन: ॥ ९ ॥
આ રીતે યક્ષની જેમ ધનને જાળવનારા તે કૃપણ બ્રાહ્મણ પર—જે ઇહલોક અને પરલોક બંનેમાં પતિત હતો અને ધર્મ તથા કામથી રહિત હતો—પંચયજ્ઞોના અધિદેવતાઓ ક્રોધિત થયા।
Verse 10
तदवध्यानविस्रस्तपुण्यस्कन्धस्य भूरिद । अर्थोऽप्यगच्छन्निधनं बह्वायासपरिश्रम: ॥ १० ॥
હે મહાદાનવી ઉદ્ધવ! તે દેવતાઓની અવગણનાથી તેનો પુણ્યસંચય ક્ષીણ થયો અને તેનું સર્વ ધન પણ નષ્ટ થયું; વારંવારના ભારે પરિશ્રમથી જે સંગ્રહ્યું હતું તે બધું વ્યર્થ ગયું।
Verse 11
ज्ञातयो जगृहु: किञ्चित् किञ्चिद् दस्यव उद्धव । दैवत: कालत: किञ्चिद् ब्रह्मबन्धोर्नृपार्थिवात् ॥ ११ ॥
પ્રિય ઉદ્ધવ! તે કહેવાતા બ્રાહ્મણનું થોડું ધન સગાંઓએ લઈ લીધું, થોડું ચોરોએ, થોડું દૈવના વિધાનથી, થોડું કાળના પ્રભાવથી, થોડું સામાન્ય લોકોએ અને થોડું રાજકીય અધિકારીઓએ છીનવી લીધું।
Verse 12
स एवं द्रविणे नष्टे धर्मकामविवर्जित: । उपेक्षितश्च स्वजनैश्चिन्तामाप दुरत्ययाम् ॥ १२ ॥
અંતે જ્યારે તેની સંપત્તિ સંપૂર્ણ નષ્ટ થઈ ગઈ, ત્યારે જે ન ધર્મમાં લાગ્યો હતો ન કામભોગમાં, તે પોતાના સ્વજનો દ્વારા ઉપેક્ષિત થયો; અને તે અતિ દુષ્કર ચિંતામાં પડ્યો।
Verse 13
तस्यैवं ध्यायतो दीर्घं नष्टरायस्तपस्विन: । खिद्यतो बाष्पकण्ठस्य निर्वेद: सुमहानभूत् ॥ १३ ॥
સર્વ ધન ગુમાવ્યા પછી તે તપસ્વી ભારે દુઃખથી વિલાપ કરવા લાગ્યો; આંસુઓથી તેનું ગળું ભરાઈ ગયું અને તે લાંબા સમય સુધી પોતાના ભાગ્ય પર મનન કરતો રહ્યો. ત્યારબાદ તેના હૃદયમાં અતિ મહાન વૈરાગ્ય પ્રગટ થયું।
Verse 14
स चाहेदमहो कष्टं वृथात्मा मेऽनुतापित: । न धर्माय न कामाय यस्यार्थायास ईदृश: ॥ १४ ॥
બ્રાહ્મણે કહ્યું— અહો, કેટલું મોટું દુર્ભાગ્ય! મેં વ્યર્થ જ પોતાને પીડાવ્યો; જેના માટે એટલો પરિશ્રમ કર્યો તે ધન ન ધર્મ માટે હતું, ન ભોગ માટે।
Verse 15
प्रायेणार्था: कदर्याणां न सुखाय कदाचन । इह चात्मोपतापाय मृतस्य नरकाय च ॥ १५ ॥
કંજુષોના ધન સામાન્ય રીતે ક્યારેય સુખ આપતું નથી; આ જીવનમાં તે આત્મ-પીડા બને છે અને મૃત્યુ પછી નરક તરફ દોરી જાય છે।
Verse 16
यशो यशस्विनां शुद्धं श्लाघ्या ये गुणिनां गुणा: । लोभ: स्वल्पोऽपि तान् हन्ति श्वित्रो रूपमिवेप्सितम् ॥ १६ ॥
યશસ્વીઓની શુદ્ધ કીર્તિ અને ગુણીઓના પ્રશંસનીય ગુણ— થોડો પણ લોભ તેને નષ્ટ કરે છે, જેમ સફેદ કોઢનો નાનો ડાઘ ઇચ્છિત સૌંદર્ય બગાડે છે।
Verse 17
