Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 33

पुनस्तस्मात्कुरुक्षेत्राद्विराटनगरस्य सा । समुद्भूता समीपस्था अन्तर्द्धानान्मनोरमा । गोपायनो गिरिर्यत्र तत्र सा पुनरुद्गता

punastasmātkurukṣetrādvirāṭanagarasya sā | samudbhūtā samīpasthā antarddhānānmanoramā | gopāyano giriryatra tatra sā punarudgatā

Puis, de Kurukṣetra, elle surgit de nouveau près de la cité de Virāṭa—charmante—après s’être éclipsée. Là où se dresse la montagne nommée Gopāyana, là elle reparut encore.

पुनःagain
पुनः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; काल/पुनरावृत्तिवाचक (again)
तस्मात्from that (place)
तस्मात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपञ्चमी, एकवचन; सर्वनाम
कुरुक्षेत्रात्from Kurukṣetra
कुरुक्षेत्रात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootकुरुक्षेत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन
विराट-नगरस्यof Virāṭa’s city
विराट-नगरस्य:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootविराट (प्रातिपदिक) + नगर (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन; समासः तत्पुरुषः (विराटस्य नगरम्)
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
समुद्भूताarose/emerged
समुद्भूता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootसम्-उद्-भू (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘arose/emerged’
समीपस्थाbeing nearby
समीपस्था:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootसमीपस्थ (प्रातिपदिक; समीप + स्थ)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (सा); समासः तत्पुरुषः (समीपे स्थिता)
अन्तर्द्धानात्from concealment/disappearance
अन्तर्द्धानात्:
Apadana (Source/अपादान)
TypeNoun
Rootअन्तर्द्धान (प्रातिपदिक; अन्तर् + धा/द्धा)
Formनपुंसकलिङ्ग, पञ्चमी, एकवचन; अपादान (from disappearance/hidden state)
मनोरमाbeautiful/delightful
मनोरमा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeAdjective
Rootमनोरमा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; विशेषणम् (सा)
गोपायनःGopāyana (name)
गोपायनः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगोपायन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘गिरिः’ इत्यस्य विशेषण/नाम
गिरिःmountain
गिरिः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootगिरि (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
यत्रwhere
यत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootयत्र (अव्यय)
Formअव्यय; सम्बन्धबोधक (where)
तत्रthere
तत्र:
Adhikarana (Location/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; स्थानवाचक (there)
साshe
सा:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पुनःagain
पुनः:
Adverbial (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपुनः (अव्यय)
Formअव्यय; पुनरावृत्तिवाचक (again)
उद्गताwent forth/rose
उद्गता:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeVerb
Rootउद्-गम् (धातु)
Formक्त-प्रत्ययान्त कृदन्त, स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘went forth/rose up’

Sūta (Lomaharṣaṇa) (deduced)

Tirtha: Gopāyana-giri / Sarasvatī-udgama near Virāṭa

Type: peak

Scene: Sarasvatī vanishes after Kurukṣetra, then reappears near Virāṭa’s city; a distinct mountain named Gopāyana stands as the landmark of her renewed emergence.

S
Sarasvatī
K
Kurukṣetra
V
Virāṭanagara
G
Gopāyana Giri

FAQs

The river’s concealment and reappearance symbolize the hidden and revealed workings of sacred merit, guiding pilgrims to specific power-centers (tīrthas).

The re-emergence region near Virāṭanagara, especially by Gopāyana mountain.

None stated; the emphasis is on mapping Sarasvatī’s tīrtha-points (udbheda after antardhāna).