Adhyaya 7
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting offices into predictable revenue machines. Chapter 2.7 (here: sutras 16–30) is a micro-architecture of fiscal control over sea-linked commerce and its documentation—where movement of goods, advances (nīvī), and ledgers are treated as a single governable circuit. Kautilya’s objective is not merely “accounting,” but anti-collusion: he forces arriving record-holders (samudrapustaka-bhāṇḍa-nīvīka) into controlled, non-communicating settings, then reconciles reported receipts/expenditures against expected margins and time-cycles (day/5-night/fortnight/month/season/year). The state thus secures Kośa by (a) preventing cartelized narration, (b) enforcing punctual reporting, and (c) making supervisory negligence itself punishable. In the Saptāṅga organism, Kośa nourishes Daṇḍa (coercive capacity) and Bala (army); hence this chapter sits as a “metabolic rule-set” ensuring that maritime profit does not leak into private hands or falsified books.
Sutras
Sutra 1
अक्षपटलमध्यक्षः प्रान्मुखमुदन्मुखं वा विभक्तोपस्थानं निबन्धपुस्तकस्थानं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०१ ॥
હિસાબ કચેરી (અક્ષપટલ)ના અધ્યક્ષે પૂર્વમુખ અથવા ઉત્તરમુખ એવી રીતે અલગ બેઠકોની વ્યવસ્થા કરાવવી અને રજિસ્ટર-પુસ્તકો માટે નિશ્ચિત સ્થાન બનાવડાવવું.
Sutra 2
तत्राधिकरणानां संख्याप्रचारसंजाताग्रं कर्मान्तानां द्रव्यप्रयोगवृद्धिक्षयव्ययप्रयामव्याजीयोगस्थानवेतनविष्टिप्रमाणम् रत्नसारफल्गुकुप्यानामर्घप्रतिवर्णकमानप्रतिमानोन्मानावमानभाण्डम् देशग्रामजातिकुलसंघानां धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानम् राजोपजीविनां प्रग्रहप्रदेशभोगपरिहारभक्तवेतनलाभम् राज्ञश्च पत्नीपुत्राणां रत्नभूमिलाभं निर्देशोत्पातिकप्रतीकारलाभं मित्रामित्राणां च संधिविग्रहप्रदानादानं निबन्धपुस्तकस्थं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.०२ ॥
ત્યાં રજિસ્ટર-પુસ્તકોમાં નોંધ કરાવવી—અધિકરણો/પ્રકરણોની સંખ્યા, ગતિ, સંચય અને બાકી; રાજ્યકાર્યો/કામોમાં દ્રવ્યપ્રયોગ, વૃદ્ધિ-ક્ષય, ખર્ચ, સમય-વિલંબ, કમિશન/ફરક (વ્યાજી), નિયુક્તિઓ, કાર્યસ્થળો, વેતન, બળજબરીનું શ્રમ (વિષ્ટિ) અને માપ-માન; રત્ન, ધાતુ અને સામાન્ય માલના ભાવ, પ્રકાર/વર્ણ મુજબ વર્ગીકરણ, માપ-તોલના ધોરણો અને માલની અવમૂલ્યન/નુકસાનની નોંધ; દેશ-ગ્રામ-જાતિ-કુલ-સંઘોના ધર્મ, વ્યવહાર, રીવાજો અને સંસ્થાઓ; રાજસેવામાં જીવિકા કરનારાઓના અનુગ્રહ/ગ્રહણ, પ્રદેશ-વહેંચણી, ભોગ, પરિહાર, ભથ્થું/રેશન, વેતન અને લાભ; રાજા તથા તેની પત્નીઓ-પુત્રોના રત્ન અને ભૂમિ-લાભ, વિશેષ આદેશોથી તથા ઉત્પાત/આપત્તિ-પ્રતિકારથી મળતા લાભ; અને મિત્ર-શત્રુઓના સંધિ-વિગ્રહ, દાન અને પ્રાપ્તિ—આ બધું રજિસ્ટર-પુસ્તકોમાં રાખવું.
Sutra 3
ततः सर्वाधिकरणानां करणीयं सिद्धं शेषमायव्ययौ नीवीमुपस्थानं प्रचारं चरित्रं संस्थानं च निबन्धेन प्रयच्छेत् ॥ कZ_०२.७.०३ ॥
ત્યારબાદ તમામ વિભાગો માટે લખિત યાદી/અહેવાલ (નિબંધ) રૂપે—કરવાનું શું છે અને શું સિદ્ધ થયું છે, બાકી, આવક-ખર્ચ, રોકડ જથ્થો (નીવી), હાજરી/સ્થાપના-બળ, ગતિશીલતા/તપાસ (પ્રચાર), વર્તન-રેકોર્ડ (ચરિત્ર) અને કાર્યસ્થિતિ (સંસ્થાન)—રજુ કરવું.
Sutra 4
उत्तममध्यमावरेषु च कर्मसु तज्जातिकमध्यक्षं कुर्यात्सामुदयिकेष्ववक्लृप्तिकम् (अवकॢप्तिकम्) यमुपहत्य राजा नानुतप्येत ॥ कZ_०२.७.०४ ॥
ઉત્તમ, મધ્યમ અને નીચી કક્ષાના કાર્યો માટે તે જ પ્રકારનો યોગ્ય અધ્યક્ષ નિયુક્ત કરવો; અને સામુદાયિક/સમૂહ કાર્યો માટે એવો અવક્લૃપ્તિક (નિયંત્રક/સમાયોજક) નિયુક્ત કરવો કે તેને દોષ બદલ દંડિત કરવામાં આવે તો પણ રાજાને પછી પસ્તાવો ન થાય।
Sutra 5
सहग्राहिणः प्रतिभुवः कर्मोपजीविनः पुत्रा भ्रातरो भार्या दुहितरो भृत्याश्चास्य कर्मच्छेदं वहेयुः ॥ कZ_०२.७.०५ ॥
તેના સહગ્રાહી/સહયોગી, પ્રતિભૂ (જામીનદાર), તેના પદ પરથી જીવનનિર્વાહ કરનાર, તેમજ (લાગુ પડે ત્યાં) તેના પુત્રો, ભાઈઓ, પત્ની, દીકરીઓ અને નોકરો—તેના અધિકારી દુરાચારથી થતો કર્મચ્છેદ/જપ્તીનો ભાર વહન કરે।
Sutra 6
त्रिशतं चतुःपञ्चाशच्चाहोरात्राणां कर्मसंवत्सरः ॥ कZ_०२.७.०६ ॥
કર્મસંવત્સર (કાર્ય-વર્ષ) એટલે દિવસ-રાતના ૩૫૪ ચક્રો।
Sutra 7
तमाषाढीपर्यवसानमूनं पूर्णं वा दद्यात् ॥ कZ_०२.७.०७ ॥
તે આષાઢી અંત સુધી, પરિસ્થિતિ મુજબ, હિસાબ/નિપટારો ઓછો (ઘાટા સાથે) અથવા પૂર્ણ (સંપૂર્ણ) આપી શકે છે।
Sutra 8
करणाधिष्ठितमधिमासकं कुर्यात् ॥ कZ_०२.७.०८ ॥
કરણ (વિભાગ/કાર્યાલય)ની દેખરેખ હેઠળ અધિમાસ (અંતરમાસ)નું સમાયોજન/વ્યવસ્થા કરવી।
Sutra 9
अपसर्पाधिष्ठितंच प्रचारम् ॥ कZ_०२.७.०९ ॥
પ્રચાર (નિરીક્ષણ/ગશ્ત) પર અપસર્પ (ગુપ્ત નિરીક્ષક/પ્રતિગૂઢચર)ની દેખરેખ હોવી જોઈએ।
Sutra 10
प्रचारचरित्रसंस्थानान्यनुपलभमानो हि प्रकृतः समुदयमज्ञानेन परिहापयति उत्थानक्लेशासहत्वादालस्येन शब्दादिष्विन्द्रियार्थेषु प्रसक्तः प्रमादेन संक्रोशाधर्मानर्थभीरुभायेन कार्यार्थिष्वनुग्रहबुद्धिः कामेन हिंसाबुद्धिः कोपेन विद्याद्रव्यवल्लभापाश्रयाद्दर्पेण तुलामानतर्कगणितान्तरोपधानाल्लोभेन ॥ कZ_०२.७.१० ॥
જે અધિકારી પ્રચાર (ક્ષેત્ર-પ્રવૃત્તિ), વર્તન અને કાર્યસ્થિતિ જાણી શકતો નથી, તે અજ્ઞાનથી સમૂહ આવકને નુકસાન પહોંચાડે છે; ફરજ માટે ઊઠવાના પરિશ્રમને સહન ન કરી શકવાથી આળસથી; શબ્દ વગેરે ઇન્દ્રિયવિષયોમાં આસક્ત થઈ બેદરકારીથી; જનઆક્રોશ, અધર્મ અથવા અનર્થના ભયથી; કામવશ અરજદારો/કાર્યાર્થીઓ પ્રત્યે અયોગ્ય અનુગ્રહબુદ્ધિથી; ક્રોધવશ હિંસાબુદ્ધિથી; વિદ્યા, ધન અને પ્રિયજનોના આશ્રય પર આધાર રાખી દર્પથી; અને લોભવશ તોલ-માપમાં છેતરપિંડી કરીને તથા તર્ક-ગણતરીમાં છુપાયેલા ફરક રાખીને।
Sutra 11
तेषामानुपूर्व्या यावानर्थोपघातस्तावानेकोत्तरो दण्डः इति मानवाः ॥ कZ_०२.७.११ ॥
માનવોના મત પ્રમાણે: તે ક્રમમાં જેટલો અર્થોપઘાત (ભૌતિક નુકસાન), તેટલો જ દંડ પગથિયે પગથિયે (એક-એક કરીને) વધારવો જોઈએ।
Sutra 12
सर्वत्राष्टगुणः इति पाराशराः ॥ कZ_०२.७.१२ ॥
પારાશરોના મત પ્રમાણે: સર્વત્ર (આ કેસોમાં) દંડ આઠગણો છે।
Sutra 13
दशगुणः इति बार्हस्पत्याः ॥ कZ_०२.७.१३ ॥
દંડ/દંડરકમ દસગણી (હોવી જોઈએ)—એવું બાર્હસ્પત્ય (બૃહસ્પતિના અનુયાયીઓ) કહે છે.
