Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 14

Devanagari script

दूराध्वानं पथि श्रांतं वैश्वदेवांत आगतम् । अतिथिं तं विजानीयान्नातिथिः पूर्वमागतः

Transliteration

dūrādhvānaṃ pathi śrāṃtaṃ vaiśvadevāṃta āgatam | atithiṃ taṃ vijānīyānnātithiḥ pūrvamāgataḥ

Translation

Qu’on reconnaisse pour véritable hôte celui qui, ayant parcouru une longue route et s’étant lassé en chemin, arrive au moment qui suit le rite de vaiśvadeva. Celui qui est venu plus tôt n’est pas atithi en ce sens.

Word by Word

• दूराध्वानम्: having traveled a long distance
• दूराध्वानम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: दूर + अध्वन् (प्रातिपदिक); दूर-अध्वन्
• Form: नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; कर्मधारय/तत्पुरुष-प्रायः (दूरः अध्वा यस्य/दूरम् अध्वानम्) — ‘long-distance (journey)’ इति विशेषणरूपेण

• पथि: on the road
• पथि: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पथिन्/पथ (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्

• श्रान्तम्: weary
• श्रान्तम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: श्रम् (धातु) → श्रान्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• वैश्वदेव-अन्ते: at the end of the vaiśvadeva offering
• वैश्वदेव-अन्ते: Adhikarana (Locative/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: वैश्वदेव (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; सप्तमी-तत्पुरुषः (वैश्वदेवस्य अन्ते)

• आगतम्: arrived
• आगतम्: Visheshana (Adjectival qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: आ + गम् (धातु) → आगत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), नपुंसकलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘आगतम्’ = प्राप्तम् (arrived)

• अतिथिम्: a guest
• अतिथिम्: Karman (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः (कर्म), एकवचनम्

• तम्: that (one)
• तम्: Karman (Object-apposition/कर्म-समानााधिकरण)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्

• विजानीयात्: should recognize
• विजानीयात्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: वि + ज्ञा (धातु)
• Form: विधिलिङ् (optative), प्रथम-पुरुषः, एकवचनम्, परस्मैपदम्; ‘one should recognize/know’

• न: not
• न: Negation (Avyaya function)
• Type: Indeclinable
• Root: न (अव्यय)
• Form: निषेधार्थक-अव्ययम् (negation)

• अतिथिः: (as) a guest
• अतिथिः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: अतिथि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्

• पूर्वम्: earlier/before
• पूर्वम्: Kala-adhikarana (Temporal adverb)
• Type: Indeclinable
• Root: पूर्व (अव्यय/प्रातिपदिक)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (adverb of time)

• आगतः: has arrived
• आगतः: Karta (Predicate/कर्तृ-समानााधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: आ + गम् (धातु) → आगत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
• Form: भूतकृदन्तः (क्त), पुंलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; ‘आगतः’ = प्राप्तः

Speaker

Deductive (Nāgarakhaṇḍa Tīrthamāhātmya narration; likely Sūta speaking to sages)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: A dusty, tired traveler arrives at dusk just after the household’s vaiśvadeva offering; the host recognizes him as atithi and prepares a meal, while earlier visitors sit aside.

Characters & Entities

• Vaiśvadeva
• Atithi

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma gives a practical definition of ‘atithi’: the unexpected, travel-worn visitor who arrives at the proper ritual time deserves special honour.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No site is specified; the verse is normative dharma used within the tīrtha narrative tradition.

What ritualistic prescription is mentioned?

After completing vaiśvadeva, one should treat the newly arrived traveller as the atithi; earlier arrivals are treated differently.