Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 14

Devanagari script

तस्माद्गच्छतु रंभाख्या तत्पार्श्वे ऽप्सरसां वरा । ब्रह्मचर्यविघाताय तस्यर्षेर्भावितात्मनः

Transliteration

tasmādgacchatu raṃbhākhyā tatpārśve 'psarasāṃ varā | brahmacaryavighātāya tasyarṣerbhāvitātmanaḥ

Translation

Que Rambhā—la meilleure des apsaras—aille donc à ses côtés afin de troubler le brahmacarya de ce sage dont l’esprit est fermement maîtrisé.

Word by Word

• तस्मात्: from that; therefore
• तस्मात्: Apadana (Source/From; अपादान)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; नपुंसकलिङ्गे/पुंलिङ्गे (प्रयोगानुसारम्), पञ्चमी-विभक्तिः (अपादान/हेतु), एकवचनम्; English: pronoun, Ablative singular

• गच्छतु: let (her) go
• गच्छतु: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: गम् (धातु)
• Form: लोट्-लकारः (आज्ञार्थे/विधिलिङ्गार्थे), प्रथमपुरुषः, एकवचनम्; परस्मैपदम्; English: imperative, 3rd person singular

• रंभाख्या: (she) named Rambhā
• रंभाख्या: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: रंभा + आख्या (प्रातिपदिक; ‘नाम्ना प्रसिद्धा’)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (रंभा-आख्या = रंभा-नाम्नी); English: feminine nominative singular

• तत्: his/that
• तत्: Sambandha (Genitival relation/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-विशेषणम्; नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्त्यर्थे अव्ययवत् पूर्वपदम् (तत्पार्श्वे इति समास/सम्बन्ध); English: demonstrative ‘that’ (in relation)

• पार्श्वे: at the side (near)
• पार्श्वे: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: पार्श्व (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्गे, सप्तमी-विभक्तिः, एकवचनम्; English: locative singular

• अप्सरसाम्: of the Apsarases
• अप्सरसाम्: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: अप्सरस् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, बहुवचनम्; English: genitive plural

• वरा: the best/excellent
• वरा: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: वर (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्गे, प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; English: feminine nominative singular

• ब्रह्मचर्यविघाताय: for the disruption of celibacy
• ब्रह्मचर्यविघाताय: Sampradana (Purpose/Recipient; सम्प्रदान)
• Type: Noun
• Root: ब्रह्मचर्य + विघात (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, चतुर्थी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—तत्पुरुषः (ब्रह्मचर्यस्य विघातः); English: dative singular (purpose)

• तस्य: of that (sage)/his
• तस्य: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: सर्वनाम-शब्दः; पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; English: genitive singular

• ऋषेः: of the sage
• ऋषेः: Sambandha (Possessor/सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: ऋषि (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; English: genitive singular

• भावितात्मनः: of the self-controlled/disciplining-souled (one)
• भावितात्मनः: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: भावित (कृदन्त; भू/भाव् धातु) + आत्मन् (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्गे, षष्ठी-विभक्तिः, एकवचनम्; समासः—कर्मधारयः (भावितः आत्मा यस्य); English: genitive singular adjective

Speaker

Devas (collective instruction)

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Hāṭakeśvara-kṣetra (contextual)

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: In Indra’s celestial court, the gods decide to send Rambhā, the foremost apsaras, to the side of a disciplined sage to break his brahmacarya; Rambhā stands poised, adorned, listening to the command.

Characters & Entities

• Rambhā
• Apsarases
• Ṛṣi (Jābāli, implied)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Brahmacarya guards the power of tapas; hence temptations are portrayed as deliberate tests of spiritual discipline.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

Hāṭakeśvara-kṣetra, where the sage’s practice is so potent that the devas attempt to interrupt it.

What ritualistic prescription is mentioned?

No positive prescription; it narrates an attempted disruption of brahmacarya by deploying Rambhā.