Adhyaya 19
Book 1 positions the Vijigīṣu’s rise on an internal axiom: the king’s self-command is the first fortification of the realm. In 1.19, Kauṭilya converts “personal discipline” into an administrative technology—time-budgeting. The opening sutras present a causal chain of political entropy: when the king is inactive, servants mirror that inertia, state business is “eaten” (consumed by delay/corruption), and enemies form deeper alliances against him. The remedy is utthāna—energetic, scheduled attention to security, revenue-expenditure review, public petitions, appointments, council consultation, controlled recreation, and military inspection. This chapter therefore strengthens the svāmī limb while indirectly stabilizing kośa (treasury), daṇḍa/bala (army), durga (security), and mitra (foreign alignment). It is placed early because conquest abroad (vijaya) is downstream of order at home; the king’s calendar becomes the state’s circulatory rhythm.
Sutras
Sutra 1
राजानमुत्थितमनूत्तिष्ठन्ते भृत्याः ॥ कZ_०१.१९.०१ ॥
રાજા ઊઠે ત્યારે સેવકો પણ તેની પાછળ ઊઠે છે.
Sutra 2
प्रमाद्यन्तमनुप्रमाद्यन्ति ॥ कZ_०१.१९.०२ ॥
તે બેદરકાર બને ત્યારે તેઓ પણ તેની પાછળ બેદરકાર બને છે.
Sutra 3
कर्माणि चास्य भक्षयन्ति ॥ कZ_०१.१९.०३ ॥
અને તેઓ તેના કાર્યો/રાજકાર્યને ગળી જાય છે (નષ્ટ કરે છે).
Sutra 4
द्विषद्भिश्चातिसंधीयते ॥ कZ_०१.१९.०४ ॥
હેતુ સિદ્ધ થતો હોય તો શત્રુઓ સાથે પણ તાત્કાલિક સમજૂતી કરી શકાય છે.
Sutra 5
तस्मादुत्थानमात्मनः कुर्वीत ॥ कZ_०१.१९.०५ ॥
અતએવ રાજાએ વ્યક્તિગત પરિશ્રમ અને સતત પહેલ વિકસાવવી જોઈએ।
Sutra 6
नालिकाभिरहरष्टधा रात्रिं च विभजेत् छायाप्रमाणेन वा ॥ कZ_०१.१९.०६ ॥
તે નાલિકા (જળઘડિયાળ) વડે દિવસને આઠ ભાગોમાં—અને રાતને પણ—વહેંચે, અથવા છાયાની લંબાઈ માપીને।
Sutra 7
त्रिपौरुषी पौरुषी चतुरङ्गुला नष्टच्छायो मध्याह्नेति चत्वारः पूर्वे दिवसस्याष्टभागाः ॥ कZ_०१.१९.०७ ॥
‘ત્રિ-પુરુષ-લંબાઈ’, ‘એક-પુરુષ-લંબાઈ’, ‘ચાર-આંગળ’, ‘છાયા-અદૃશ્ય’, અને ‘મધ્યાહ્ન’—આ દિવસના આઠ વિભાગોના પૂર્વ ભાગ માટેના ક્રમશઃ સૂચક ચિહ્નો છે।
Sutra 8
पश्चिमा व्याख्याताः ॥ कZ_०१.१९.०८ ॥
આ જ (સૂચકો) દ્વારા પાછળના ભાગો પણ સમજાવવામાં આવે છે।
Sutra 9
तत्र पूर्वे दिवसस्याष्टभागे रक्षाविधानमायव्ययौ च शृणुयात् ॥ कZ_०१.१९.०९ ॥
ત્યાં, દિવસના પ્રથમ અષ્ટમાંશમાં, તે સુરક્ષા-વ્યવસ્થા તથા આવક-ખર્ચ અંગેના અહેવાલો સાંભળે।
Sutra 10
द्वितीये पौरजानपदानां कार्याणि पश्येत् ॥ कZ_०१.१९.१० ॥
બીજા સમયખંડમાં તે નગરવાસીઓ અને જનપદ (ગ્રામ્ય વિસ્તાર)નાં કાર્યો/પ્રશાસન પર નજર રાખે.
Sutra 11
तृतीये स्नानभोजनं सेवेत स्वाध्यायं च कुर्वीत ॥ कZ_०१.१९.११ ॥
ત્રીજા સમયખંડમાં તે સ્નાન અને ભોજન કરે તથા સ્વાધ્યાય પણ કરે.
Sutra 12
चतुर्थे हिरण्यप्रतिग्रहमध्यक्षांश्च कुर्वीत ॥ कZ_०१.१९.१२ ॥
ચોથા સમયખંડમાં તે ધન સ્વીકાર (ખજાનામાં આવક)ની દેખરેખ રાખે અને અધ્યક્ષો (અધીક્ષકો)ને નિયુક્ત/નિયોજિત કરે.
