Atharva Veda 4.11.3 — Kanda 4, Anuvaka 2, Sukta 11, Mantra 3

Sukta 11

Sanskrit (Devanagari)

इन्द्रो॑ जा॒तो म॑नु॒ष्येऽष्व॒न्तर्घ॒र्मस्त॒प्तश्च॑रति॒ शोशु॑चानः । सु॒प्र॒जाः सन्त्स उ॑दा॒रे न स॑र्ष॒द्यो नाश्नी॒यादन॒डुहो॑ विजा॒नन्

IAST Transliteration

índro jātó manuṣyè’śv-ántar gharmás taptáś carati śóśucānaḥ | suprajā́ḥ sán sá udarè ná sarṣad yó ná’śnīyād anaḍúhaḥ vijā́nann

English Translation (Griffith/Whitney)

Indra, born among men, as heated Gharma moveth within the horse, blazing. Being rich in offspring, he in the belly shall not slip away—if one, with understanding, eat not of the draught-ox.

Translation

મનુષ્યોમાં જન્મેલો ઇન્દ્ર, ઘર્મ (તપ્ત પાન) સમાન, અશ્વની અંદર દહકતો ફરતો રહે છે. સુપ્રજાઃ બનીને તે ગર્ભમાં સરકી ન જાય—જો સમજદાર મનુષ્ય અનડુહ (જોતના બળદ)નું માંસ ન ખાય.

Word by Word

• इन्द्रः: Indra
• इन्द्रः: कर्तृ
• Type: Noun
• Root: इन्द्र (प्रातिपदिक)

• जातः: born; arisen
• जातः: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verb-derived (Past Participle)
• Root: √जन् (जनि) → जात (क्त)

• मनुष्ये: among/within humans
• मनुष्ये: अधिकरण
• Type: Noun
• Root: मनुष्य (प्रातिपदिक)

• अश्वान्तर्: within/among the horses
• अश्वान्तर्: अधिकरण
• Type: Compound/Adverbial phrase
• Root: अश्व (प्रातिपदिक) + अन्तर् (अव्यय/उपसर्गसदृश)

• घर्मः: heat; hot season; glowing heat
• घर्मः: कर्तृ (उपमान/वर्ण्यः)
• Type: Noun
• Root: घर्म (प्रातिपदिक)

• तप्तः: heated; scorched
• तप्तः: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verb-derived (Past Participle)
• Root: √तप् → तप्त (क्त)

• चरति: moves; roams; goes about
• चरति: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √चर्

• शोशुचानः: blazing; shining; burning
• शोशुचानः: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verbal adjective (present participle)
• Root: √शुच् (शोचति/शुच्) → शोशुचान (वर्तमान-कृदन्त, शानच्)

• सुप्रजाः: having good offspring; well-progenied
• सुप्रजाः: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Adjective
• Root: सु- + प्रजा (प्रातिपदिक) → सुप्रजा

• सन्: being
• सन्: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verbal adjective (present participle)
• Root: √अस् → सन् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ)

• सः: he
• सः: कर्तृ
• Type: Pronoun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• उदारे: in the generous (one/house); in liberality
• उदारे: अधिकरण
• Type: Adjective (used substantively/locatively)
• Root: उदार (प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)

• सर्षत्: should slip/creep away; should depart
• सर्षत्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √सृप्/√सृ (सरणे) → सर्षत् (विधिलिङ्/आशीर्लिङ् रूपेण; वैदिक)

• यः: who
• यः: कर्तृ
• Type: Relative pronoun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)

• न: not
• न: —
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)

• अश्नीयात्: should eat
• अश्नीयात्: क्रिया
• Type: Verb
• Root: √अश् (भक्षणे)

• अनडुहः: of the bull/ox
• अनडुहः: सम्बन्ध (षष्ठी)
• Type: Noun
• Root: अनडुह् (प्रातिपदिक)

• विजानन्: knowing; discerning
• विजानन्: कर्तृ (विशेषणरूपेण)
• Type: Verbal adjective (present participle)
• Root: वि- + √ज्ञा → विजानन् (वर्तमान-कृदन्त, शतृ)

Attribution

Rishi: Atharvanic/Angirasa tradition

Devata: Indra (as fiery gharmic potency)

Chandas: Triṣṭubh-like

Mantra Rasa

Primary: vira

Secondary: shanta