Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Mahesvara Khanda, Shloka 98

त्रैलोक्यदहने प्रौढं प्राप्तं हंतुं दिवौकसः । अत ऊर्ध्वं दिशः सर्वा व्याप्तं कृत्स्नं नभस्तलम् । ग्रसितुं सर्वभूतानां कालकूटं समभ्ययात्

trailokyadahane prauḍhaṃ prāptaṃ haṃtuṃ divaukasaḥ | ata ūrdhvaṃ diśaḥ sarvā vyāptaṃ kṛtsnaṃ nabhastalam | grasituṃ sarvabhūtānāṃ kālakūṭaṃ samabhyayāt

Le poison Kālākūṭa, devenu assez farouche pour embraser les trois mondes, s’avança pour anéantir les habitants du ciel. Montant vers le haut, il envahit toutes les directions et remplit toute l’étendue du firmament, comme s’il était sorti pour engloutir tous les êtres.

त्रैलोक्यदहनेin the burning of the three worlds
त्रैलोक्यदहने:
Adhikarana (Locus/अधिकरण)
TypeNoun
Rootत्रैलोक्य (प्रातिपदिक) + दहन (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी-विभक्ति, एकवचन; ‘in the burning of the three worlds’
प्रौढम्mighty/intense
प्रौढम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्रौढ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; qualifying कालकूटम् (or the impending act)
प्राप्तम्having reached
प्राप्तम्:
Karma (Object qualifier/कर्म-विशेषण)
TypeAdjective
Rootप्र-√आप् (धातु) + क्त → प्राप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; past passive participle ‘having reached/arrived’
हन्तुम्to destroy
हन्तुम्:
Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
TypeVerb
Root√हन् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्यय (infinitive), ‘to kill/destroy’
दिवौकसःthe gods
दिवौकसः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिव् (प्रातिपदिक) + ओकस् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; ‘dwellers in heaven’ (gods)
अतःtherefore/then
अतः:
Sambandha (Logical connector/सम्बन्ध)
TypeIndeclinable
Rootअतः (अव्यय)
Formहेतुवाचक/तस्मात्-अर्थक-अव्यय (therefore/from that)
ऊर्ध्वम्upwards
ऊर्ध्वम्:
Adhikarana (Direction/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootऊर्ध्व (अव्यय/प्रातिपदिक)
Formदिशावाचक-अव्यय (directional adverb)
दिशःthe directions
दिशः:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; Nominative plural
सर्वाःall
सर्वाः:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, प्रथमा-विभक्ति, बहुवचन; agreeing with दिशः
व्याप्तम्filled/pervaded
व्याप्तम्:
Karta (Predicate adjective/कर्ता-विशेषण)
TypeAdjective
Rootवि-√आप् (धातु) + क्त → व्याप्त (कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; past passive participle ‘pervaded/filled’ (agreeing with नभस्तलम्)
कृत्स्नम्entire
कृत्स्नम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootकृत्स्न (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; agreeing with नभस्तलम्
नभस्तलम्the sky/firmament
नभस्तलम्:
Karma (Object/कर्म)
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक) + तल (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; ‘surface/expanse of the sky’
ग्रसितुम्to devour
ग्रसितुम्:
Prayojana (Purpose/प्रयोजन)
TypeVerb
Root√ग्रस् (धातु)
Formतुमुन्-प्रत्यय (infinitive), ‘to swallow/devour’
सर्वभूतानाम्of all beings
सर्वभूतानाम्:
Sambandha (Genitive/सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootसर्व (प्रातिपदिक) + भूत (√भू + क्त, कृदन्त-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, षष्ठी-विभक्ति, बहुवचन; ‘of all beings’
कालकूटम्Kālakūṭa poison
कालकूटम्:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootकाल (प्रातिपदिक) + कूट (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया-विभक्ति, एकवचन; name of poison
समभ्ययात्came/approached
समभ्ययात्:
Kriya (Action/क्रिया)
TypeVerb
Rootसम् + अभि + √या (धातु)
Formलङ्-लकार (Imperfect), परस्मैपद, प्रथम-पुरुष, एकवचन; ‘approached/came’

Lomaharṣaṇa (Sūta) narrating (deduced)

Tirtha: Kālākūṭa/halāhala episode (mythic)

Type: kshetra

Listener: Pilgrimage audience

Scene: A vast sky darkened by a rising, swirling poison cloud; devas in panic; the poison stretches across horizons as if to swallow beings; the world’s colors drain toward ash and indigo.

K
Kālākūṭa
D
Devas (Divaukasaḥ)
T
Trailokya (three worlds)

FAQs

Unchecked poison—born of imbalance—spreads to engulf all; only timely turning to divine protection and dharmic restraint averts ruin.

No specific tīrtha is named; the verse intensifies the crisis that Kedārakhaṇḍa resolves through Śiva’s supremacy.

No ritual is stated here; it describes the peril posed by Kālākūṭa.