Previous Verse
Next Verse

Srimad Bhagavatam — Panchama Skandha, Shloka 9

Kāla-cakra and the Motions of the Sun, Moon, Stars, and Grahas

Bhāgavata Jyotiṣa Framework

अथ चापूर्यमाणाभिश्च कलाभिरमराणां क्षीयमाणाभिश्च कलाभि: पितृणामहोरात्राणि पूर्वपक्षापरपक्षाभ्यां वितन्वान: सर्वजीवनिवहप्राणो जीवश्चैकमेकं नक्षत्रं त्रिंशता मुहूर्तैर्भुङ्क्ते ॥ ९ ॥

atha cāpūryamāṇābhiś ca kalābhir amarāṇāṁ kṣīyamāṇābhiś ca kalābhiḥ pitṝṇām aho-rātrāṇi pūrva-pakṣāpara-pakṣābhyāṁ vitanvānaḥ sarva-jīva-nivaha-prāṇo jīvaś caikam ekaṁ nakṣatraṁ triṁśatā muhūrtair bhuṅkte.

Quand la lune croît, ses portions lumineuses augmentent chaque jour, faisant le jour pour les devas et la nuit pour les pitṛs; quand elle décroît, elle fait la nuit pour les devas et le jour pour les pitṛs. Ainsi, elle traverse chaque constellation en trente muhūrtas (une journée entière). Répandant une fraîcheur semblable au nectar qui favorise la croissance des grains, le dieu Lune est tenu pour la vie de tous les êtres et reçoit le nom de Jīva.

अथthen
अथ:
Sambandha (सम्बन्ध/discourse)
TypeIndeclinable
Rootअथ (अव्यय)
Formअव्यय (discourse particle)
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (conjunction)
आपूर्यमाणाभिःby (its) increasing (phases)
आपूर्यमाणाभिः:
Karana (करण/instrument qualifier)
TypeAdjective
Rootआ-पॄ (धातु)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle), स्त्रीलिङ्ग, तृतीया (3rd/Instrumental), बहुवचन; कलाभिः विशेषणम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (conjunction)
कलाभिःby phases/parts
कलाभिः:
Karana (करण/instrument)
TypeNoun
Rootकला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
अमराणाम्of the gods
अमराणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
TypeNoun
Rootअमर (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
क्षीयमाणाभिःby (its) waning (phases)
क्षीयमाणाभिः:
Karana (करण/instrument qualifier)
TypeAdjective
Rootक्षि (धातु)
Formवर्तमानकाले कर्मणि कृदन्त (present passive participle), स्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन; कलाभिः विशेषणम्
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (conjunction)
कलाभिःby phases/parts
कलाभिः:
Karana (करण/instrument)
TypeNoun
Rootकला (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
पितॄणाम्of the Pitṛs (ancestors)
पितॄणाम्:
Sambandha (सम्बन्ध/genitive)
TypeNoun
Rootपितृ (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, षष्ठी, बहुवचन
अहोरात्राणिdays and nights
अहोरात्राणि:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootअहोरात्र (प्रातिपदिक)
Formसमास: द्वन्द्व (अहः+रात्रम्); नपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, बहुवचन
पूर्वपक्षापरपक्षाभ्याम्by the bright and dark fortnights
पूर्वपक्षापरपक्षाभ्याम्:
Karana (करण/instrument)
TypeNoun
Rootपूर्व-पक्ष-अपर-पक्ष (प्रातिपदिक)
Formसमास: द्वन्द्व (पूर्वपक्षः + अपरपक्षः); पुंलिङ्ग, तृतीया, द्विवचन
वितन्वानःspreading/expanding
वितन्वानः:
Karta (कर्ता/subject qualifier)
TypeAdjective
Rootवि-तन् (धातु)
Formशतृ-प्रत्ययान्त वर्तमान कृदन्त (present active participle), पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; चन्द्रमणः विशेषणम्
सर्वजीवनिवहप्राणःthe life-breath of all multitudes of beings
सर्वजीवनिवहप्राणः:
Karta (कर्ता/appositive to subject)
TypeNoun
Rootसर्व-जिव-निवह-प्राण (प्रातिपदिक)
Formसमास: तत्पुरुष (सर्वेषां जीवानां निवहस्य प्राणः); पुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन; चन्द्रमणः उपाधि
जीवःthe living principle
जीवः:
Karta (कर्ता/appositive)
TypeNoun
Rootजीव (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, प्रथमा, एकवचन
and
:
Sambandha (सम्बन्ध/connector)
TypeIndeclinable
Rootच (अव्यय)
Formअव्यय (conjunction)
एकम्one
एकम्:
Karma (कर्म/object qualifier)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; नक्षत्रम् विशेषणम्
एकम्each single
एकम्:
Karma (कर्म/object qualifier)
TypeAdjective
Rootएक (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन; पुनरुक्ति (emphatic repetition)
नक्षत्रम्lunar mansion (nakṣatra)
नक्षत्रम्:
Karma (कर्म/object)
TypeNoun
Rootनक्षत्र (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्ग, द्वितीया, एकवचन
त्रिंशताby thirty
त्रिंशता:
Karana (करण/instrument)
TypeAdjective
Rootत्रिंशत् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्ग/नपुंसकलिङ्ग संख्याशब्द, तृतीया, एकवचन; मुहूर्तैः सह संख्याविशेषणम्
मुहूर्तैःby muhūrtas (time units)
मुहूर्तैः:
Karana (करण/instrument)
TypeNoun
Rootमुहूर्त (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्ग, तृतीया, बहुवचन
भुङ्क्तेtraverses/consumes
भुङ्क्ते:
Kriya (क्रिया/predicate)
TypeVerb
Rootभुज् (धातु)
Formलट् (Present), प्रथमपुरुष, एकवचन; आत्मनेपद
C
Candra (the Moon)
A
Amarāḥ (Devas)
P
Pitaraḥ (Pitṛs)

FAQs

This verse states that the Moon passes through one nakṣatra in thirty muhūrtas, moving from one lunar mansion to the next in a measured cycle.

He explains how the Moon’s waxing and waning kalās structure time as the bright and dark fortnights, affecting the reckoning of day and night for devas and Pitṛs.

It encourages mindful living with sacred time—seeing days, nights, and lunar cycles as divinely ordered, and aligning one’s sādhana and gratitude (especially toward ancestors and devas) with disciplined rhythms.