Sutra 13
पञ्चमे मन्त्रिपरिषदा पत्त्रसम्प्रेषणेन मन्त्रयेत चारगुह्यबोधनीयानि च बुध्येत ॥ कZ_०१.१९.१३ ॥
પાંચમા સમયખંડમાં તે મંત્રિપરીષદ સાથે વિચાર-વિમર્શ કરે, પત્ર મોકલવાથી નિર્ણયો પાઠવે, અને ગુપ્તચરો દ્વારા ગુપ્ત રીતે જણાવવાની બાબતો પણ જાણે.
Sutra 14
षष्ठे स्वैरविहारं मन्त्रं वा सेवेत ॥ कZ_०१.१९.१४ ॥
છઠ્ઠા (સમયખંડમાં) નિયંત્રિત વિહાર (મનોરંજન) કરવું અથવા મંત્ર (પરામર્શ/રાજ્યવિચાર) કરવો।
Sutra 15
सप्तमे हस्त्यश्वरथायुधीयान्पश्येत् ॥ कZ_०१.१९.१५ ॥
સાતમા (સમયખંડમાં) તે હાથીઓ, ઘોડાઓ, રથો અને સશસ્ત્ર દળ (અથવા શસ્ત્રધારી કર્મીઓ)નું નિરીક્ષણ કરવું જોઈએ.
Sutra 16
अष्टमे सेनापतिसखो विक्रमं चिन्तयेत् ॥ कZ_०१.१९.१६ ॥
આઠમા (સમયખંડમાં) સેનાપતિ સાથે મળીને તે અભિયાનો અને કામગીરી સંબંધિત પહેલ અંગે વિચાર કરવો જોઈએ.
Sutra 17
प्रतिष्ठितेऽहनि संध्यामुपासीत ॥ कZ_०१.१९.१७ ॥
દિવસ પોતાના નિયત સ્થાને સ્થિર થાય ત્યારે (અર્થાત યોગ્ય સમયે) તે સંધ્યા-ઉપાસના કરવી જોઈએ.
Sutra 18
प्रथमे रात्रिभागे गूढपुरुषान्पश्येत् ॥ कZ_०१.१९.१८ ॥
રાતના પ્રથમ ભાગમાં તે ગુપ્તચરોને મળવું જોઈએ (તેમના અહેવાલો તપાસવા જોઈએ).
Sutra 19
द्वितीये स्नानभोजनं कुर्वीत स्वाध्यायं च ॥ कZ_०१.१९.१९ ॥
રાતના બીજા ભાગમાં તે સ્નાન અને ભોજન કરવું જોઈએ, તેમજ સ્વાધ્યાય પણ કરવો જોઈએ.
Sutra 20
तृतीये तूर्यघोषेण संविष्टश्चतुर्थपञ्चमौ शयीत ॥ कZ_०१.१९.२० ॥
રાત્રીના ત્રીજા પ્રહરમાં વાદ્યોના ઘોષ સાથે શયનગૃહમાં જઈ, ચોથા અને પાંચમા પ્રહરમાં સૂવું જોઈએ.
Sutra 21
षष्ठे तूर्यघोषेण प्रतिबुद्धः शास्त्रमितिकर्तव्यतां च चिन्तयेत् ॥ कZ_०१.१९.२१ ॥
રાત્રીના છઠ્ઠા પ્રહરમાં વાદ્યોના ઘોષથી જાગીને, તે શાસ્ત્ર અને કરવાપાત્ર કાર્યોની યોગ્ય રીત પર વિચાર કરે.
Sutra 22
सप्तमे मन्त्रमध्यासीत गूढपुरुषांश्च प्रेषयेत् ॥ कZ_०१.१९.२२ ॥
રાત્રીના સાતમા પ્રહરમાં તે મંત્રણા કરે અને ગુપ્ત પુરુષો (ગૂઢચરો)ને મોકલે.
Sutra 23
अष्टमे ऋत्विगाचार्यपुरोहितस्वस्त्ययनानि प्रतिगृह्णीयात् चिकित्सकमाहानसिकमौहूर्तिकांश्च पश्येत् ॥ कZ_०१.१९.२३ ॥
રાત્રીના આઠમા પ્રહરમાં તે ઋત્વિજ, આચાર્ય અને પુરોહિત પાસેથી સ્વસ્ત્યયન (મંગલ આશીર્વાદ) સ્વીકારે; તેમજ વૈદ્ય, રસોડાના અધ્યક્ષ અને મુહૂર્તજ્ઞોને પણ મળે.
