Adhyaya 73: Rudra’s Hymn: Vision of Nārāyaṇa, the Emergence of the Ādityas, and the Mutual Boon of Hari and Hara

Verse 1

रुद्र उवाच । शृणु चान्यद् द्विजश्रेष्ठ कौतूहलसमन्वितम् । अपूर्वभूतं सलिले मग्नेन मुनिपुङ्गव ॥ ७३.१ ॥

Rudra dijo: «Oh, el mejor de los dos veces nacidos, escucha también otro relato, colmado de maravilla: algo sin precedente, tal como lo refirió un toro entre los sabios, que había quedado sumergido en las aguas».

Verse 2

ब्रह्मणाऽहं पुरा सृष्टः प्रोक्तश्च सृज वै प्रजाः । अविज्ञानसमर्थोऽहं निमग्नः सलिले द्विज ॥ ७३.२ ॥

«En tiempos antiguos fui creado por Brahmā y se me dijo: “Crea, en verdad, a las criaturas”. Pero, por falta de conocimiento, oh dos veces nacido, no fui capaz y me hundí en las aguas».

Verse 3

तत्र यावत् क्षणं चैकें तिष्ठामि परमेश्वरम् । अङ्गुष्ठमात्रं पुरुषं ध्यायन् प्रयतमानसः ॥ ७३.३ ॥

«Allí, aunque sólo por un instante, permanezco firme meditando en el Señor Supremo, contemplando al Puruṣa imaginado del tamaño de un pulgar, con la mente recogida y disciplinada».

Verse 4

तावज्जलात् समुत्तस्थुः प्रलयाग्निसमप्रभाः । पुरुषा दश चैकाश्च तापयन्तोऽंशुभिर्जलम् ॥ ७३.४ ॥

Entonces, de las aguas surgieron seres—diez y uno—cuyo resplandor era semejante al fuego del pralaya, calentando el agua con sus rayos.

Verse 5

मया पृष्टाः के भवन्तो जलादुत्तीऱ्य तेजसा । तापयन्तो जलं छेदं क्व वा यास्यथ संशत ॥ ७३.५ ॥

Cuando pregunté: «¿Quiénes sois?», habéis emergido del agua con fulgor, calentando el agua y abriéndola—decidme, ¿adónde vais en verdad, todos juntos?

Verse 6

एवमुक्ता मया ते तु नोचुः किञ्चन सत्तमाः । एवमेव गतास्तूष्णीं ते नरा द्विजपुङ्गव ॥ ७३.६ ॥

Aunque así les hablé, aquellos excelentes varones no dijeron nada; y de ese modo, oh el más eminente entre los nacidos dos veces, aquellos hombres se marcharon en silencio.

Verse 7

ततस्तेषामनु महापुरुषोऽतीवशोभनः । स तस्मिन् मेघसंकाशः पुण्डरीकनिभेक्षणः ॥ ७३.७ ॥

Luego, tras ellos, apareció allí el Gran Ser, sumamente espléndido; su fulgor era como nube, y sus ojos semejaban un loto blanco.

Verse 8

तमहम् पृष्टवान् कस्त्वं के चेमे पुरुषा गताः । किं वा प्रयोजनमिह कथ्यतां पुरुषर्षभ ॥ ७३.८ ॥

Entonces pregunté: «¿Quién eres tú, y quiénes son estos hombres que han venido aquí? ¿Cuál es, en verdad, el propósito en este lugar? Dímelo, oh toro entre los hombres».

Verse 9

पुरुष उवाच । य एते वै गताः पूर्वं पुरुषा दीप्ततेजसः । आदित्यास्ते त्वरं यान्ति ध्याता वै ब्रह्मणा भव ॥ ७३.९ ॥

Puruṣa dijo: «Aquellos seres radiantes que han partido antes—habiendo meditado en Brahman—avanzan con presteza hacia los Ādityas (la esfera solar)»។

Verse 10

सृष्टिं सृजति वै ब्रह्मा तदर्थं यान्त्यमी नराः । प्रतिपालनाय तस्यास्तु सृष्टेर्देव न संशयः ॥ ७३.१० ॥

Brahmā, en verdad, engendra la creación; con ese propósito avanzan estas gentes. Y para la protección y el sostenimiento de esa creación, oh Deva, no hay duda alguna.

