Skanda Purana — Prabhasa Khanda, Shloka 32

Devanagari script

ईश्वर उवाच । तत्रैव संस्थितं कुण्डं दक्षिणेन कृतस्मरात् । कामकुंडेति वै नाम यत्रोद्भूतः पुनः स्मरः

Transliteration

īśvara uvāca | tatraiva saṃsthitaṃ kuṇḍaṃ dakṣiṇena kṛtasmarāt | kāmakuṃḍeti vai nāma yatrodbhūtaḥ punaḥ smaraḥ

Translation

Īśvara dit : Là même se trouve un bassin sacré, au sud de Kṛtasmara. Il porte en vérité le nom de Kāmakuṇḍa, car c’est là que Smara (Kāma) se releva de nouveau.

Word by Word

• ईश्वरः: Īśvara
• ईश्वरः: Karta (Speaker/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: ईश्वर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा (1st) एकवचन

• उवाच: said
• उवाच: Kriya (Speech-act/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वच् (धातु)
• Form: लिट् (perfect); प्रथमपुरुष (3rd); एकवचन; परस्मैपद

• तत्र: there
• तत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: तत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक (locative adverb: “there”)

• एव: indeed
• एव: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: एव (अव्यय)
• Form: अव्यय; अवधारण (emphasis: “indeed/just”)

• संस्थितम्: situated
• संस्थितम्: Karma (Object-qualifier/कर्म-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: सम्-स्था (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; ‘कुण्डम्’ विशेषण

• कुण्डम्: pond
• कुण्डम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन

• दक्षिणेन: to the south
• दक्षिणेन: Adhikarana (Directional/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दक्षिण (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग; तृतीया (3rd/instrumental) एकवचन; दिशावाचक—“to the south/by the southern side”

• कृतस्मरात्: from Kṛtasmara (place/person)
• कृतस्मरात्: Apadana (Ablative/source/अपादान)
• Type: Noun
• Root: कृत (कृ धातु + क्त) + स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कृतः स्मरः यस्य/कृतस्मरः); पुल्लिङ्ग; पञ्चमी (5th/ablative) एकवचन

• कामकुण्ड: Kāma-pond
• कामकुण्ड: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: काम (प्रातिपदिक) + कुण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समास (कामस्य कुण्डम्); नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन (नामरूपेण)

• इति: thus (called)
• इति: Sambandha (Quotative/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: अव्यय; उद्धरण/नामनिर्देश (quotative)

• वै: indeed
• वै: Sambandha (Particle/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: वै (अव्यय)
• Form: अव्यय; निश्चयार्थक/पादपूरण (indeed)

• नाम: name
• नाम: Karta (Predicate-noun/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: नामन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग; प्रथमा/द्वितीया एकवचन; नामवाचक

• यत्र: where
• यत्र: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Indeclinable
• Root: यत्र (अव्यय)
• Form: अव्यय; देशवाचक सम्बन्ध (relative locative adverb: “where”)

• उद्भूतः: arose
• उद्भूतः: Kriya (Predicate/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: उद्-भू (धातु) + क्त (कृदन्त)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त कृदन्त; पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन; “arisen/manifested”

• पुनः: again
• पुनः: Sambandha (Adverbial/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: पुनः (अव्यय)
• Form: अव्यय; पुनरावृत्तिवाचक

• स्मरः: Smara (Kāma)
• स्मरः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: स्मर (प्रातिपदिक)
• Form: पुल्लिङ्ग; प्रथमा एकवचन

Speaker

Īśvara (Śiva)

Characters & Entities

• Īśvara (Śiva)
• Kṛtasmara
• Kāmakuṇḍa
• Smara (Kāma)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy geography is mapped through divine speech: a tīrtha’s name and power arise from the sacred event remembered there.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Kāmakuṇḍa, a pond located south of Kṛtasmara in Prabhāsa-kṣetra.

What ritualistic prescription is mentioned?

This verse identifies the tīrtha; ritual details (like snāna and dāna) appear in subsequent verses.