Mantra 2
Rishi: Traditionally ascribed to the Puruṣa-sūkta seer-line (later Vedic attribution; often treated as śruti without a single human r̥ṣi in ritual pragmatics)
Devata: Puruṣa (cosmic Person) / Prajāpati (by bandhu)
Chandas: Triṣṭubh (Puruṣa-sūkta section)
Samhita Patha (Devanagari)
पुरु॑ष ए॒वेदᳪ सर्वं॒ यद्भू॒तं यच्च॑ भा॒व्य॒म् । उ॒तामृ॑त॒त्वस्येशा॑नो॒ यदन्ने॑नाति॒रोह॑ति
Transliteration
púruṣa evédáṃ sárvaṃ yád bhūtáṃ yác ca bhāvyàm | utā́mṛtatvásyeśā́no yád ánnenātiróhati
Translation
Le Puruṣa est, en vérité, ce Tout : ce qui fut et ce qui sera; et de plus il est le Seigneur de l’immortalité, en tant que, par la nourriture, il croît au-delà (de tout).
Padapatha (Word Analysis)
पुरुषः । एव । इदम् । सर्वम् । यत् । भूतम् । यत् । च । भाव्यम् । उत । अमृतत्वस्य । ईशानः । यत् । अन्नेन । अतिरोहति
Word by Word
पुरुषःthe Person (Puruṣa)
पुरुषः:
कर्तृ
TypeNoun
Rootपुरुष (प्रातिपदिक)
एवindeed, alone
एव:
—
TypeIndeclinable
Rootएव
इदम्this
इदम्:
कर्म (वाक्ये ‘सर्वम्’ इत्यस्य विशेष्य/समनाधिकरण)
TypePronoun
Rootइदम् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
सर्वम्all, the whole
सर्वम्:
कर्म/समनाधिकरण
TypeAdjective
Rootसर्व (प्रातिपदिक)
यत्whatever (that which)
यत्:
—
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
भूतम्has been, past
भूतम्:
—
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भूत (कृदन्त-प्रातिपदिक)
यत्and whatever (that which)
यत्:
—
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
चand
च:
—
TypeIndeclinable
Rootच
भव्यम्will be, future
भव्यम्:
—
TypeAdjective
Rootभू (धातु) → भव्यम् (कृदन्त-प्रातिपदिक)
उतand also
उत:
—
TypeIndeclinable
Rootउत
अमृतत्वस्यof immortality
अमृतत्वस्य:
सम्बन्ध (षष्ठी)
TypeNoun
Rootअमृतत्व (प्रातिपदिक)
ईशानःthe lord, ruler
ईशानः:
कर्तृ (समनाधिकरणे ‘पुरुषः’)
TypeAdjective
Rootईशान (कृदन्त-प्रातिपदिक; √ईश्)
यत्because/inasmuch as; that which
यत्:
—
TypePronoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
अन्नेनby/with food
अन्नेन:
करण
TypeNoun
Rootअन्न (प्रातिपदिक)
अतिरोहतिsurpasses, rises beyond
अतिरोहति:
क्रिया (कर्तृ = पुरुषः)
TypeVerb
Rootअति + √रुह् (रुहँ आरोहणे)
Entities Mentioned
P
PuruṣaP
PrajāpatiRitual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes