Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 42

Devanagari script

एष कालात्ययो भावि यज्ञकर्मणि सांप्रतम् । यज्ञयानमुहूर्तोऽयं सावशेषो व्यवस्थितः

Transliteration

eṣa kālātyayo bhāvi yajñakarmaṇi sāṃpratam | yajñayānamuhūrto'yaṃ sāvaśeṣo vyavasthitaḥ

Translation

À présent même, un retard va survenir dans l’acte sacrificiel. Ce muhurta favorable pour avancer vers le yajña demeure encore, mais il n’en reste qu’un peu.

Word by Word

• एषः: this
• एषः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: एतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — संकेत-सर्वनाम

• कालात्ययः: passing of time; delay
• कालात्ययः: Karta (Predicate nominative/कर्ता-समाना)
• Type: Noun
• Root: काल (प्रातिपदिक) + अत्यय (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (कालस्य अत्ययः); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — कर्तृपदम्/विधेयम्

• भावि: impending; about to happen
• भावि: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भू (धातु)
• Form: शतृ/शानच्-सम्भव-रूपेण ‘भाविन्’ (future/impending); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — विशेषणम्

• यज्ञकर्मणि: in the sacrificial rite
• यज्ञकर्मणि: Adhikarana (Domain/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + कर्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुषः (यज्ञस्य कर्म); नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी विभक्ति, एकवचन — अधिकरणम्

• सांप्रतम्: now; at present
• सांप्रतम्: Kriya-visheshana (Adverbial/क्रियाविशेषण)
• Type: Indeclinable
• Root: सांप्रतम् (अव्यय/नपुंसक-रूप)
• Form: कालवाचक-अव्ययम् (temporal adverb) — ‘now/at present’

• यज्ञयानमुहूर्तः: the auspicious moment for proceeding to the sacrifice
• यज्ञयानमुहूर्तः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: यज्ञ (प्रातिपदिक) + यान (प्रातिपदिक) + मुहूर्त (प्रातिपदिक)
• Form: तत्पुरुष-समासः (यज्ञाय यानम्; तस्य मुहूर्तः); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन

• अयम्: this
• अयम्: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: इदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — संकेत-सर्वनाम

• सावशेषः: still remaining; not yet completed
• सावशेषः: Karta (Subject qualifier/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स (अव्यय-उपसर्गार्थ) + अवशेष (प्रातिपदिक)
• Form: कर्मधारयः (अवशेषः सह/युक्तः); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — विशेषणम्

• व्यवस्थितः: is fixed/appointed
• व्यवस्थितः: Karta (Subject complement/कर्ता-विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: स्था (धातु) + वि- + अव- (उपसर्ग)
• Form: क्त-प्रत्ययान्त (PPP); पुंलिङ्ग, प्रथमा विभक्ति, एकवचन — ‘set/established/appointed’

Speaker

Brahmā (continuing instruction)

Skanda Dialogue

Listener: Śaunaka and sages (typical frame; not explicit in verse)

Visual Art Cues

Scene: A senior ritual authority points toward the yajña platform, emphasizing that only a little of the auspicious departure-moment remains; attendants look alert, ready to move.

Characters & Entities

• Brahmā
• Yajña
• Muhūrta

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Dharma is also timeliness—sacred acts are strengthened when performed within the proper muhūrta.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No particular tīrtha is named in this verse.

What ritualistic prescription is mentioned?

Observance of muhūrta (auspicious timing) for yajña-related movement and action is emphasized.