Sutra 14
विंशतिगुणः इत्यौशनसाः ॥ कZ_०२.७.१४ ॥
(અન્યોના મત મુજબ) દંડ વીસગણો હોવો જોઈએ—એવું ઉશનસના અનુયાયીઓ કહે છે.
Sutra 15
यथापराधमिति कौटिल्यः ॥ कZ_०२.७.१५ ॥
કૌટિલ્ય કહે છે: (દંડ) અપરાધ મુજબ (હોવો જોઈએ).
Sutra 16
गाणनिक्यानि आषाढीमागच्छेयुः ॥ कZ_०२.७.१६ ॥
હિસાબદાર (ગાણનિક) આષાઢ માસમાં હાજર થવા જોઈએ (નિયત હિસાબ-તપાસ માટે).
Sutra 17
आगतानां समुद्रपुस्तकभाण्डनीवीकानामेकत्रासम्भाषावरोधं कारयेत् ॥ कZ_०२.७.१७ ॥
જે લોકો આવ્યા છે—સમુદ્રપુસ્તક, ભાંડ (જથ્થો/ભંડાર-નોંધ) અને નીવી (મૂડી/અગ્રિમ-ખાતું) લઈને—તેમના માટે તે એક જ સ્થળે પરસ્પર વાતચીત થતી અટકાવવાની વ્યવસ્થા કરાવે (અર્થાત્ તપાસ દરમિયાન મિલીભગત ન થવા દે).
Sutra 18
आयव्ययनीवीनामग्राणि श्रुत्वा नीवीमवहारयेत् ॥ कZ_०२.७.१८ ॥
આવક, ખર્ચ અને નીવીના પ્રારંભિક આંકડા સાંભળ્યા પછી તે નીવીને ચકાસણી-નિર્ણય માટે નોંધ/રજુ કરાવે (અર્થાત્ હિસાબ-સમાધાન માટે તેને હાથ ધરે).
Sutra 19
यच्चाग्रादायस्यान्तरपर्णे नीव्यां वर्धेत व्ययस्य वा यत्परिहापयेत्तदष्टगुणमध्यक्षं दापयेत् ॥ कZ_०२.७.१९ ॥
પ્રારંભિક નોંધ પછી મધ્યના પાનામાં આવક છુપાવી ‘નીવી’ વધારવામાં આવે, અથવા ખર્ચનો કોઈ ભાગ ગાયબ કરવામાં આવે, તો તે રકમના આઠ ગણાં અધ્યક્ષ પાસેથી વસૂલ કરાવવું।
Sutra 20
विपर्यये तमेव प्रति स्यात् ॥ कZ_०२.७.२० ॥
વિપરીત સ્થિતિમાં એ જ જવાબદારી એ જ વ્યક્તિ સામે રહેશે।
Sutra 21
यथाकालमनागतानामपुस्तकभाण्डनीवीकानां वा देयदशबन्धो दण्डः ॥ कZ_०२.७.२१ ॥
નક્કી કરેલા સમયે ન આવનારાઓને, અથવા જરૂરી પુસ્તકો, જથ્થા-નોંધ કે નીવી-હિસાબ વિના આવનારાઓને, ચૂકવવાનો ‘દશબન્ધ’ (દસ પણ) દંડ થશે।
Sutra 22
कार्मिके चोपस्थिते कारणिकस्याप्रतिबध्नतः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.७.२२ ॥
અને કામદારો હાજર હોય ત્યારે જવાબદાર અધિકારી (કારણિક) જો રોકથામ ન કરે, તો તેના પર પૂર્વ-શ્રેણીનો ‘સાહસ’ દંડ લાગુ પડશે।
Sutra 23
विपर्यये कार्मिकस्य द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.२३ ॥
વિસંગતિ/અનિયમિતતા થાય તો જવાબદાર કર્મચારીનો દંડ (જવાબદારી) બમણો થાય છે.
