Adhyaya 27
Book 2 operationalizes the Vijigīṣu’s power by converting governance into measurable routines: registration, pricing, audits, labor assignment, and punishments. Chapter 2.27 treats the gaṇikā institution as a fiscal-and-police instrument rather than a private vice: the state recruits qualified women, assigns ranks and fees, records income/expenses, and prevents dissipation of assets. Simultaneously, it treats coercion, confinement, expulsion, or disfigurement of a gaṇikā as a punishable offense, because the state’s revenue stream and urban stability depend on her protected agency. Inheritance/maintenance rules (mother, daughter/sister, or the king by default) integrate this profession into the legal order and prevent property from escaping the tax-and-penalty net. The chapter thus strengthens Kośa by formalizing a high-yield urban sector and strengthens Durga by regulating public-facing entertainment, mobility, and violence within the city—classic Kautilyan pragmatism: welfare and protection are designed to secure revenue, discipline, and sovereign control.
Sutras
Sutra 1
गणिकाध्यक्षो गणिकान्वयामगणिकान्वयां वा रूपयौवनशिल्पसम्पन्नां सहस्रेण गणिकां कारयेत्कुटुम्बार्धेन प्रतिगणिकाम् ॥ कZ_०२.२७.०१ ॥
ગણિકાધ્યક્ષ એક હજાર (શુલ્ક) લઈને—ગણિકા-વંશની હોય કે ન હોય—રૂપ, યૌવન અને કલા-કૌશલ્યથી સંપન્ન સ્ત્રીને ગણિકા તરીકે નોંધણી કરાવે; અને દરેક પ્રતિગણિકાને તેના અડધા (શુલ્કે) નોંધણી કરાવે.
Sutra 2
निष्पतिताप्रेतयोर्दुहिता भगिनी वा कुटुम्बं भरेत माता वा प्रतिगणिकां स्थापयेत् ॥ कZ_०२.२७.०२ ॥
જો કોઈ ગણિકા ભાગી ગઈ હોય અથવા મરી ગઈ હોય, તો તેની દીકરી અથવા બહેન કુટુંબનું ભરણપોષણ કરે; અથવા માતા એક પ્રતિગણિકા નિમે।
Sutra 3
तासामभावे राजा हरेत् ॥ कZ_०२.२७.०३ ॥
તેમના અભાવે રાજા (સંપત્તિ) લઈ લે.
Sutra 4
सौभाग्यालंकारवृद्ध्या सहस्रेण वारं कनिष्ठं मध्यममुत्तमं वारोपयेत् छत्रभृङ्गारव्यजनशिबिकापीठिकारथेषु च विशेषार्थम् ॥ कZ_०२.२७.०४ ॥
સૌભાગ્ય અને આભૂષણમાં વૃદ્ધિ મુજબ પ્રતિ-વારનું શુલ્ક એક હજારથી વધારી તેને કનિષ્ઠ, મધ્યમ અથવા ઉત્તમ તરીકે નક્કી કરવું; તેમજ છત્ર, ભૃંગાર-પ્રદર્શન, વ્યજન-સેવકો, શિબિકા, પીઠિકા અને રથ વગેરે માટે વિશેષ શુલ્ક પણ રાખવું.
Sutra 5
सौभाग्यभङ्गे मातृकां कुर्यात् ॥ कZ_०२.२७.०५ ॥
જો તેનું સૌભાગ્ય/આકર્ષણ ભંગ થાય, તો તેના ભરણપોષણ માટે (માતૃકા) તરીકે નિર્વાહ-વ્યવસ્થા કરવી.
Sutra 6
निष्क्रयश्चतुर्विंशतिसाहस्रो गणिकायाः द्वादशसाहस्रो गणिकापुत्रस्य ॥ कZ_०२.२७.०६ ॥
ગણિકાનો નિષ્ક્રય (મુક્તિ/બાય-આઉટ) ભાવ ચોવીસ હજાર; ગણિકાપુત્રનો બાર હજાર.
