Skanda Purana — Kashi Khanda, Shloka 3

Devanagari script

सूत्रधार इव व्योम व्यायामपरिमापकः । त्रैविक्रमोंघ्रिदंडो वा प्रोद्दंडो गगनांगणे

Transliteration

sūtradhāra iva vyoma vyāyāmaparimāpakaḥ | traivikramoṃghridaṃḍo vā proddaṃḍo gaganāṃgaṇe

Translation

Tel un maître de scène mesurant l’étendue du ciel, il se tient dans la cour des cieux, pareil au bâton dressé du pied de Trivikrama.

Word by Word

• सूत्रधारः: stage-manager/holder of the thread
• सूत्रधारः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: सूत्रधार (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—सूत्रस्य धारः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• इव: like
• इव: Sambandha (Comparative particle/उपमा)
• Type: Indeclinable
• Root: इव (अव्यय)
• Form: उपमानवाचक-अव्यय (like/as if)

• व्योम: the sky
• व्योम: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: व्योमन् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/द्वितीया), एकवचन; (काव्ये कर्मवत्/उपमान-आश्रय)

• व्यायाम-परिमापकः: measurer of the expanse
• व्यायाम-परिमापकः: Karta (Predicate noun/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: व्यायाम (प्रातिपदिक) + परिमापक (प्रातिपदिक; परि+मा+ण्वुल्)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—व्यायामस्य परिमापकः (षष्ठी-तत्पुरुष)

• त्रैविक्रम-ओङ्घ्रि-दण्डः: the staff-like foot of Trivikrama
• त्रैविक्रम-ओङ्घ्रि-दण्डः: Karta (Alternative identification/कर्तृ)
• Type: Noun
• Root: त्रैविक्रम (प्रातिपदिक) + ओङ्घ्रि/अङ्घ्रि (प्रातिपदिक) + दण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; समासः—त्रैविक्रमस्य अङ्घ्रिदण्डः (षष्ठी-तत्पुरुष-श्रृंखला)

• वा: or
• वा: Sambandha (Discourse particle/विकल्प)
• Type: Indeclinable
• Root: वा (अव्यय)
• Form: विकल्पार्थक-अव्यय (disjunctive particle: “or”)

• प्रोद्-दण्डः: lofty staff-like (one)
• प्रोद्-दण्डः: Karta (Qualifier/कर्तृविशेषण)
• Type: Adjective
• Root: प्र+उद् (उपसर्ग) + दण्ड (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/प्रथमा), एकवचन; कर्मधारयः—प्रोद्गतः दण्डः (lofty/raised like a staff)

• गगन-अङ्गणे: in the courtyard of the sky
• गगन-अङ्गणे: Adhikaraṇa (Locus/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: गगन (प्रातिपदिक) + अङ्गण (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, सप्तमी (7th/सप्तमी), एकवचन; समासः—गगनस्य अङ्गणे (षष्ठी-तत्पुरुष)

Speaker

Narrator

Tirtha Mahatmya

Tirtha: Kāśī

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: In the courtyard of heaven, a figure stands like a cosmic stage-manager measuring the sky; alternatively he resembles the upraised staff-like leg of Trivikrama, towering into the firmament.

Characters & Entities

• Trivikrama (Vāmana)
• vyoma/gagana

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Divine and dharmic greatness is expressed through cosmic metaphors—suggesting that true spiritual stature ‘measures’ the heavens.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

None is named; the verse uses Vaiṣṇava cosmic symbolism within the Kāśī Khaṇḍa narrative.

What ritualistic prescription is mentioned?

None.