Previous Verse
Next Verse

Srimad Bhagavatam — Dvadasha Skandha, Shloka 6

Kriyā-yoga, the Virāṭ-Puruṣa Mapping, and the Sun-God’s Monthly Expansions

एतद् वै पौरुषं रूपं भू: पादौ द्यौ: शिरो नभ: । नाभि: सूर्योऽक्षिणी नासे वायु: कर्णौ दिश: प्रभो: ॥ ६ ॥ प्रजापति: प्रजननमपानो मृत्युरीशितु: । तद्बाहवो लोकपाला मनश्चन्द्रो भ्रुवौ यम: ॥ ७ ॥ लज्जोत्तरोऽधरो लोभो दन्ता ज्योत्स्‍ना स्मयो भ्रम: । रोमाणि भूरुहा भूम्नो मेघा: पुरुषमूर्धजा: ॥ ८ ॥

etad vai pauruṣaṁ rūpaṁ bhūḥ pādau dyauḥ śiro nabhaḥ nābhiḥ sūryo ’kṣiṇī nāse vāyuḥ karṇau diśaḥ prabhoḥ

Voici la forme du Puruṣa universel du Seigneur : la terre est Ses pieds, le ciel Sa tête, l’espace Son nombril ; le soleil Ses yeux, le vent Ses narines, les directions Ses oreilles. Prajāpati est Son organe de génération, apāna (la mort) Son anus ; les gardiens des mondes sont Ses bras, la lune Son mental, Yama Ses sourcils. La pudeur est Sa lèvre inférieure, l’avidité Sa lèvre supérieure ; la clarté lunaire Ses dents, l’illusion Son sourire ; les arbres sont Ses poils et les nuages les cheveux de Sa tête.

एतत्this
एतत्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootएतद् (सर्वनाम-प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; सर्वनाम
वैindeed
वै:
Sambandha/Particle (सम्बन्ध/निपात)
TypeIndeclinable
Rootवै (अव्यय)
Formनिश्चयार्थक-अव्यय (emphatic particle)
पौरुषम्of the Puruṣa/cosmic person
पौरुषम्:
Visheshana (विशेषण)
TypeAdjective
Rootपौरुष (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्; विशेषणम्
रूपम्form
रूपम्:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootरूप (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्
भूःearth
भूः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootभू (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
पादौ(are) the two feet
पादौ:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootपाद (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया द्विवचनम्
द्यौःheaven
द्यौः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootद्यौ (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
शिरःhead
शिरः:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootशिरस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्
नभःsky/space
नभः:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootनभस् (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया एकवचनम्
नाभिःnavel
नाभिः:
Karta (कर्ता)
TypeNoun
Rootनाभि (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
सूर्यःthe sun
सूर्यः:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootसूर्य (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्; (सन्धिः: सूर्योऽक्षिणी = सूर्यः अक्षिणी)
अक्षिणीthe two eyes
अक्षिणी:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootअक्षि (प्रातिपदिक)
Formनपुंसकलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया द्विवचनम्
नासेthe two nostrils
नासे:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootनासा (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया द्विवचनम्
वायुःwind/air
वायुः:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootवायु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा एकवचनम्
कर्णौthe two ears
कर्णौ:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootकर्ण (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे प्रथमा/द्वितीया द्विवचनम्
दिशःthe directions
दिशः:
Samanadhikarana (समानाधिकरण)
TypeNoun
Rootदिश् (प्रातिपदिक)
Formस्त्रीलिङ्गे प्रथमा बहुवचनम्
प्रभोःof the Lord
प्रभोः:
Sambandha (सम्बन्ध)
TypeNoun
Rootप्रभु (प्रातिपदिक)
Formपुंलिङ्गे षष्ठी एकवचनम् (genitive)

Various aspects of material creation, such as the earth, the sun and the trees, are sustained by various limbs of the universal body of the Lord. Thus they are considered nondifferent from Him, as described in this verse, which is meant for meditation.