Mantra 13
Rishi: Puruṣa-sūkta tradition
Devata: Puruṣa; with implicit Dik-devatās and the three worlds
Chandas: Triṣṭubh
Samhita Patha (Devanagari)
नाभ्या॑ आसीद॒न्तरि॑क्षᳪ शी॒र्ष्णो द्यौ॒: सम॑वर्तत । प॒द्भ्यां भूमि॒र्दिश॒: श्रोत्रा॒त्तथा॑ लो॒काँ२ अ॑कल्पयन्
Transliteration
nā́bhyā āsīd antárikṣaṃ śī́rṣṇo dyáuḥ sám avartata | padbhyā́ṃ bhū́mir díśaḥ śrótrāt tathā́ lokā́n akalpayan ||
Translation
De son nombril naquit l’espace intermédiaire ; de sa tête se déploya le ciel. De ses pieds, la terre ; de son oreille, les directions : ainsi furent dûment ordonnés les mondes.
Padapatha (Word Analysis)
नाभ्याः । आसीत् । अन्तरिक्षम् । शीर्ष्णः । द्यौः । सम्-अवर्तत । पद्भ्याम् । भूमिः । दिशः । श्रोत्रात् । तथा । लोकान् । अकल्पयन् ।
Word by Word
नाभ्याःfrom the navel
नाभ्याः:
अपादान
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
आसीत्was / came to be
आसीत्:
(अस्ति-क्रियायाः) विधेय/क्रिया
TypeVerb
Root√अस् (भू-सत्तायाम्)
अन्तरिक्षम्the mid-space, atmosphere
अन्तरिक्षम्:
कर्तृ (आसीत् इत्यस्य कर्तृ/विषयः)
TypeNoun
Rootअन्तरिक्ष (प्रातिपदिक)
शीर्ष्णःfrom the head
शीर्ष्णः:
अपादान
TypeNoun
Rootशीर्षन् (प्रातिपदिक)
द्यौःthe heaven/sky
द्यौः:
कर्तृ (समवर्तत इत्यस्य कर्तृ)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
समवर्ततarose / came into being
समवर्तत:
क्रिया
TypeVerb
Rootसम् + √वृत् (वर्तने)
पद्भ्याम्by/from the two feet
पद्भ्याम्:
करण
TypeNoun
Rootपद् (प्रातिपदिक)
भूमिःthe earth
भूमिः:
कर्तृ (अकल्पयन् इत्यस्य कर्तृ)
TypeNoun
Rootभूमि (प्रातिपदिक)
दिशःthe directions
दिशः:
कर्तृ (अकल्पयन् इत्यस्य कर्तृ)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
श्रोत्रात्from the ear
श्रोत्रात्:
अपादान
TypeNoun
Rootश्रोत्र (प्रातिपदिक)
तथाthus, likewise
तथा:
(क्रियाविशेषणम्)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
लोकान्the worlds
लोकान्:
कर्म
TypeNoun
Rootलोक (प्रातिपदिक)
अकल्पयन्they arranged/formed
अकल्पयन्:
क्रिया
TypeVerb
Root√कॢप् (कल्पने/व्यवस्थायाम्) [अ- उपसर्गेण]
Entities Mentioned
P
PuruṣaD
Dyauḥ (Heaven)A
Antarikṣa (Mid-air)B
Bhūmi (Earth)D
Dik-devatās (Quarters/Directions)Ritual Context
Viniyoga (Ritual Application)
Commentary Summary
Philosophical Concepts
Vedic Cosmology
Academic Analysis
Cross References
Yogic Application
Chanting Notes