Verse 11

शम्भुरुवाच । भगवन् कथं जानीषे महापुरुषसत्तम । भवेतिनाम्ना तत्सर्वं कथयस्व परो ह्यहम् ॥ ७३.११ ॥

Śambhu dijo: «Oh Bhagaván, oh el mejor entre los grandes Puruṣas, ¿cómo conoces esto? Explícame por completo todo lo relativo a quien es llamado con el nombre “Bhavetī”, pues yo estoy más alejado de ese conocimiento.»

Verse 12

एवमुक्तस्तु रुद्रेण स पुमान् प्रत्यभाषत । अहं नारायणो देवो जलशायी सनातनः ॥ ७३.१२ ॥

Así interpelado por Rudra, aquel ser respondió: «Yo soy Nārāyaṇa, el Deva: eterno, el que reposa sobre las aguas.»

Verse 13

दिव्यं चक्षुर्भवतु वै तव मां पश्य यत्नतः । एवमुक्तस्तदा तेन यावद् पश्याम्यहं तु तम् ॥ ७३.१३ ॥

«Que tengas, en verdad, visión divina; mírame con empeño.» Dicho esto por él en aquel momento, permanecí hasta que yo, por mi parte, pude contemplarlo.

Verse 14

तावदङ्गुष्ठमात्रं तु ज्वलद्भास्करतेजसम् । तमेवाहं प्रपश्यामि तस्य नाभौ तु पङ्कजम् ॥ ७३.१४ ॥

Hasta aquí contemplo sólo esa forma, apenas del tamaño de un pulgar, con el resplandor de un sol ardiente; y en su ombligo veo un loto.

Verse 15

ब्रह्माणं तत्र पश्यामि आत्मानं च तदङ्कतः । एवं दृष्ट्वा महात्मानं ततो हर्षमुपागतः । तं स्तोतुं द्विजशार्दूल मतिर्मे समजायत ॥ ७३.१५ ॥

Allí contemplo a Brahmā, y también a mí mismo sentado en su regazo. Al ver así a aquel gran ser, fui sobrecogido por el júbilo. Oh tigre entre los nacidos dos veces, en mí surgió el pensamiento de alabarlo.

Verse 16

तस्य मूर्तौ तु जातायां सक्तोत्रेणानेन सुव्रत । स्तुतो मया स विश्वात्मा तपसा स्मृतकर्मणा ॥ ७३.१६ ॥

Cuando su forma manifestada apareció, oh tú de buenos votos, ese Ser Universal fue alabado por mí con este himno—mediante la disciplina ascética y mediante acciones realizadas con recuerdo consciente.

Verse 17

रुद्र उवाच । नमोऽस्त्वनन्ताय विशुद्धचेतसे सरूपरूपाय सहस्रबाहवे । सहस्ररश्मिप्रवराय वेधसे विशालदेहाय विशुद्धकर्मिणे ॥ ७३.१७ ॥

Rudra dijo: “Homenaje al Infinito, de conciencia purificada; al que es con forma y más allá de la forma, el de mil brazos; al Creador (Vedhas), el más excelso entre los de mil rayos; al de vasto cuerpo, cuyas acciones son inmaculadas.”

Verse 18

समस्तविश्वार्थिहाराय शम्भवे सहस्रसूर्यानिलतिग्मतेजसे । समस्तविद्याविधृताय चक्रिणे समस्तगीर्वाणनुते सदाऽनघ ॥ ७३.१८ ॥

Saludo reverente a Śambhu, el que elimina todas las aflicciones del mundo, cuyo fulgor penetrante es como el de mil soles y el viento; saludo al Cakrin, sustentador de todo saber, el que empuña el disco; siempre alabado por todos los dioses—oh Inmaculado, sin pecado.

Verse 19

अनादिदेवोऽच्युत शेषशेखर प्रभो विभो भूतपते महेश्वर । मरुत्पते सर्वपते जगत्पते भुवः पते भुवनपते सदा नमः ॥ ७३.१९ ॥

Oh Dios sin comienzo—oh Acyuta, joya cimera de Śeṣa; oh Señor, oh Omnipresente; oh dueño de los seres, oh Maheśvara; oh señor de los Maruts, señor de todo, señor del mundo; oh señor de la tierra, señor del cosmos—homenaje constante sea a Ti.