अर्थस्य साधने सिद्धे उत्कर्षे रक्षणे व्यये । नाशोपभोग आयासस्त्रासश्चिन्ता भ्रमो नृणाम् ॥ १७ ॥
ધન કમાવું, મેળવવું, વધારવું, રક્ષવું, ખર્ચવું, ગુમાવવું અને ભોગવવું— આ બધામાં મનુષ્યોને પરિશ્રમ, ભય, ચિંતા અને મોહ થાય છે।
Verse 18
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
ચોરી, હિંસા, અસત્ય, દંભ, કામ, ક્રોધ, મોહ, અહંકાર, ભેદ, વૈર, અવિશ્વાસ, ઈર્ષ્યા/સ્પર્ધા અને સ્ત્રીઓ, જુગાર તથા મદ્યપાનથી ઊભા થતા વ્યસનો— આ પંદર અનર્થ ધન-લોભમાંથી જન્મે છે. તેથી જે સાચું શ્રેય ઈચ્છે તે ‘અર્થ’ કહેવાતા આ અનર્થકારી ધનથી દૂર રહે।
Verse 19
स्तेयं हिंसानृतं दम्भ: काम: क्रोध: स्मयो मद: । भेदो वैरमविश्वास: संस्पर्धा व्यसनानि च ॥ १८ ॥ एते पञ्चदशानर्था ह्यर्थमूला मता नृणाम् । तस्मादनर्थमर्थाख्यं श्रेयोऽर्थी दूरतस्त्यजेत् ॥ १९ ॥
ચોરી, હિંસા, અસત્ય, દંભ, કામ, ક્રોધ, મોહ, અહંકાર, ઝઘડો, વૈર, અવિશ્વાસ, ઈર્ષ્યા તથા સ્ત્રી‑આસક્તિ, જુગાર અને મદ્યપાનથી ઊપજતા વ્યસનો—આ પંદર અનર્થ ધન‑લોભથી મનુષ્યને કલુષિત કરે છે. તેથી જે પરમ શ્રેય ઇચ્છે તે અનર્થક ‘અર્થ’થી દૂર રહે.
Verse 20
भिद्यन्ते भ्रातरो दारा: पितर: सुहृदस्तथा । एकास्निग्धा: काकिणिना सद्य: सर्वेऽरय: कृता: ॥ २० ॥
એક જ સિક્કા માટે પ્રેમથી જોડાયેલા ભાઈઓ, પત્ની, માતા‑પિતા અને મિત્રો પણ તરત તૂટી જઈ શત્રુ બની જાય છે.
Verse 21
अर्थेनाल्पीयसा ह्येते संरब्धा दीप्तमन्यव: । त्यजन्त्याशु स्पृधो घ्नन्ति सहसोत्सृज्य सौहृदम् ॥ २१ ॥
અલ્પ ધન માટે પણ એ લોકો ઉશ્કેરાઈ જાય છે, તેમનો ક્રોધ પ્રજ્વલિત થાય છે. પ્રતિસ્પર્ધી બની તેઓ ઝડપથી સૌહાર્દ ત્યજી દે છે અને ક્ષણમાં પરિત્યાગ કરે છે—હત્યાસુધી ઉતરી જાય છે.
Verse 22
लब्ध्वा जन्मामरप्रार्थ्यं मानुष्यं तद्द्विजाग्र्यताम् । तदनादृत्य ये स्वार्थं घ्नन्ति यान्त्यशुभां गतिम् ॥ २२ ॥
દેવતાઓ પણ જે માનવજન્મ માટે પ્રાર્થના કરે છે તે જન્મ મેળવી, તેમાં પણ શ્રેષ્ઠ બ્રાહ્મણપદ પ્રાપ્ત કરીને જે આ અવસરનું માન રાખતા નથી—તેઓ પોતાનો જ સ્વાર્થ નાશ કરે છે અને નિશ્ચિત અશુભ ગતિને પામે છે.
Verse 23
स्वर्गापवर्गयोर्द्वारं प्राप्य लोकमिमं पुमान् । द्रविणे कोऽनुषज्जेत मर्त्योऽनर्थस्य धामनि ॥ २३ ॥
સ્વર્ગ અને મોક્ષ—બન્નેનું દ્વાર એવા આ માનવલોકને પામી, કયો મર્ત્ય પુરુષ અનર્થના ધામ સમા ભૌતિક ધનમાં આસક્ત થશે?