Sutra 24
प्रचारसमं महामात्राः समग्राः श्रावयेयुरविषममन्त्राः ॥ कZ_०२.७.२४ ॥
મહામાત્રો (વરિષ્ઠ અધિકારીઓ) સંપૂર્ણ રીતે માહિતગાર થઈ સ્થાપિત પ્રક્રિયા મુજબ અહેવાલ રજૂ કરે અને તેમના નિવેદનો એકરૂપ (અવિરોધી) હોય.
Sutra 25
पृथग्भूतो मिथ्यावादी चैषामुत्तमं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.७.२५ ॥
તેમામાંથી કોઈ અલગ રીતે (સામૂહિક પ્રક્રિયા બહાર) વર્તે અને ખોટું બોલતો જણાય, તો તેને સર્વોચ્ચ દંડ આપવો જોઈએ.
Sutra 26
अकृताहोरूपहरं मासमाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०२.७.२६ ॥
હજી રજૂ ન કરાયેલ હિસાબ/પરતાવા માટે કાર્યવાહી કરતા પહેલાં એક મહિના સુધી રાહ જોઈ શકાય.
Sutra 27
मासादूर्ध्वं मासद्विशतोत्तरं दण्डं दद्यात् ॥ कZ_०२.७.२७ ॥
એક મહિના પછી, આગળના દરેક મહિના વિલંબ માટે બે સો (વધુ) દંડ લાદવો જોઈએ.
Sutra 28
अल्पशेषलेख्यनीवीकं पञ्चरात्रमाकाङ्क्षेत ॥ कZ_०२.७.२८ ॥
માત્ર નાનો બાકી/શેષ દર્શાવતો લખિત હિસાબ હોય તો મેળવણી માટે પાંચ રાત (પાંચ દિવસ) સુધી રાહ જોઈ શકાય.
Sutra 29
ततः परं कोशपूर्वमहोरूपहरं धर्मव्यवहारचरित्रसंस्थानसंकलननिर्वर्तनानुमानचारप्रयोगैरवेक्षेत ॥ कZ_०२.७.२९ ॥
ત્યારબાદ તે કોષમાં દાખલ કરવાના (આવક-પક્ષના) દૈનિક આવક-વિવરણની તપાસ ધર્મ, વ્યવહાર/લેવડદેવડ, આચરણ, સંસ્થાગત ગોઠવણ, સંકલન, અમલના પરિણામો, અનુમાન અને ગુપ્તચર-પ્રયોગ આધારિત ચકાસણીઓથી કરવી જોઈએ।
Sutra 30
दिवसपञ्चरात्रपक्षमासचातुर्मास्यसंवत्सरैश्च प्रतिसमानयेत् ॥ कZ_०२.७.३० ॥
તે દિવસ, પાંચ-રાતનો સમય, પક્ષ, માસ, ચાતુર્માસ્ય અને વર્ષ મુજબ તુલનાત્મક રીતે મિલાન કરવો જોઈએ।
Sutra 31
व्युष्टदेशकालमुखोत्पत्त्यनुवृत्तिप्रमाणदायकदापकनिबन्धकप्रतिग्राहकैश्चायं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३१ ॥
તે આ (આવક)નું મિલાન સ્થળ-કાળ-મુખ (મૂળ સ્ત્રોત)ની ખાતરી, ઉત્પત્તિ અને સતતતા, માપના ધોરણો તથા દાતા, પહોંચાડાવનાર, નોંધનાર અને સ્વીકારનાર—આ બધાની ચકાસણીથી કરવું જોઈએ।
Sutra 32
व्युष्टदेशकालमुखलाभकारणदेययोगप्रमाणाज्ञापकोद्धारकविधातृकप्रतिग्राहकैश्च व्ययं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३२ ॥
તે ખર્ચનું મિલાન સ્થળ-કાળ-મુખ (સ્ત્રોત), અપેક્ષિત લાભ, કારણ, ચૂકવવાની રકમ અને તેની યોગ્યતા, પ્રમાણ/માપના ધોરણો, મંજૂરી આપનાર, ઉપાડનાર/વિતરણ કરનાર, અમલ કરનાર અને પ્રાપ્તકર્તા—આ બધાની ચકાસણીથી કરવું જોઈએ।
Sutra 33
व्युष्टदेशकालमुखानुवर्तनरूपलक्षणप्रमाणनिक्षेपभाजनगोपायकैश्च नीवीं समानयेत् ॥ कZ_०२.७.३३ ॥
વિતેલા દેશ-કાળ, નોંધોની ક્રમબદ્ધતા અને શીર્ષકો (મુખ), આદેશાનુસારતા, વસ્તુનું સ્વરૂપ અને ઓળખચિહ્નો, માપ/વજન, જમા (નિક્ષેપ), પાત્રો, અને સુરક્ષા-પદ્ધતિઓ—આ બધું ચકાસીને તે બાકી/બેલેન્સ (નીવી)નું મિલાન કરીને આગળ વધારશે.
