Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 93

The Exposition of the Maheśa Mantra

Mahēśa-mantra-prakāśana

परश्वेणवराभीतीर्दधानं विद्युदुज्ज्वलम् । चतुर्मुखं तत्पुरुषं त्रिनेत्रं पूर्वतोऽर्चयेत् ॥ ९३ ॥

paraśveṇavarābhītīrdadhānaṃ vidyudujjvalam | caturmukhaṃ tatpuruṣaṃ trinetraṃ pūrvato'rcayet || 93 ||

Tourné vers l’est, que l’on adore Tatpuruṣa—aux quatre visages et aux trois yeux—éclatant comme l’éclair, portant la hache (paraśu) et montrant les gestes d’octroi de grâces et d’intrépidité.

परश्वेणwith an axe
परश्वेण:
Karaṇa (करण)
TypeNoun
Rootपरशु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया विभक्ति (instrumental), एकवचन
वरboon
वर:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootवर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन (समाहार-निर्देशे)
अभीतीःfearlessness (gestures)
अभीतीः:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootअभीति (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, बहुवचन; ‘अभय’ इत्यर्थे
दधानम्bearing/holding
दधानम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeVerb
Rootधा (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमानकृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; (तत्पुरुषम् इति) विशेषण
विद्युत्-उज्ज्वलम्shining like lightning
विद्युत्-उज्ज्वलम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootविद्युत्-उज्ज्वल (प्रातिपदिक)
Formकर्मधारय-समास (‘विद्युदिव उज्ज्वलः’), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; (तत्पुरुषम् इति) विशेषण
चतुर्मुखम्four-faced
चतुर्मुखम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर्-मुख (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘यस्य चत्वारि मुखानि सः’), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषम् इति विशेषण
तत्पुरुषम्Tatpuruṣa (a form/aspect)
तत्पुरुषम्:
Karma (कर्म)
TypeNoun
Rootतत्-पुरुष (प्रातिपदिक)
Formतत्पुरुष-समास (नाम), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; पूज्यदेवता-विशेष (Tatpuruṣa form)
त्रिनेत्रम्three-eyed
त्रिनेत्रम्:
Viśeṣaṇa (विशेषण)
TypeAdjective
Rootत्रि-नेत्र (प्रातिपदिक)
Formबहुव्रीहि-समास (‘यस्य त्रीणि नेत्राणि सः’), पुंलिङ्ग, द्वितीया विभक्ति, एकवचन; तत्पुरुषम् इति विशेषण
पूर्वतःin the east / to the east
पूर्वतः:
Kriyāviśeṣaṇa (क्रियाविशेषण)
TypeIndeclinable
Rootपूर्व (प्रातिपदिक) + तस् (अव्यय)
Formतसिल्-प्रत्ययान्त अव्यय, देशवाचक क्रियाविशेषण (adverb of place: ‘from/in the east/front’)
अर्चयेत्should worship
अर्चयेत्:
Kriyā (क्रिया)
TypeVerb
Rootअर्च् (धातु)
Formविधिलिङ् (optative), प्रथमपुरुष, एकवचन, परस्मैपद

Narada (teaching a technical worship/vidhi sequence, in the Narada–Sanatkumara dialogue frame)

Vrata: none

Primary Rasa: bhakti

Secondary Rasa: adbhuta

T
Tatpuruṣa

FAQs

It teaches precise dhyāna (visualization) and dik-krama (directional order): the practitioner begins worship in the east by contemplating Tatpuruṣa with defined marks (radiance, faces, eyes, and gestures), aligning mind and ritual act.

Bhakti here is expressed as focused upāsanā: devotion becomes concrete through reverent, detailed contemplation of the deity’s form and attributes, stabilizing attention and reverence during pūjā.

It highlights ritual procedure and iconographic specification used in śrauta/smārta-style worship—directional orientation (east), prescribed dhyāna-lakṣaṇas (form-features), and hand-symbol meanings (varada/abhaya) as part of technical vidhi.