Verse 24
देवर्षिपितृभूतानि ज्ञातीन् बन्धूंश्च भागिन: । असंविभज्य चात्मानं यक्षवित्त: पतत्यध: ॥ २४ ॥
જે દેવો, ઋષિઓ, પિતૃઓ, ભૂતપ્રાણીઓ, સગાં-સંબંધીઓ, બંધુઓ અને ભાગીદારો તથા પોતાને પણ યોગ્ય હિસ્સો ન આપે અને યક્ષની જેમ ધન જ સંગ્રહે, તે અધોગતિ પામે છે।
Verse 25
व्यर्थयार्थेहया वित्तं प्रमत्तस्य वयो बलम् । कुशला येन सिध्यन्ति जरठ: किं नु साधये ॥ २५ ॥
વિવેકી લોકો ધન, યુવાની અને બળનો ઉપયોગ સિદ્ધિ માટે કરે છે; પરંતુ હું પ્રમત્ત થઈ વધુ ધન માટેની વ્યર્થ દોડધામમાં આ બધું વેડફી બેઠો. હવે હું વૃદ્ધ—શું સાધી શકું?
Verse 26
कस्मात् सङ्क्लिश्यते विद्वान् व्यर्थयार्थेहयासकृत् । कस्यचिन्मायया नूनं लोकोऽयं सुविमोहित: ॥ २६ ॥
વિદ્વાન માણસ વારંવાર વ્યર્થ ધનપ્રયત્નોથી શા માટે કષ્ટ ભોગવે? નિશ્ચયે કોઈની માયાશક્તિથી આ જગત અત્યંત મોહિત થયું છે।
Verse 27
किं धनैर्धनदैर्वा किं कामैर्वा कामदैरुत । मृत्युना ग्रस्यमानस्य कर्मभिर्वोत जन्मदै: ॥ २७ ॥
જેને મૃત્યુ ગળી રહ્યું છે, તેને ધન કે ધન આપનાર, ભોગ કે ભોગ આપનાર—એનો શું ઉપયોગ? અને એવા કર્મોનો પણ શું લાભ, જે ફરી સંસારમાં જન્મ કરાવે?
Verse 28
नूनं मे भगवांस्तुष्ट: सर्वदेवमयो हरि: । येन नीतो दशामेतां निर्वेदश्चात्मन: प्लव: ॥ २८ ॥
સર્વદેવમય ભગવાન હરિ નિશ્ચયે મારી ઉપર પ્રસન્ન છે; તેથી જ તેમણે મને આ દુઃખદ સ્થિતિમાં લાવી વૈરાગ્યનો અનુભવ કરાવ્યો—જે સંસારસાગર પાર કરાવતી નૌકા છે।
Verse 29
सोऽहं कालावशेषेण शोषयिष्येऽङ्गमात्मन: । अप्रमत्तोऽखिलस्वार्थे यदि स्यात् सिद्ध आत्मनि ॥ २९ ॥
મારા જીવનમાં જે સમય બાકી છે, તેમાં હું તપસ્યા દ્વારા શરીરને સૂકવી નાખીશ અને સાવધાન રહીને આત્મ-કલ્યાણમાં મગ્ન રહીશ.
Verse 30
तत्र मामनुमोदेरन् देवात्रिभुवनेश्वरा: । मुहूर्तेन ब्रह्मलोकं खट्वाङ्ग: समसाधयत् ॥ ३० ॥
ત્રણેય લોકના સ્વામી દેવતાઓ મારા પર કૃપા કરે. મહારાજ ખટ્વાંગે તો એક મુહૂર્તમાં જ પરમગતિ પ્રાપ્ત કરી લીધી હતી.
Verse 31
श्रीभगवानुवाच इत्यभिप्रेत्य मनसा ह्यावन्त्यो द्विजसत्तम: । उन्मुच्य हृदयग्रन्थीन् शान्तो भिक्षुरभून्मुनि: ॥ ३१ ॥
ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: મનમાં આવો નિશ્ચય કરીને તે શ્રેષ્ઠ અવંતી બ્રાહ્મણે હૃદયની ગાંઠો ઉકેલી નાખી અને શાંત સંન્યાસી બની ગયો.
Verse 32
स चचार महीमेतां संयतात्मेन्द्रियानिल: । भिक्षार्थं नगरग्रामानसङ्गोऽलक्षितोऽविशत् ॥ ३२ ॥
તેણે પોતાની ઇન્દ્રિયો અને પ્રાણને વશમાં રાખીને પૃથ્વી પર વિચરણ કર્યું. ભિક્ષા માટે તે અનાસક્ત અને અલક્ષિત રહીને નગરો અને ગામોમાં જતો હતો.
Verse 33
तं वै प्रवयसं भिक्षुमवधूतमसज्जना: । दृष्ट्वा पर्यभवन् भद्र बह्वीभि: परिभूतिभि: ॥ ३३ ॥
હે ઉદ્ધવ, તે વૃદ્ધ અને અવધૂત ભિક્ષુને જોઈને દુષ્ટ લોકો અનેક રીતે તેમનું અપમાન કરતા હતા.
Verse 34
केचित्त्रिवेणुं जगृहुरेके पात्रं कमण्डलुम् । पीठं चैकेऽक्षसूत्रं च कन्थां चीराणि केचन । प्रदाय च पुनस्तानि दर्शितान्याददुर्मुने: ॥ ३४ ॥
કેટલાંક લોકો તેનું ત્રિવેણુ દંડ લઈ જતા, કેટલાંક ભિક્ષાપાત્રરૂપ કમંડલુ. કોઈ મૃગચર્મનું પીઠ, કોઈ જપમાળા, અને કોઈ તેની ફાટેલી કન્થા-વસ્ત્રો ચોરી લેતા. વસ્તુઓ બતાવીને પાછી આપવાનો ઢોંગ કરી ફરી છુપાવી દેતા.
Verse 35
अन्नं च भैक्ष्यसम्पन्नं भुञ्जानस्य सरित्तटे । मूत्रयन्ति च पापिष्ठा: ष्ठीवन्त्यस्य च मूर्धनि ॥ ३५ ॥
નદીના કાંઠે ભિક્ષાથી મળેલું અન્ન ખાવા બેઠો ત્યારે, તે મહાપાપી લોકો તે અન્ન પર મૂત્ર કરતા અને તેના માથા પર થૂંકવાની પણ હિંમત કરતા.
Verse 36
यतवाचं वाचयन्ति ताडयन्ति न वक्ति चेत् । तर्जयन्त्यपरे वाग्भि: स्तेनोऽयमिति वादिन: । बध्नन्ति रज्ज्वा तं केचिद् बध्यतां बध्यतामिति ॥ ३६ ॥
મૌનવ્રત ધારણ કરેલા તેને બોલાવવા પ્રયત્ન કરતા; ન બોલે તો લાકડીઓથી મારતા. બીજા લોકો વાણીથી ધમકાવતા—“આ તો ચોર છે.” અને કેટલાક દોરડાથી બાંધીને બૂમ પાડતા—“બાંધો, બાંધો!”
Verse 37
क्षिपन्त्येकेऽवजानन्त एष धर्मध्वज: शठ: । क्षीणवित्त इमां वृत्तिमग्रहीत् स्वजनोज्झित: ॥ ३७ ॥
તેઓ તેને અપમાનિત કરીને કહેતા—“આ ધર્મનો ધ્વજ ઉઠાવનાર કપટી છે. ધન ખૂટી ગયું, સ્વજનો ત્યજી ગયા, એટલે ધર્મને ધંધો બનાવી લીધો છે.”
Verse 38
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
કેટલાંક હસીને કહેતા—“અહો, આ તો કેટલો ‘મહાસાર’! હિમાલય જેવો ધૈર્યવાન. મૌનથી પોતાનું કાર્ય સાધે છે, બગલા જેવી દૃઢ નિશ્ચયતા!” કેટલાક લોકો તેના પર દુર્ગંધિત વાયુ છોડતા. અને ક્યારેક કેટલાક તે દ્વિજ બ્રાહ્મણને સાંકળોથી બાંધી, રમકડાં જેવા પાળતુ પ્રાણીની જેમ કેદ રાખતા.