Sutra 7
अष्टवर्षात्प्रभृति राज्ञः कुशीलवकर्म कुर्यात् ॥ कZ_०२.२७.०७ ॥
આઠ વર્ષની ઉંમરથી (ગણિકાનું સંતાન) રાજા માટે કુશીલવ (કલાકાર/મનોરંજક)નું કામ કરે.
Sutra 8
गणिकादासी भग्नभोगा कोष्ठागारे महानसे वा कर्म कुर्यात् ॥ कZ_०२.२७.०८ ॥
ગણિકાની દાસી, જ્યારે તેની ભોગક્ષમતા (લૈંગિક સેવા) તૂટી/સમાપ્ત થઈ જાય, ત્યારે કોષ્ઠાગાર અથવા મહાનસ (રાજ રસોડું)માં કામ કરે.
Sutra 9
अविशन्ती सपादपणमवरुद्धा मासवेतनं दद्यात् ॥ कZ_०२.२७.०९ ॥
જો તે (ગ્રાહકને) અંદર પ્રવેશવા ન દે, તો સવા પણ દંડ ચૂકવે; અને (સ્વીકાર કર્યા પછી) તેને અટકાવી/અવરોધી રાખે, તો માસિક વેતન/ફી પરત આપે।
Sutra 10
भोगं दायमायं व्ययमायतिं च गणिकाया निबन्धयेत् अतिव्ययकर्म च वारयेत् ॥ कZ_०२.२७.१० ॥
તે ગણિકાના ભોગ/ઉપભોગ, દાય/ભેટ, આવક, ખર્ચ અને બચત/સંચયનો હિસાબ નોંધાવશે; અને અતિખર્ચનાં કાર્યો રોકશે.
Sutra 11
मातृहस्तादन्यत्र अभरणन्यासे सपादचतुष्पणो दण्डः ॥ कZ_०२.२७.११ ॥
માતાની કસ્ટડી સિવાય અન્યત્ર આભૂષણ જમા/ગિરવે મૂકવામાં સવા ચાર પણનો દંડ છે.
Sutra 12
स्वापतेयं विक्रयमाधानं वा नयन्त्याः सपादपञ्चाशत्पणः पणोऽर्धपणच्छेदने ॥ कZ_०२.२७.१२ ॥
જો તે પોતાની મિલકત વેચવા અથવા ગિરવે મૂકવા લઈ જાય, તો સવા પચાસ પણનો દંડ; અને અડધા પણ સુધીના (અપહરણ/અટકાવ) માટે પણ દંડ તે જ પ્રમાણમાં (અડધા પણથી) લાગુ પડે છે.
Sutra 13
अकामायाः कुमार्या वा साहसे उत्तमो दण्डः सकामायाः पूर्वः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.२७.१३ ॥
અનિચ્છુક સ્ત્રી અથવા કુમારી પર લૈંગિક હુમલો/સાહસમાં ઉત્તમ (સર્વોચ્ચ) સાહસદંડ; અને તે સંમત હોય તો પૂર્વ (પ્રથમ/ન્યૂનતમ) સાહસદંડ.
Sutra 14
गणिकामकामां रुन्धतो निष्पातयतो वा व्रणविदारणेन वा रूपं उपघ्नतः सहस्रं दण्डः ॥ कZ_०२.२७.१४ ॥
અનિચ્છુક ગણિકાને કેદ કરવી, તેને હાંકી/ધક્કો મારી બહાર કાઢવી, અથવા ઘા/ફાડથી તેના રૂપને બગાડવું—આ માટે એક હજાર (પણ) દંડ છે.
Sutra 15
स्थान्विशेषेण वा दण्डवृद्धिः आनिष्क्रयद्विगुणात् ॥ कZ_०२.२७.१५ ॥
સ્થાનના વિશેષ સ્વભાવ અનુસાર દંડ વધારી શકાય—નિષ્ક્રય/મુક્તિ (બાયઆઉટ) રકમના બમણા સુધી.
