Previous Verse
Next Verse

Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 64

चक्रपुष्करिणी तीर्थं पुराख्यातमिदं शुभम् । त्वया चक्रेण खननाच्छंखचक्रगदाधर

cakrapuṣkariṇī tīrthaṃ purākhyātamidaṃ śubham | tvayā cakreṇa khananācchaṃkhacakragadādhara

Ce tīrtha de bon augure est renommé depuis les temps anciens sous le nom de Cakrapuṣkariṇī, car tu l’as creusé avec ton disque, ô porteur de la conque, du disque et de la massue.

चक्रपुष्करिणीCakrapuṣkariṇī (name of the pond/tīrtha)
चक्रपुष्करिणी:
Karta (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक) + पुष्करिणी (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा-विभक्तिः, एकवचनम्; षष्ठी-तत्पुरुषः (चक्रस्य पुष्करिणी)
तीर्थम्a sacred ford/pilgrimage place
तीर्थम्:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootतीर्थ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
पुराformerly
पुरा:
Adhikarana (Time/अधिकरण)
TypeIndeclinable
Rootपुरा (अव्यय)
Formकालवाचक-अव्ययम् (formerly)
आख्यातम्renowned/called
आख्यातम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootआ-ख्या (धातु) → आख्यात (कृदन्त-प्रातिपदिक, क्त/PPP)
Formक्त-प्रत्ययान्तः; नपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
इदम्this
इदम्:
Samanaadhikarana (Apposition/समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्
शुभम्auspicious
शुभम्:
Visheshana (Qualifier/विशेषण)
TypeAdjective
Rootशुभ (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया-विभक्तिः, एकवचनम्; विशेषणम्
त्वयाby you
त्वया:
Karana (Instrument/Agent-instrument/करण)
TypeNoun
Rootयुष्मद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formमध्यमपुरुष-सर्वनाम; तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्
चक्रेणwith the discus
चक्रेण:
Karana (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootचक्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे तृतीया-विभक्तिः (Instrumental/3rd), एकवचनम्
खननात्from digging; by the act of digging
खननात्:
Hetu/Apadana (Cause/Ablative/अपादान)
TypeNoun
Rootखनन (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे पञ्चमी-विभक्तिः (Ablative/5th), एकवचनम्
शंख-चक्र-गदा-धरO bearer of conch, discus, and mace
शंख-चक्र-गदा-धर:
Sambodhana (Address/सम्बोधन)
TypeNoun
Rootशंख (प्रातिपदिक) + चक्र (प्रातिपदिक) + गदा (प्रातिपदिक) + धर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे सम्बोधन-विभक्तिः (Vocative), एकवचनम्; बहुपद-तत्पुरुषः (शंखं चक्रं गदां च धरति इति)

Śiva (addressing Viṣṇu, inferred from vocative chaṅkha-cakra-gadā-dhara)

Tirtha: Cakrapuṣkariṇī

Type: kund

Listener: Viṣṇu

Scene: Viṣṇu, bearing conch, discus, and mace, excavates/creates a sacred pond (puṣkariṇī) with the spinning cakra; the earth opens to reveal pure waters, establishing Cakrapuṣkariṇī.

C
Cakrapuṣkariṇī
V
Viṣṇu

FAQs

Kāśī’s tīrthas embody divine cooperation, showing that sacred space is upheld by multiple forms of the Divine.

Cakrapuṣkariṇī tīrtha in Kāśī.

No specific rite is listed here; the verse provides the tīrtha’s origin and sanctifying act.