Sutra 34
राजार्थे कारणिकस्याप्रतिबध्नतः प्रतिषेधयतो वाज्ञां निबन्धादायव्ययमन्यथा नीवीमवलिखतो द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.३४ ॥
રાજકાર્યમાં કોઈ અધિકારી (કારણિક) યોગ્ય નિયંત્રણ અમલમાં ન મૂકે, અથવા કાયદેસર આજ્ઞાને અટકાવે; અથવા લખિત રજિસ્ટર/નિબંધના વિરુદ્ધ આવક‑ખર્ચ નોંધે; અથવા આગળ લઈ જતી બાકી (નીવી)માં હેરફેર કરે—તો દંડ દ્વિગુણ છે.
Sutra 35
क्रमावहीनमुत्क्रममविज्ञातं पुनरुक्तं वा वस्तुकमवलिखतो द्वादशपणो दण्डः ॥ कZ_०२.७.३५ ॥
કોઈ વસ્તુ/મદની એન્ટ્રી જો ક્રમ વિના, ક્રમથી બહાર, અસ્પષ્ટ/અનિર્ધારિત, અથવા પુનરાવર્તિત રીતે લખાય—તો બાર પણનો દંડ છે.
Sutra 36
नीवीमवलिखतो द्विगुणः ॥ कZ_०२.७.३६ ॥
આગળ લઈ જતી બાકી (નીવી) ખોટી લખાય/હેરફેર કરાય તો દંડ દ્વિગુણ.
Sutra 37
भक्षयतोऽष्टगुणः ॥ कZ_०२.७.३७ ॥
માલ વાપરી/હડપ કરી લે તો દંડ આઠગણો.
Sutra 38
नाशयतः पञ्चबन्धः प्रतिदानं च ॥ कZ_०२.७.३८ ॥
માલ નષ્ટ કરે તો ‘પંચબંધ’ દંડ અને સાથે પ્રતિદાન/વળતર પણ.
Sutra 39
मिथ्यावादे स्तेयदण्डः ॥ कZ_०२.७.३९ ॥
ખોટી સાક્ષી/ખોટું નિવેદન આપવાથી ચોરી માટે નિર્ધારિત દંડ લાગુ પડશે.
Sutra 40
पश्चात्प्रतिज्ञाते द्विगुणः प्रस्मृतोत्पन्ने च ॥ कZ_०२.७.४० ॥
પહેલાં સ્વીકારી/પ્રતિજ્ઞા કર્યા પછી (ખોટ/ઇન્કાર) થાય તો દંડ બમણો; તેમજ યાદ અપાવ્યા પછી અથવા યાદ આવી ગયા પછી પણ.
Sutra 41
महोपकारं चाध्यक्षं प्रग्रहेणाभिपूजयेत् ॥ कZ_०२.७.४१च्द् ॥
મોટી સેવા કરનાર અધ્યક્ષ/સુપરિન્ટેન્ડન્ટને ‘પ્રગ્રહ’—વફાદારી બાંધે એવો અનુગ્રહ/ઇનામ/વિશેષાધિકાર—આપી સન્માનિત કરીને રાખવો જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Stable public revenue through fraud-resistant maritime accounting: timely reporting, segregated testimony, and periodic reconciliation reduce embezzlement, enabling regular provisioning of administration and security without arbitrary exactions.
Graded penalties: late/non-arrival or missing books/cargo/advance records incur a daśabandha fine; obstruction by an accountant when the operative is present triggers a sāhasa penalty; false or separated testimony invites the highest fine; padding income or suppressing expenses leads to eightfold payment by the superintendent, with liability reversing when the fault is opposite; continued non-settlement after set waiting periods leads to escalating fines.