Next Verse

Agni Purana — Mantra-shastra, Shloka 1

Worship of Gaurī and Others (Gauryādi-pūjā) — Mantra, Maṇḍala, Mudrā, Homa, and Mṛtyuñjaya Kalaśa-Rite

इत्य् आग्नेये महापुराणे अंशकादिर्नाम चतुर्विंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः कर्षकादिकमिति ख , छ च अथ पञ्चविंशत्यधिकत्रिशततमो ऽध्यायः गौर्यादिपूजा ईश्वर उवाच सौभाग्यादेरुमापूजां वक्ष्ये ऽहं भुक्तिमुक्तिदां मन्त्रध्यानं मण्डलञ्च मुद्रां होमादिसाधनम्

ity āgneye mahāpurāṇe aṃśakādirnāma caturviṃśatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ karṣakādikamiti kha , cha ca atha pañcaviṃśatyadhikatriśatatamo 'dhyāyaḥ gauryādipūjā īśvara uvāca saubhāgyāderumāpūjāṃ vakṣye 'haṃ bhuktimuktidāṃ mantradhyānaṃ maṇḍalañca mudrāṃ homādisādhanam

આ રીતે આગ્નેય મહાપુરાણમાં ‘અંશકાદિ’ નામનો ૩૨૪મો અધ્યાય સમાપ્ત થયો (ખ-છ પાઠોમાં ‘કર્ષકાદિ’). હવે ૩૨૫મો અધ્યાય ‘ગૌરી આદિની પૂજા’ આરંભે છે. ઈશ્વરે કહ્યું—સૌભાગ્યાદિથી આરંભ થતી ઉમા-પૂજા હું કહું છું, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે; સાથે મંત્રધ્યાન, મંડલ, મુદ્રા તથા હોમાદિ સાધનો પણ।

इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; वाक्यसमाप्तिसूचक (quotative/closure particle)
आग्नेयेin the Agneya
आग्नेये:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeAdjective
Rootआग्नेय (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; विशेषण (in the Agneya)
महापुराणेin the Mahāpurāṇa
महापुराणे:
अधिकरण (Adhikaraṇa/अधिकरण)
TypeNoun
Rootमहा (प्रातिपदिक) + पुराण (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; कर्मधारयः (महत् पुराणम्)
अंशक-आदिःAṃśaka etc. (title/topic)
अंशक-आदिः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअंशक (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुषः (अंशकः आदिः यस्य)
नामnamed
नाम:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootनाम (अव्यय/निपात)
Formअव्यय; नाम-निपातः (particle meaning 'named/called')
चतुर्विंशति-अधिक-त्रिशततमःthree-hundred-and-twenty-fourth
चतुर्विंशति-अधिक-त्रिशततमः:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्विंशति (संख्या-प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक) + त्रिशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (24 अधिक 300तमः = 324th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
कर्षक-आदिकम्‘karṣaka etc.’ (variant title)
कर्षक-आदिकम्:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootकर्षक (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया (1st/2nd), एकवचन; पाठान्तर-शीर्षक (variant reading)
इतिthus
इति:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootइति (अव्यय)
Formअव्यय; उद्धरण/समाप्ति
(ms. mark) kha
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootख (प्रातिपदिक/अक्षर-नाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अक्षर-सूचक (manuscript siglum)
(ms. mark) cha
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootछ (प्रातिपदिक/अक्षर-नाम)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; अक्षर-सूचक (manuscript siglum)
and
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (conjunction)
अथnow
अथ:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भसूचक (now/then)
पञ्चविंशति-अधिक-त्रिशततमःthree-hundred-and-twenty-fifth
पञ्चविंशति-अधिक-त्रिशततमः:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootपञ्चविंशति (संख्या-प्रातिपदिक) + अधिक (प्रातिपदिक) + त्रिशततम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; संख्यावाचक-समासः (25 अधिक 300तमः = 325th)
अध्यायःchapter
अध्यायः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअध्याय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
गौरी-आदि-पूजाworship of Gaurī etc.
गौरी-आदि-पूजा:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootगौरी (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + पूजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; तत्पुरुषः (गौर्यादीनां पूजा)
ईश्वरःĪśvara
ईश्वरः:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootईश्वर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
उवाचsaid
उवाच:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलिट् (perfect), प्रथमपुरुष (3rd), एकवचन; परस्मैपद
सौभाग्य-आदेःof good fortune etc.
सौभाग्य-आदेः:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसौभाग्य (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी (6th/षष्ठी), एकवचन; तत्पुरुषः (सौभाग्यं आदिः यस्य)
उमा-पूजाम्worship of Umā
उमा-पूजाम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootउमा (प्रातिपदिक) + पूजा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (उमायाः पूजा)
वक्ष्येI shall explain
वक्ष्ये:
क्रिया (Kriyā/क्रिया)
TypeVerb
Root√वच् (धातु)
Formलृट् (simple future), उत्तमपुरुष (1st), एकवचन; परस्मैपद
अहम्I
अहम्:
कर्ता (Karta/कर्ता)
TypeNoun
Rootअहम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formउत्तमपुरुष-सर्वनाम, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन
भुक्ति-मुक्ति-दाम्granting enjoyment and liberation
भुक्ति-मुक्ति-दाम्:
विशेषण (Viśeṣaṇa/विशेषण)
TypeAdjective
Rootभुक्ति (प्रातिपदिक) + मुक्ति (प्रातिपदिक) + दा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; उपपद-तत्पुरुषः (भुक्तिं मुक्तिं च ददाति इति)
मन्त्र-ध्यानम्meditation on the mantra
मन्त्र-ध्यानम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमन्त्र (प्रातिपदिक) + ध्यान (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (मन्त्रस्य ध्यानम्)
मण्डलम्maṇḍala (ritual diagram)
मण्डलम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमण्डल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
and
:
सम्बन्ध (Sambandha/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय; समुच्चय (and)
मुद्राम्mudrā (hand-gesture/seal)
मुद्राम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootमुद्रा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन
होम-आदि-साधनम्means such as homa etc.
होम-आदि-साधनम्:
कर्म (Karma/कर्म)
TypeNoun
Rootहोम (प्रातिपदिक) + आदि (प्रातिपदिक) + साधन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; तत्पुरुषः (होमः आदिः येषां तानि साधनानि/साधनम्)

