Skanda Purana — Nagara Khanda, Shloka 3

Devanagari script

ज्येष्ठा चान्याथ कल्याणी ख्याता कात्यायनीति च । यस्याः कात्यायनः पुत्रो वेदार्थानां प्रजल्पकः

Transliteration

jyeṣṭhā cānyātha kalyāṇī khyātā kātyāyanīti ca | yasyāḥ kātyāyanaḥ putro vedārthānāṃ prajalpakaḥ

Translation

Et l’autre, l’aînée, l’auspicieuse, était connue sous le nom de Kātyāyanī : celle dont le fils, Kātyāyana, exposait avec éloquence les sens des Veda.

Word by Word

• ज्येष्ठा: the eldest (one)
• ज्येष्ठा: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ज्येष्ठा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण-प्रयोगः (fem. nom. sg. adjective)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• अन्यथा: otherwise / also as (another way)
• अन्यथा: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: अन्यथा (अव्यय)
• Form: क्रियाविशेषण-अव्यय (adverb)

• कल्याणी: auspicious; Kalyāṇī (name)
• कल्याणी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: कल्याणी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; विशेषण/नामवत् (fem. nom. sg.)

• ख्याता: renowned / known
• ख्याता: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Adjective
• Root: ख्यात (कृदन्त; √ख्या धातु)
• Form: भूतकृत्-प्रत्ययान्त (क्त), स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, एकवचन; past passive participle used adjectivally (fem. nom. sg.)

• कात्यायनी: Kātyāyanī
• कात्यायनी: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कात्यायनी (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; नाम (proper noun)

• इति: thus (called)
• इति: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: इति (अव्यय)
• Form: उद्धरण-समाप्त्यर्थक-अव्यय (quotative particle)

• च: and
• च: Sambandha (Connector/सम्बन्ध)
• Type: Indeclinable
• Root: च (अव्यय)
• Form: समुच्चय-अव्यय (conjunction)

• यस्याः: of whom / whose
• यस्याः: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: यद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), एकवचन; सम्बन्ध-सर्वनाम (fem. gen. sg.)

• कात्यायनः: Kātyāyana
• कात्यायनः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: कात्यायन (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; नाम (proper noun)

• पुत्रः: son
• पुत्रः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: पुत्र (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन

• वेदार्थानाम्: of the meanings of the Vedas
• वेदार्थानाम्: Sambandha (Genitive/षष्ठी-सम्बन्ध)
• Type: Noun
• Root: वेद + अर्थ (प्रातिपदिक)
• Form: षष्ठी-तत्पुरुषः (वेदस्य अर्थाः); पुंलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति (6th/Genitive), बहुवचन

• प्रजल्पकः: expounder / talker (one who expounds)
• प्रजल्पकः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रजल्पक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति (1st/Nominative), एकवचन; कर्तृवाचक-नाम (agent noun)

Speaker

Sūta

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kātyāyanī-tīrtha (implied)

Type: kund

Visual Art Cues

Scene: A serene tīrtha landscape where an auspicious elder woman, Kātyāyanī, is honored; beside her, the learned son Kātyāyana is depicted teaching Vedic meanings to attentive disciples.

Characters & Entities

• Kātyāyanī
• Kātyāyana
• Veda

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Holy places are remembered alongside holy lineages; Vedic wisdom and tīrtha merit reinforce one another in Purāṇic storytelling.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

The site is not named in this verse; it prepares the ground for the kuṇḍa/tīrtha descriptions that follow.

What ritualistic prescription is mentioned?

None; it identifies Kātyāyanī and her son Kātyāyana.