Sutra 16
प्राप्ताधिकारं गणिकां घतयतो निष्क्रयत्रिगुणो दण्डः ॥ ॥
અધિકાર/માન્યતા પ્રાપ્ત ગણિકાની હત્યા કરનારને નિષ્ક્રય (બાયઆઉટ) રકમના ત્રણગણા દંડ.
Sutra 17
मातृकादुहितृकारूपदासीनां घाते उत्तमः साहसदण्डः ॥ कZ_०२.२७.१७ ॥
માતા, પુત્રી, ‘રૂપ’‑સ્ત્રી (રૂપ/નર્તકી વગેરે વર્ગ), અથવા દાસીની હત્યા માટે ઉત્તમ સાહસદંડ (સર્વોચ્ચ શ્રેણીનો દંડ) લાગુ પડે છે.
Sutra 18
सर्वत्र प्रथमेऽपराधे प्रथमः द्वितीये द्विगुणः तृतीये त्रिगुणः चतुर्थे यथाकामी स्यात् ॥ कZ_०२.२७.१८ ॥
સર્વત્ર—પ્રથમ અપરાધે પ્રથમ-શ્રેણીનો દંડ; દ્વિતીયે બમણો; તૃતીયે ત્રણગણો; ચતુર્થે યથોચિત/વિવેકાનુસાર દંડ થાય.
Sutra 19
राजाज्ञया पुरुषमनभिगच्छन्ती गणिका शिफासहस्रं लभेएत पञ्चसहस्रं वा दण्डः ॥ कZ_०२.२७.१९ ॥
If a courtesan, despite the king’s order, does not go to a man (summoned/assigned), she shall receive one thousand lashes; or she shall be fined five thousand.
Sutra 20
भोगं गृहीत्वा द्विषत्या भोगद्विगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.२७.२० ॥
જો તે ફી/પરિહાર લઈને પછી (વચન/કરાર) તોડી નાખે, તો દંડ ફીના બમણો (ઓછામાં ઓછો બે સો).
Sutra 21
वसतिभोगापहारे भोगमष्टगुणं दद्यादन्यत्र व्याधिपुरुषदोषेभ्यः ॥ कZ_०२.२७.२१ ॥
રહેઠાણ/વસતિ અને ચૂકવાયેલ ભોગ (સેવા/ફી) ગેરરીતે લેવું/અટકાવવું થાય તો તે ફીના આઠગણા ચૂકવે—પરંતુ બીમારી અથવા પુરુષની ભૂલ હોય તો નહિ.
Sutra 22
पुरुषं घ्नत्याश्चिताप्रतापेऽप्सु प्रवेशनं वा ॥ कZ_०२.२७.२२ ॥
જો તે કોઈ પુરુષને મારી નાખે, તો સજા ચિતામાં સળગાવવી; અથવા પાણીમાં ડૂબાડવી.
Sutra 23
गणिकाभरणमर्थं भोगं वापहरतोऽष्टगुणो दण्डः ॥ कZ_०२.२७.२३ ॥
જે કોઈ ગણિકાના આભૂષણ, પૈસા અથવા તેની ફી ચોરી કરે, તેને મૂલ્યના આઠગણા દંડ થશે.
Sutra 24
गणिका भोगमायतिं पुरुषं च निवेदयेत् ॥ कZ_०२.२७.२४ ॥
ગણિકાએ પ્રાપ્ત થયેલી ફી અને તે પુરુષની ઓળખ/વિગતોની જાણ કરવી.
Sutra 25
एतेन नटनर्तकगायनवादकवाग्जीवनकुशीलवप्लवकसौभिकचारणानां स्त्रीव्यवहारिणां स्त्रियो गूढाजीवाश्च व्याख्याताः ॥ कZ_०२.२७.२५ ॥
આ જ નિયમ મુજબ અભિનેતા, નર્તક, ગાયક, વાદક, વાણીજીવી/પાઠક, રંગકર્મી, નાવિક/ફેરીવાળા, જાદુગર/ભ્રમકાર અને ચારણ/ભાટ—એમની પુરુષો સાથે વ્યવહાર કરતી સ્ત્રીઓ તથા ગુપ્ત ઉપાયોથી જીવનાર સ્ત્રીઓ પણ આવરી લેવાય છે.