Verse 39
अहो एष महासारो धृतिमान् गिरिराडिव । मौनेन साधयत्यर्थं बकवद् दृढनिश्चय: ॥ ३८ ॥ इत्येके विहसन्त्येनमेके दुर्वातयन्ति च । तं बबन्धुर्निरुरुधुर्यथा क्रीडनकं द्विजम् ॥ ३९ ॥
કેટલાક લોકો તેને હસતાં હસતાં કહેતા—“જુઓ, આ મહાબળવાન ઋષિ હિમાલય જેવો અચળ ધૈર્યવાન છે; બગલા જેવી દૃઢ નિશ્ચયથી મૌન સાધીને પોતાનું પ્રયોજન સિદ્ધ કરે છે.” બીજા કેટલાક તેના પર દુર્ગંધિત વાયુ છોડતા; અને ક્યારેક કેટલાક એ દ્વિજ બ્રાહ્મણને સાંકળોથી બાંધી પાળતુ પ્રાણીની જેમ કેદ રાખતા.
Verse 40
एवं स भौतिकं दु:खं दैविकं दैहिकं च यत् । भोक्तव्यमात्मनो दिष्टं प्राप्तं प्राप्तमबुध्यत ॥ ४० ॥
આ રીતે તે બ્રાહ્મણે સમજ્યું કે અન્ય જીવો દ્વારા, દૈવી શક્તિઓ દ્વારા અને પોતાના શરીર દ્વારા જે દુઃખ આવે છે તે બધું વિધાતાએ તેના માટે નિર્ધારિત કર્યું છે; તેથી જે જે પ્રાપ્ત થાય તે અનિવાર્ય રીતે ભોગવવું પડે.
Verse 41
परिभूत इमां गाथामगायत नराधमै: । पातयद्भि: स्व धर्मस्थो धृतिमास्थाय सात्त्विकीम् ॥ ४१ ॥
એ નીચ લોકો તેને અપમાનિત કરીને પતન કરાવવા પ્રયત્ન કરતા હતા, છતાં તે પોતાના ધર્મમાં અડગ રહ્યો. સત્ત્વગુણની ધૃતિમાં પોતાનો સંકલ્પ સ્થિર કરીને તેણે નીચેની ગાથા ગાવા માંડી.
Verse 42
द्विज उवाच नायं जनो मे सुखदु:खहेतु- र्न देवतात्मा ग्रहकर्मकाला: । मन: परं कारणमामनन्ति संसारचक्रं परिवर्तयेद् यत् ॥ ४२ ॥
બ્રાહ્મણે કહ્યું—આ લોકો મારા સુખ-દુઃખના કારણ નથી; દેવતાઓ નથી, મારું શરીર નથી, ગ્રહો નથી, કર્મ નથી, કાળ પણ નથી. ખરેખર મન જ પરમ કારણ કહેવાય છે, જે સંસારચક્રને ફેરવતું રહે છે.
Verse 43
मनो गुणान् वै सृजते बलीय- स्ततश्च कर्माणि विलक्षणानि । शुक्लानि कृष्णान्यथ लोहितानि तेभ्य: सवर्णा: सृतयो भवन्ति ॥ ४३ ॥
બલવાન મન જ ગુણોની પ્રવૃત્તિઓને જગાવે છે; તેથી વિવિધ પ્રકારનાં કર્મો ઉત્પન્ન થાય છે—સત્ત્વનાં શ્વેત, તમસનાં કૃષ્ણ અને રજસનાં લોહિત. દરેક ગુણના કર્મોથી તેવા જ અનુરૂપ જીવનસ્થાનો વિકસે છે.
Verse 44
अनीह आत्मा मनसा समीहता हिरण्मयो मत्सख उद्विचष्टे । मन: स्वलिङ्गं परिगृह्य कामान् जुषन् निबद्धो गुणसङ्गतोऽसौ ॥ ४४ ॥
ભૌતિક દેહમાં સંઘર્ષ કરતા મન સાથે હાજર હોવા છતાં પરમાત્મા પ્રયત્ન કરતા નથી, કારણ કે તેઓ દિવ્ય જ્ઞાનપ્રકાશથી પૂર્ણ છે. મારા સખા રૂપે તેઓ પોતાના અતીન્દ્રિય સ્થાનેથી માત્ર સાક્ષી રહે છે. હું અણુ જીવાત્મા આ મનને—જગતનું પ્રતિબિંબ દર્શાવતું દર્પણ—આલિંગન કરીને વિષયભોગમાં લાગ્યો અને ગુણસંગથી બંધાયો।
Verse 45
दानं स्वधर्मो नियमो यमश्च श्रुतं च कर्माणि च सद्व्रतानि । सर्वे मनोनिग्रहलक्षणान्ता: परो हि योगो मनस: समाधि: ॥ ४५ ॥
દાન, સ્વધર્મપાલન, નિયમ-યમ, શાસ્ત્રશ્રવણ, પુણ્યકર્મો અને શુદ્ધિકારક વ્રતો—આ બધાનો અંતિમ હેતુ મનનો નિગ્રહ છે. ખરેખર પરમેશ્વરમાં મનની સમાધિ જ પરમ યોગ છે।
Verse 46
समाहितं यस्य मन: प्रशान्तं दानादिभि: किं वद तस्य कृत्यम् । असंयतं यस्य मनो विनश्यद् दानादिभिश्चेदपरं किमेभि: ॥ ४६ ॥
જેનુ મન સંપૂર્ણ સમાહિત અને શાંત છે, તેને દાનાદિ વિધિઓની શું જરૂર? અને જેનું મન અસંયત રહી અજ્ઞાનમાં નાશ પામે છે, તેને દાનાદિ કરવાથી પણ શું લાભ—આ બધાથી શું થશે?
