Previous Verse
Next Verse

Shiva Purana — Vayaviya Samhita, Shloka 21

न्यासत्रैविध्य-भूतशुद्धि-प्रक्रिया

Threefold Nyāsa and the Procedure of Elemental Purification

अथ यस्यास्त्यवसरो नास्ति वा मतिविभ्रमः । स विस्तीर्णेन कल्पेन न्यासकर्म समाचरेत् । तत्राद्यो मातृकान्यासो ब्रह्मन्यासस्ततः परः । तृतीयः प्रणवन्यासो हंसन्यासस्तदुत्तरः

atha yasyāstyavasaro nāsti vā mativibhramaḥ | sa vistīrṇena kalpena nyāsakarma samācaret | tatrādyo mātṛkānyāso brahmanyāsastataḥ paraḥ | tṛtīyaḥ praṇavanyāso haṃsanyāsastaduttaraḥ

Or, si quelqu’un a le temps et l’occasion — ou bien s’il y a trouble dans l’esprit — qu’il accomplisse le rite de nyāsa selon la procédure développée. Dans cette méthode, le premier est le Mātṛkā-nyāsa; vient ensuite le Brahma-nyāsa. Le troisième est le Praṇava-nyāsa, puis après cela le Haṃsa-nyāsa.

अथnow/then
अथ:
निपात
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय; आरम्भ/अनन्तर (now/then)
यस्यof whom/whose
यस्य:
सम्बन्ध (genitive)
TypeNoun
Rootयद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, एकवचन
अस्तिthere is
अस्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट् (present indicative), प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
अवसरःopportunity/time
अवसरः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootअवसर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
not
:
निषेध
TypeIndeclinable
Rootन (अव्यय)
Formअव्यय; निषेध (negation)
अस्तिthere is
अस्ति:
क्रिया
TypeVerb
Rootअस् (धातु)
Formलट्, प्रथमपुरुष, एकवचन
वाor
वा:
समुच्चय/विकल्प
TypeIndeclinable
Rootवा (अव्यय)
Formअव्यय; विकल्प (or)
मतिविभ्रमःconfusion of mind
मतिविभ्रमः:
कर्ता (Subject/कर्ता)
TypeNoun
Rootमति + विभ्रम (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (मतेः विभ्रमः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
सःhe
सः:
कर्ता
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
विस्तीर्णेनexpanded/detailed
विस्तीर्णेन:
करण (instrument-qualifier)
TypeAdjective
Rootविस्तीर्ण (प्रातिपदिक; √स्तॄ/स्तृ ‘to spread’ क्त)
Formक्त-प्रत्ययान्त विशेषण; पुं/नपुंसकलिङ्ग, तृतीया, एकवचन; ‘कल्पेन’ इति विशेषण
कल्पेनby a procedure/arrangement
कल्पेन:
करण (Instrument/करण)
TypeNoun
Rootकल्प (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, एकवचन
न्यासकर्मthe act of nyāsa
न्यासकर्म:
कर्म
TypeNoun
Rootन्यास + कर्मन् (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (न्यासस्य कर्म); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
समाचरेत्should perform properly
समाचरेत्:
क्रिया
TypeVerb
Rootसम्-आ-चर् (धातु)
Formविधिलिङ्, प्रथमपुरुष, एकवचन; परस्मैपद
तत्रthere/in that (practice)
तत्र:
अधिकरण (context)
TypeIndeclinable
Rootतत्र (अव्यय)
Formअव्यय; देश/प्रसङ्गवाचक (there/in that context)
आद्यःfirst
आद्यः:
विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootआद्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक विशेषण
मातृकान्यासःmātṛkā-nyāsa
मातृकान्यासः:
कर्ता/विधेय (predicate nominative)
TypeNoun
Rootमातृका + न्यास (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (मातृकायाः न्यासः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ब्रह्मन्यासःbrahma-nyāsa
ब्रह्मन्यासः:
कर्ता/विधेय
TypeNoun
Rootब्रह्मन् + न्यास (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (ब्रह्मणः न्यासः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
ततःthen
ततः:
काल/क्रम
TypeIndeclinable
Rootततः (अव्यय)
Formअव्यय; क्रमवाचक
परःnext
परः:
विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootपर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘next/after’ अर्थे विधेयविशेषण
तृतीयःthird
तृतीयः:
विशेषण
TypeAdjective
Rootतृतीय (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; क्रमवाचक
प्रणवन्यासःpraṇava-nyāsa
प्रणवन्यासः:
कर्ता/विधेय
TypeNoun
Rootप्रणव + न्यास (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (प्रणवस्य न्यासः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
हंसन्यासःhaṃsa-nyāsa
हंसन्यासः:
कर्ता/विधेय
TypeNoun
Rootहंस + न्यास (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष (हंसस्य न्यासः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तत्that
तत्:
सम्बन्ध (demonstrative)
TypeNoun
Rootतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, प्रथमा/द्वितीया, एकवचन; ‘तदुत्तरः’ इत्यत्र पूर्वपद
उत्तरःfollowing/after that
उत्तरः:
विशेषण (predicate adjective)
TypeAdjective
Rootउत्तर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘following’ अर्थे

Suta Goswami (narrating Shiva’s ritual teachings within the Vāyavīyasaṃhitā context)

Tattva Level: pashu

Shiva Form: Tatpuruṣa

Mantra: oṃ (praṇava); haṃsa/so’ham (haṃsa-mantra)

Role: teaching

S
Shiva

FAQs

It teaches that when one has sufficient time—or when the mind is unsettled—one should adopt the expanded nyāsa, systematically installing mantra-śakti in the body so the worship becomes inwardly aligned to Pati (Śiva) and the bonds (pāśa) loosen through disciplined awareness.

Nyāsa prepares the devotee’s body-mind as a purified seat for Saguna Śiva worship (including Liṅga-pūjā), so external offerings are matched by internal consecration—mantra and consciousness becoming fit to approach Śiva’s grace.

It prescribes a detailed nyāsa sequence—Mātṛkā-nyāsa, Brahma-nyāsa, Praṇava-nyāsa, and Haṃsa-nyāsa—combining mantra-installation with prāṇa-awareness (haṃsa/so’ham) to stabilize concentration before worship.