Sutra 26
तेषां तूर्यमागन्तुकं पञ्चपणं प्रेक्षावेतनं दद्यात् ॥ कZ_०२.२७.२६ ॥
તેમના માટે આગંતુક (બહારથી આવેલ) તૂર્ય/મનોરંજન-પ્રદર્શનનું દર્શન-વেতন પાંચ પણ આપવું.
Sutra 27
रूपाजीवा भोगद्वयगुणं मासं दद्युः ॥ कZ_०२.२७.२७ ॥
રૂપાજીવી (રૂપ/દેખાવથી જીવિકા કરનાર) માસિક રીતે ફીનું બમણું ચૂકવે.
Sutra 28
गीतवाद्यपाठ्यनृत्यनाट्याक्षरचित्रवीणावेणुमृदङ्गपरचित्तज्ञानगन्धमाल्यसम्यूहनसंवादनसंवाहनवैशिककलाज्ञानानि गणिका दासी रङ्गोपजीविनीश्च ग्राहयतो राजमण्डलादाजीवं कुर्यात् ॥ कZ_०२.२७.२८ ॥
જે વ્યક્તિ ગણિકા, દાસી અથવા રંગોપજીવિનીને ગાન, વાદન, પાઠ્ય (પાઠ/પઠન), નૃત્ય, નાટ્ય, અક્ષર (લેખન/વિદ્યા), ચિત્રકલા, વીણા, વેણુ (વાંસળી), મૃદંગ, પરચિત્ત-જ્ઞાન, ગંધ (ઇત્ર/સુગંધ), માલ્ય (માળાઓ), સમ્યૂહન (સજાવટ/ગોઠવણી), સંવાદ (વાર્તાલાપ), સંવાહન (મર્દન/સેવા) તથા વૈશિક (કામ) કલાઓનું જ્ઞાન શીખવે/શીખવડાવે—તે રાજમંડળ તરફથી જીવનોપાર્જન કરે (અર્થાત રાજ્ય તરફથી ભરણપોષણ/વેતન પામે).
Sutra 29
गणिकापुत्रान् रङ्गोपजीविनां च मुख्यान्निष्पादयेयुः सर्वतालावचराणां च ॥ कZ_०२.२७.२९ ॥
રાજ્યકાર્ય માટે ગણિકાઓના પુત્રો, રંગમંચ પરથી જીવનનિર્વાહ કરનારાઓમાંના મુખ્ય લોકો, તેમજ તમામ પ્રકારની તાલ-લય/પ્રદર્શનકલામાં નિપુણ અન્ય લોકોને ભરતી કરીને તાલીમ આપવી જોઈએ.
Sutra 30
चारघातप्रमादार्थं प्रयोज्या बन्धुवाहनाः ॥ कZ_०२.२७.३०च्द् ॥
ચરોની હત્યા અટકાવવા અને કામગીરીમાં ચૂક ટાળવા માટે ‘સગાં’ના આવરણ હેઠળ એસ્કોર્ટ/પરિવહન વ્યવસ્થા ઉપયોગમાં લેવી જોઈએ.
Frequently Asked Questions
Urban welfare through regulated livelihoods, reduced coercion/violence against registered women, predictable maintenance of dependents, and stable city-order; simultaneously, fiscal welfare via audited high-value income streams and prevention of asset dissipation.
Fines for unauthorized jewelry deposits (sapāda-catuṣpaṇa), for moving/selling/pledging savings (sapāda-pañcāśatpaṇa; plus cutting penalties for partial amounts), graded sāhasa penalties for sexual violence (uttama for unwilling/virgin; pūrva for willing), a 1000-paṇa fine for coercing/confining/expelling or disfiguring a gaṇikā, and enhanced penalties by location up to twice the amount tied to the unpaid redemption value (ā-niṣkraya-dviguṇa).