Verse 47
मनोवशेऽन्ये ह्यभवन् स्म देवा मनश्च नान्यस्य वशं समेति । भीष्मो हि देव: सहस: सहीयान् युञ्ज्याद वशे तं स हि देवदेव: ॥ ४७ ॥
અનાદિ કાળથી અન્ય ‘દેવો’ એટલે ઇન્દ્રિયો મનના વશમાં રહ્યા છે; પરંતુ મન ક્યારેય બીજાના વશમાં આવતું નથી. તે અત્યંત બળવાન, દેવતુલ્ય અને ભયંકર શક્તિવાળો છે. તેથી જે મનને વશ કરે છે, તે જ સર્વ ઇન્દ્રિયોનો સ્વામી બને છે।
Verse 48
तं दुर्जयं शत्रुमसह्यवेग- मरुन्तुदं तन्न विजित्य केचित् । कुर्वन्त्यसद्विग्रहमत्र मर्त्यै- र्मित्राण्युदासीनरिपून् विमूढा: ॥ ४८ ॥
આ દુર્જય શત્રુ—મન—ના અસહ્ય વેગ અને હૃદયને પીડાવતી ચુભનને જીત્યા વિના ઘણા લોકો મોહમાં પડી અન્ય સાથે વ્યર્થ ઝઘડા કરે છે. તેથી તેઓ ભ્રમિત થઈ લોકોને મિત્ર, શત્રુ કે ઉદાસીન પક્ષ તરીકે નક્કી કરે છે।
Verse 49
देहं मनोमात्रमिमं गृहीत्वा ममाहमित्यन्धधियो मनुष्या: । एषोऽहमन्योऽयमिति भ्रमेण दुरन्तपारे तमसि भ्रमन्ति ॥ ४९ ॥
આ દેહ માત્ર ભૌતિક મનથી ઉત્પન્ન છે; છતાં તેને ‘હું’ અને ‘મારું’ માની લેતા મનુષ્યોની બુદ્ધિ અંધ બને છે. ‘આ હું, તે બીજો’ એવા ભ્રમથી તેઓ અંતહીન અંધકારમાં ભટકે છે.
Verse 50
जनस्तु हेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनश्चात्र हि भौमयोस्तत् । जिह्वां क्वचित् सन्दशति स्वदद्भि- स्तद्वेदनायां कतमाय कुप्येत् ॥ ५० ॥
જો લોકો જ મારા સુખ-દુઃખના કારણ છે એમ કહો, તો આ કલ્પનામાં આત્માનું સ્થાન ક્યાં? સુખ-દુઃખ આત્માને નહીં, પરંતુ ભૌતિક દેહોના પરસ્પર સ્પર્શને લગે છે. જેમ પોતાના જ દાંત ક્યારેક જીભને કાટે, તો પીડામાં કોના પર ક્રોધ કરવો?
Verse 51
दु:खस्य हेतुर्यदि देवतास्तु किमात्मनस्तत्र विकारयोस्तत् । यदङ्गमङ्गेन निहन्यते क्वचित् क्रुध्येत कस्मै पुरुष: स्वदेहे ॥ ५१ ॥
જો ઇન્દ્રિયોના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓ દુઃખના કારણ છે એમ કહો, તો પણ તે આત્માને કેવી રીતે લાગુ પડે? કરવું-ભોગવવું એ તો પરિવર્તનશીલ ઇન્દ્રિયો અને તેમના અધિષ્ઠાતા દેવતાઓનો પરસ્પર વ્યવહાર માત્ર છે. જ્યારે દેહનું એક અંગ બીજા અંગને આઘાત કરે, ત્યારે દેહમાં રહેલો પુરુષ કોના પર ક્રોધ કરે?
