Previous Verse
Next Verse

Narada Purana — Purva Bhaga, Shloka 120

Mokṣopāya: Bhakti-rooted Jñāna and the Aṣṭāṅga Yoga of Viṣṇu-Meditation

रेचकः पूरकश्चैव कुंभकः शून्यकस्तथा । एवं चतुर्विधः प्रोक्तः प्राणायामो मनीषिभिः ॥ २० ॥

recakaḥ pūrakaścaiva kuṃbhakaḥ śūnyakastathā | evaṃ caturvidhaḥ proktaḥ prāṇāyāmo manīṣibhiḥ || 20 ||

Expiration (recaka), inspiration (pūraka), rétention (kuṃbhaka) et pause vide (śūnyaka) : ainsi les sages déclarent-ils le prāṇāyāma quadruple.

रेचकःexhalation (recaka)
रेचकः:
Karta (कर्ता/Enumerated item)
TypeNoun
Rootरेचक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
पूरकःinhalation (pūraka)
पूरकः:
Karta (कर्ता/Enumerated item)
TypeNoun
Rootपूरक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formसमुच्चय-अव्यय (and)
एवindeed
एव:
Sambandha (सम्बन्ध/Emphasis)
TypeIndeclinable
Rootएव (अव्यय)
Formअवधारण-अव्यय (indeed/just)
कुंभकःretention (kumbhaka)
कुंभकः:
Karta (कर्ता/Enumerated item)
TypeNoun
Rootकुम्भक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
शून्यकःemptiness-phase (śūnyaka)
शून्यकः:
Karta (कर्ता/Enumerated item)
TypeNoun
Rootशून्यक (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
तथाalso; likewise
तथा:
Sambandha (सम्बन्ध/Connector)
TypeIndeclinable
Rootतथा (अव्यय)
Formसमुच्चय/प्रकार-अव्यय (and also/likewise)
एवम्thus
एवम्:
Sambandha (सम्बन्ध/Adverbial)
TypeIndeclinable
Rootएवम् (अव्यय)
Formप्रकार-अव्यय (thus)
चतुर्विधःfourfold
चतुर्विधः:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootचतुर् (संख्या) + विध (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; द्विगु-समास (चत्वारो विधा यस्य)
प्रोक्तःis said
प्रोक्तः:
Karta (कर्ता/Predicate adjective)
TypeVerb
Rootप्र + वच् (धातु) → प्रोक्त (कृदन्त)
Formभूतकर्मणि कृदन्त, पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; ‘प्राणायामः’ इत्यस्य विशेषण
प्राणायामःprāṇāyāma
प्राणायामः:
Karta (कर्ता/Subject)
TypeNoun
Rootप्राण (प्रातिपदिक) + आयाम (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; षष्ठी-तत्पुरुष (प्राणस्य आयामः)
मनीषिभिःby sages; by the wise
मनीषिभिः:
Karana (करण/Instrumental agent)
TypeNoun
Rootमनीषिन् (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया-विभक्ति (3rd/Instrumental), बहुवचन

Sanatkumara (teaching Narada in a yogic/disciplinary context)

Vrata: none

Primary Rasa: shanta

Secondary Rasa: none

N
Narada
S
Sanatkumara

FAQs

It codifies prāṇāyāma as a precise fourfold discipline, indicating that mastery of breath-regulation is a foundational inner practice for steadiness of mind and progress toward liberation.

While the verse is technical and yogic, it supports bhakti indirectly: regulated breath stabilizes attention and purity, making japa, remembrance of the Lord, and devotional meditation more focused and uninterrupted.

It highlights applied yogic discipline (a śāstric auxiliary practice used alongside dharma and mantra-japa), giving clear operational categories—exhale, inhale, retain, and the empty pause—useful for structured sādhanā.