Skanda Purana — Brahma Khanda, Shloka 34

Devanagari script

पूर्वासु पश्चिमांतासु त्रिषु दिक्षु तपोऽचरत् । प्रादुर्भूतमहा विघ्नस्तत्तद्दिक्षु स कौशिकः

Transliteration

pūrvāsu paścimāṃtāsu triṣu dikṣu tapo'carat | prādurbhūtamahā vighnastattaddikṣu sa kauśikaḥ

Translation

Kauśika (Viśvāmitra) accomplit des austérités dans trois directions—vers l’Orient et jusqu’aux confins de l’Occident ; pourtant, en chacune d’elles, de grands obstacles se dressèrent devant lui.

Word by Word

• पूर्वासु: in the eastern (directions)
• पूर्वासु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: पूर्वा (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन; विशेषणम् (दिक्षु)

• पश्चिम-अन्तासु: in the western ends
• पश्चिम-अन्तासु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: पश्चिम (प्रातिपदिक) + अन्त (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन; समासः तत्पुरुषः (पश्चिमस्य अन्तः = western end); विशेषणम् (दिक्षु)

• त्रिषु: in three
• त्रिषु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Adjective
• Root: त्रि (संख्याप्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th), बहुवचन; संख्याविशेषणम् (दिक्षु)

• दिक्षु: in the directions
• दिक्षु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन

• तपः: austerity
• तपः: Karma (Object/कर्म)
• Type: Noun
• Root: तपस् (प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया (2nd/कर्म), एकवचन

• अचरत्: he practiced/performed
• अचरत्: Kriya (Action/क्रिया)
• Type: Verb
• Root: √चर् (धातु)
• Form: लङ् (Imperfect/past), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद

• प्रादुर्भूत-महा-विघ्नः: a great obstacle appeared
• प्रादुर्भूत-महा-विघ्नः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: प्रादुर्भूत (कृदन्त; प्रादुस् + √भू धातु, क्त) + महा (प्रातिपदिक) + विघ्न (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; समासः कर्मधारयः (प्रादुर्भूतः महाविघ्नः = a great obstacle that appeared)

• तत्-तत्: in each respective
• तत्-तत्: Visheshana (Qualifier/विशेषण)
• Type: Adjective
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: नपुंसकलिङ्ग, अव्ययीभाववत् पुनरुक्त-विशेषणम्; द्वितीया/सप्तमी-सामर्थ्ये ‘in each respective’ (दिक्षु इत्यस्य विशेषणम्)

• दिक्षु: in the directions
• दिक्षु: Adhikarana (Location/अधिकरण)
• Type: Noun
• Root: दिश् (प्रातिपदिक)
• Form: स्त्रीलिङ्ग, सप्तमी (7th/अधिकरण), बहुवचन

• सः: he
• सः: Karta (Subject/कर्ता)
• Type: Noun
• Root: तद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st/कर्ता), एकवचन; सर्वनाम

• कौशिकः: Kauśika (Viśvāmitra)
• कौशिकः: Apposition (Samānādhikaraṇa/समानाधिकरण)
• Type: Noun
• Root: कौशिक (प्रातिपदिक)
• Form: पुंलिङ्ग, प्रथमा (1st), एकवचन; गोत्र/पैत्रिक-नाम (epithet of Viśvāmitra)

Speaker

Sūta (Lomaharṣaṇa) narrating to the sages (deduced)

Tirtha Mahatmya

Type: kshetra

Visual Art Cues

Scene: Viśvāmitra performs austerities facing different directions; in each, a distinct ‘great obstacle’ appears—storm, temptation, fearsome apparition—yet he persists.

Characters & Entities

• Kauśika (Viśvāmitra)
• Vighna (obstacles)

FAQs

What is the primary spiritual lesson of this shloka?

Serious sādhana attracts tests; perseverance through vighnas is part of spiritual maturation.

Which specific holy site (Tirtha) is glorified here?

No single tīrtha is specified; the emphasis is on the geography of directions as stages of austerity.

What ritualistic prescription is mentioned?

Tapas as sustained practice; the verse highlights endurance amid obstacles rather than a formal rite.