Verse 52
आत्मा यदि स्यात् सुखदु:खहेतु: किमन्यतस्तत्र निजस्वभाव: । न ह्यात्मनोऽन्यद् यदि तन्मृषा स्यात् क्रुध्येत कस्मान्न सुखं न दु:खम् ॥ ५२ ॥
જો આત્મા જ સુખ-દુઃખનો કારણ હોય, તો બીજાને દોષ શા માટે? ત્યારે સુખ-દુઃખ આત્માનો સ્વભાવ જ ગણાશે. આ મત મુજબ આત્મા સિવાય કંઈ અસ્તિત્વમાં નથી; અને આત્માથી ભિન્ન કંઈ દેખાય તો તે માયા. તેથી જ્યારે સુખ-દુઃખ જ નથી, ત્યારે પોતે કે બીજાં પર ક્રોધ કેમ?
Verse 53
ग्रहानिमित्तं सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनोऽजस्य जनस्य ते वै । ग्रहैर्ग्रहस्यैववदन्तिपीडां क्रुध्येत कस्मैपुरुषस्ततोऽन्य: ॥ ५३ ॥
જો ગ્રહો જ સુખ-દુઃખના તાત્કાલિક કારણ હોય, તો અજ, નિત્ય આત્માનો તેમ સાથે શું સંબંધ? ગ્રહપ્રભાવ તો જન્મેલા પદાર્થો પર જ પડે છે. અને જ્યોતિષીઓ પણ કહે છે કે ગ્રહો એકબીજાને જ પીડા આપે છે. તેથી ગ્રહો અને દેહથી ભિન્ન જીવ કોના પર ક્રોધ કરે?
Verse 54
कर्मास्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तद्धिजडाजडत्वे । देहस्त्वचित् पुरुषोऽयं सुपर्ण: क्रुध्येत कस्मै न हि कर्ममूलम् ॥ ५४ ॥
જો સુખ-દુઃખનું કારણ કર્મ માનીએ, તો પણ તે આત્માને લાગુ પડતું નથી. ચેતન કર્તા અને જડ દેહના સંયોગથી કર્મની કલ્પના ઊભી થાય છે. દેહ અચેતન છે, આત્મા પર છે; કર્મનું મૂળ ન દેહમાં છે ન આત્મામાં—તો ક્રોધ કોના પર?
Verse 55
कालस्तुहेतु: सुखदु:खयोश्चेत् किमात्मनस्तत्रतदात्मकोऽसौ । नाग्नेर्हि तापो न हिमस्य तत् स्यात् क्रुध्येत कस्मै न परस्य द्वन्द्वम् ॥ ५५ ॥
જો સુખ-દુઃખનું કારણ કાળ માનીએ, તો પણ તે આત્માને લાગુ પડતું નથી. કાળ ભગવાનની શક્તિનું પ્રકટ રૂપ છે અને જીવ પણ એ જ શક્તિના અંશ છે. અગ્નિ પોતાની જ જ્વાળાને બળગાવતો નથી, હિમ પોતાનાં શીતથી હાનિ કરતો નથી. આત્મા દ્વંદ્વાતીત છે; તો ક્રોધ કોના પર?
Verse 56
न केनचित् क्वापि कथञ्चनास्य द्वन्द्वोपराग: परत: परस्य । यथाहम: संसृतिरूपिण: स्या- देवं प्रबुद्धो न बिभेति भूतै: ॥ ५६ ॥
પરમ સ્વરૂપ આત્મા પર ક્યાંય, ક્યારેય, કોઈની દ્વારા દ્વંદ્વનો રંગ ચઢતો નથી. અહંકાર જ સંસારરૂપ ધારણ કરીને સુખ-દુઃખ ભોગવે છે. જે આ સમજથી પ્રબુદ્ધ થાય છે, તે ભૌતિક સર્જનથી કશી ભયભીતતા રાખતો નથી.