Sutra 24
सवस्तां धेनुं वृषभं च प्रदक्षिणीकृत्योपस्थानं गच्छेत् ॥ कZ_०१.१९.२४ ॥
વાછરડાંসহ ગાય અને એક વృషભની પ્રદક્ષિણા કરીને તે ઉપસ્થાન/સભાગૃહમાં જવો જોઈએ।
Sutra 25
आत्मबलानुकूल्येन वा निशाहर्भागान्प्रविभज्य कार्याणि सेवेत ॥ कZ_०१.१९.२५ ॥
અથવા પોતાની ક્ષમતા મુજબ દિવસ‑રાતને સમયખંડોમાં વહેંચી, તે મુજબ કાર્યો કરવાં જોઈએ।
Sutra 26
उपस्थानगतः कार्यार्थिनामद्वारासङ्गं कारयेत् ॥ कZ_०१.१९.२६ ॥
સભામાં બેઠા હોય ત્યારે અરજદારો ભીડ કરીને દ્વાર અટકાવે તેવું થવા ન દેવું।
Sutra 27
दुर्दर्शो हि राजा कार्याकार्यविपर्यासमासन्नैः कार्यते ॥ कZ_०१.१९.२७ ॥
કારણ કે જે રાજા દુર્લભ દર્શન હોય, તેને નજીકના લોકો કરવાનું‑ન કરવાનું ઉલટાવી ભુલમાં મૂકે છે।
Sutra 28
तेन प्रकृतिकोपमरिवशं वा गच्छेत् ॥ कZ_०१.१९.२८ ॥
એના પરિણામે તે પ્રજાનો રોષ પામી શકે છે અથવા શત્રુઓના વશમાં પડી શકે છે।
Sutra 29
तस्माद्देवताश्रमपाषण्डश्रोत्रियपशुपुण्यस्थानानां बालवृद्धव्याधितव्यसन्यनाथानां स्त्रीणां च क्रमेण कार्याणि पश्येत्कार्यगौरवादात्ययिकवशेन वा ॥ कZ_०१.१९.२९ ॥
અતએવ દેવાલય, આશ્રમ, વિવિધ મત/પંથ, શાસ્ત્રજ્ઞ બ્રાહ્મણ, પશુધન અને પુણ્ય/ધર્મસ્થાનોના; તેમજ બાળકો, વૃદ્ધો, રોગીઓ, સંકટગ્રસ્તો, અનાથ/અસુરક્ષિતો અને સ્ત્રીઓના કાર્યો ક્રમશઃ તપાસવા જોઈએ—અથવા વિષયની ગંભીરતા મુજબ તાત્કાલિકતા પ્રમાણે।
Sutra 30
कृच्छ्रसाध्यमतिक्रान्तमसाध्यं वापि जायते ॥ कZ_०१.१९.३०च्द् ॥
When time is allowed to pass, what was achievable only with difficulty can become unachievable.
Sutra 31
पुरोहिताचार्यसखः प्रत्युत्थायाभिवाद्य च ॥ कZ_०१.१९.३१च्द् ॥
He should rise to greet and formally salute the chaplain, the teacher, and trusted companions.
Sutra 32
मायायोगविदां चैव न स्वयं कोपकारणात् ॥ कZ_०१.१९.३२च्द् ॥
તેમજ, છલ‑કપટ અને ગુપ્ત યુક્તિઓમાં નિષ્ણાત લોકો સંબંધિત બાબતોમાં રાજાએ પોતે સીધું કાર્ય ન કરવું, જેથી તે રોષનો પ્રત્યક્ષ કારણ ન બને.
Sutra 33
दक्षिणा वृत्तिसाम्यं तु दीक्षा तस्याभिषेचनम् ॥ कZ_०१.१९.३३च्द् ॥
તેની ‘દક્ષિણા’ એટલે આશ્રિતો માટે સમ/ન્યાયસંગત જીવનોપાર્જન‑વ્યવસ્થા; તેની ‘દીક્ષા’ એટલે તેનો અભિષેક (વૈધ પદસ્થાપન).
Sutra 34
नात्मप्रियं हितं राज्ञः प्रजानां तु प्रियं हितम् ॥ कZ_०१.१९.३४च्द् ॥
રાજાને વ્યક્તિગત રીતે જે ગમે તે (અનિવાર્ય રીતે) હિતકારક નથી; પ્રજાને જે ગમે તે હિતકારક છે.
Sutra 35
अर्थस्य मूलमुत्थानमनर्थस्य विपर्ययः ॥ कZ_०१.१९.३५च्द् ॥
સમૃદ્ધિનું મૂળ સતત પ્રયત્ન છે; દુર્દશાનું મૂળ તેનું વિરુદ્ધ—પ્રયત્નનો અભાવ અને અસાવધાની—છે.
Sutra 36
प्राप्यते फलमुत्थानाल् लभते चार्थसम्पदम् ॥ कZ_०१.१९.३६च्द् ॥
પ્રયત્નથી ફળ પ્રાપ્ત થાય છે અને સમૃદ્ધિ તથા સાધનસંપત્તિ (અર્થ-સંપદા) મળે છે.
Frequently Asked Questions
Reduced corruption and delay, faster grievance-handling for townsmen and countryside, tighter security, and higher fiscal reliability (āya-vyaya control), producing stable order and predictable prosperity.
This chapter implies a structural penalty rather than a codified fine: negligent kingship invites servant indiscipline, loss of works/revenue (‘devouring’ of affairs), and hostile coalitions (dviṣad-atisandhi). In practice, Kauṭilya’s administrative logic presumes punitive action against errant officials discovered through audits and intelligence, but the king’s own ‘penalty’ is strategic ruin.