Īśvara (Lord Śiva) speaking

Vidya Category: {"primary_vidya":"Tantra","secondary_vidya":"Vrata","practical_application":"Establishes the procedural scope of Umā/Gaurī worship—mantra-dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa—aimed at both bhukti (prosperity) and mukti (liberation).","sutra_style":false}

Encyclopedic Reference: {"reference_type":"Commentary","entry_title":"Gaurī-Pūjā Prastāva: Bhukti-Mukti Sādhana with Mantra–Maṇḍala–Mudrā–Homa","lookup_keywords":["gौर्यादिपूजा","umā-pūjā","bhukti-mukti","mudrā","homa"],"quick_summary":"Introduces a full ritual manual for Umā/Gaurī worship, explicitly integrating meditation on mantra, construction of maṇḍala, performance of mudrā, and homa as the means to attain both worldly success and liberation."}

Concept: Integrated upāsanā yields both artha/kāma (bhukti) and mokṣa (mukti) when performed with complete aṅgas (dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa).

Application: Treat worship as a complete system: visualization + diagram + gesture + offering-fire; do not isolate mantra from embodied and spatial ritual supports.

Khanda Section: Pūjā-vidhi / Śaiva-Śākta ritual manuals (Umā-Gaurī worship, mantra–maṇḍala–mudrā–homa)

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: adbhuta

Visual Art Cues: {"scene_description":"A chapter-opening scene: Īśvara teaching a ritual manual; in front, a prepared altar with a Gaurī maṇḍala, mudrā demonstration, and a homa fire-pit with offerings arranged.","kerala_mural_prompt":"Kerala mural, Śiva as teacher seated with palm-leaf manuscript, devotee before a floor maṇḍala of Gaurī, homa-kuṇḍa with flames, ritual vessels, traditional mural palette and bold outlines.","tanjore_prompt":"Tanjore painting, Gaurī enthroned as central icon with gold work, side vignette of priest performing homa, ornate arch, rich textiles, mantra manuscript and maṇḍala visible, luminous devotional atmosphere.","mysore_prompt":"Mysore painting, instructional tableau: teacher-Śiva pointing to labeled steps—mantra-dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa—clean composition, fine detailing of implements and altar layout.","mughal_miniature_prompt":"Mughal miniature, a sage’s assembly where a divine teacher dictates a ritual chapter; assistants draw a maṇḍala on paper, a small homa fire burns in a brazier, delicate borders and calligraphy."}

Audio Atmosphere: {"recitation_mood":"devotional","suggested_raga":"Kalyani","pace":"medium","voice_tone":"devotional"}

Sandhi Resolution Notes: इत्य् = इति (before vowel); अंशकादिर्नाम = अंशकादिः + नाम; त्रिशततमो ऽध्यायः = त्रिशततमः + अध्यायः; कर্ষकादिकमिति = कर्षकादिकम् + इति; मण्डलञ्च = मण्डलम् + च; वक्ष्ये ऽहं = वक्ष्ये + अहम्.

Related Themes: Agni Purana 325 (Gaurī/Umā pūjā details to follow: mantra, dhyāna, maṇḍala, mudrā, homa); Agni Purana 324 (preceding tantra-mantra operational rites)

A
Agni Mahāpurāṇa
Ī
Īśvara (Śiva)
U
Umā
G
Gaurī
M
Mantra
M
Maṇḍala
M
Mudrā
H
Homa

FAQs

It introduces a Śaiva–Śākta pūjā-vidhi framework: Umā/Gaurī worship defined as a sādhanā using mantra-dhyāna (mantric visualization), maṇḍala construction, mudrā (ritual seals), and homa and allied rites as practical instruments of accomplishment.

By shifting from a prior chapter heading into a new, clearly titled ritual-technology chapter, it demonstrates the Agni Purāṇa’s compendium style—cataloguing manuscript variants, then outlining an actionable liturgical toolkit (mantra, diagram, gesture, fire-offering) rather than only mythic narration.

The verse frames Umā-pūjā as yielding both bhukti (prosperity/enjoyment) and mukti (liberation), indicating a dual aim: immediate auspicious results (saubhāgya) alongside purification and ultimate release through disciplined ritual practice.