Verse 57
एतां स आस्थाय परात्मनिष्ठा- मध्यासितां पूर्वतमैर्महर्षिभि: । अहं तरिष्यामि दुरन्तपारं तमो मुकुन्दाङ्घ्रिनिषेवयैव ॥ ५७ ॥
પૂર્વ મહર્ષિ-આચાર્યોએ આચરેલી પરમાત્મનિષ્ઠાને આશ્રય કરીને હું માત્ર મુકુંદ શ્રીકૃષ્ણના કમળચરણોની સેવામાં જ અવિદ્યાના દુસ્તર સમુદ્રને પાર કરીશ.
Verse 58
श्रीभगवानुवाच निर्विद्य नष्टद्रविणे गतक्लम: प्रव्रज्य गां पर्यटमान इत्थम् । निराकृतोऽसद्भिरपि स्वधर्मा- दकम्पितोऽमूं मुनिराह गाथाम् ॥ ५८ ॥
શ્રીભગવાન બોલ્યા—ધન નષ્ટ થતાં વૈરાગ્ય પામી તે મુનિએ ખિન્નતા અને થાક ત્યજી દીધા. તેણે સંન્યાસ લઈને ગૃહત્યાગ કર્યો અને પૃથ્વી પર પરિભ્રમણ કરવા લાગ્યો. દુષ્ટ મૂર્ખો તિરસ્કાર કરે તોય તે સ્વધર્મથી અડગ રહ્યો અને આ ગાથા ગાઈ.
Verse 59
सुखदु:खप्रदो नान्य: पुरुषस्यात्मविभ्रम: । मित्रोदासीनरिपव: संसारस्तमस: कृत: ॥ ५९ ॥
જીવને સુખ-દુઃખ આપનાર બીજું કંઈ નથી; પોતાનો આત્મ-વિભ્રમ જ કારણ છે. મિત્ર, ઉદાસીન અને શત્રુની કલ્પના તથા તેના આધાર પર ઊભો સંસાર અજ્ઞાન-તમસથી રચાયેલો છે.
Verse 60
तस्मात् सर्वात्मना तात निगृहाण मनो धिया । मय्यावेशितया युक्त एतावान् योगसङ्ग्रह: ॥ ६० ॥
અતએવ, હે તાત, બુદ્ધિને મારેમાં સ્થિર કરીને સર્વથા મનને વશમાં કર. આ જ યોગશાસ્ત્રનો સારસંગ્રહ છે.
Verse 61
य एतां भिक्षुणा गीतां ब्रह्मनिष्ठां समाहित: । धारयञ्छ्रावयञ्छृण्वन्द्वन्द्वैर्नैवाभिभूयते ॥ ६१ ॥
જે એકાગ્ર થઈ આ ભિક્ષુની બ્રહ્મનિષ્ઠ ગાથાને ધારણ કરે, બીજાને સંભળાવે અથવા પોતે સાંભળે, તે સુખ-દુઃખના દ્વંદ્વોથી કદી પરાજિત થતો નથી.
Frequently Asked Questions
Because the story converts abstract yoga into lived proof: when insult, poverty, and social rejection arrive, the practitioner must locate causality correctly. The Avantī brāhmaṇa demonstrates nirodha in practice—he withdraws from reactive blame and fixes responsibility on the mind’s misidentification, thereby remaining steady in dharma and devotion.
He systematically rejects external causes (other people, demigods, the body and senses, planets, karma, and time) as ultimate explanations and identifies the mind as the primary constructor of duality. The mind, empowered by the guṇas and shaped by false ego, projects ‘friend/enemy’ narratives and thus perpetuates saṁsāra; pacifying it through higher fixation ends the tyranny of dualities.
Rowdy, impious townspeople insult him—stealing his staff and bowl, contaminating his food, mocking his silence, and even chaining him. Their behavior serves as the text’s stress-test: genuine renunciation is not validated by social honor but by inner steadiness, forgiveness, and unwavering orientation to the Supreme.
They function as an ethical taxonomy of lobha’s downstream effects—showing how wealth-obsession breeds social violence (theft, lying, enmity), psychological agitation (pride, anger, envy), and addiction (intoxication, gambling, sexual danger). The list supports the chapter’s renunciation logic: greed corrodes both dharma and peace, making mind-control and detachment necessary for real benefit (paramārtha).
It follows the devotional intimacy of Uddhava’s inquiry by addressing a concrete obstacle to sādhana—insult and mental disturbance—through a narrative parable. It then transitions forward by distilling the takeaway as the ‘essence of yoga’: fix intelligence on Kṛṣṇa and control the mind, setting the stage for subsequent chapters to elaborate systematic practices of yoga, knowledge, and devotion.