Verse 20

जलेश नारायण विश्वशंकर क्षितीश विश्वेश्वर विश्वलोचन । शशाङ्कसूर्याच्युत वीर विश्वगाऽप्रतर्क्यमूर्तेऽमृतमूर्तिरव्ययः ॥ ७३.२० ॥

Oh Señor de las aguas, Nārāyaṇa—bienhechor del universo; Señor de la tierra; Señor de todo; el que todo lo ve; (tú que eres) luna y sol; Acyuta; héroe—tu forma está más allá del razonamiento; forma de inmortalidad, imperecedera.

Verse 21

ज्वलधूताशार्चिविरुद्धमण्डल प्रपाहि नारायण विश्वतोमुख । नमोऽस्तु देवार्त्तिहरामृताव्यय प्रपाहि मां शरणगतं सदाच्युत ॥ ७३.२१ ॥

Oh Nārāyaṇa, cuyo rostro mira en todas direcciones, protégeme—tú cuyo ámbito de poder se opone a las llamas ardientes y a su fulgor. Homenaje a ti: removedor de la aflicción de los dioses, inmortal e imperecedero. Protégeme a mí, que he venido a refugiarme, oh Acyuta eterno.

Verse 22

वक्त्राण्यनेकानि विभो तवाहं पश्यामि मध्यस्थगतं पुराणम् । ब्रह्माणमीशं जगतां प्रसूतिं नमोऽस्तु तुभ्यं तु पितामहाय ॥ ७३.२२ ॥

Oh Poderoso, contemplo tus muchos rostros, y veo al Brahmā primordial situado en el centro (dentro de ti)—el Señor, origen de los mundos. Homenaje a ti, en verdad, como Pitāmaha, el Gran Abuelo.

Verse 23

संसारचक्रभ्रमणैरनेकैः क्वचिद् भवान् देववरादिदेव । सन्मार्गिभिर्ज्ञानविशुद्धसत्त्वै-रूपास्यसे किं प्रलपाम्यहं त्वाम् ॥ ७३.२३ ॥

A través de muchas vueltas en la rueda del saṃsāra, a veces tú te manifiestas como la Deidad suprema—oh el más excelso entre los dioses. Los que siguen el sendero verdadero, con el ser purificado por el conocimiento, te contemplan en diversas formas; ¿qué más puedo decir, hablándote a ti?

Verse 24

एकं भवन्तं प्रकृतेः परस्ताद् यो वेत्त्यसौ सर्वविदादिबोध्धा । गुणा न तेषु प्रसभं विभेद्या विशालमूर्तिर्हि सुसूक्ष्मरूपः ॥ ७३.२४ ॥

Quien de veras te conoce como el Uno, más allá de Prakṛti, se vuelve conocedor de todo y despertador del entendimiento. Los guṇa no pueden forzadamente diferenciarte ni dividirte; pues eres vasto en forma y, sin embargo, de naturaleza sumamente sutil.

Verse 25

निर्वाक्यो निर्मनो विगतेन्द्रियोऽसि कर्माभवान्नो विगतैककर्मा । संसारवांस्त्वं हि न तादृशोऽसि पुनः कथं देववरासि वेद्यः ॥ ७३.२५ ॥

Estás sin palabra, sin mente y más allá de los sentidos; estás libre de la condición del acto y careces de un único acto definible. Y, sin embargo, se dice que estás en el saṃsāra—en verdad no eres de tal índole; entonces, ¿cómo, oh el más excelso de los dioses, puedes ser conocido?

Verse 26

मूर्तामूर्तं त्वतुलं लभ्यते ते परं वपुर् देव विशुद्धभावैः । संसारविच्छित्तिकरैर् यजद्भि- रतोऽवसीयेत चतुर्भुजस्त्वम् ॥ ७३.२६ ॥

Oh Deva, tu forma suprema—con forma y más allá de la forma, e incomparable—es alcanzada por quienes poseen disposición purificada. Que tú, el de cuatro brazos, quedes firmemente establecido en la devoción de aquellos adoradores cuyos ritos cortan el enredo mundano.

Verse 27

परं न जानन्ति यतो वपुस्ते देवादयोऽप्यद्भुतकारणं तत् । अतोऽवतारोक्ततनुं पुराणमाराधयेयुः कमलासनाद्याः ॥ ७३.२७ ॥

Puesto que ni siquiera los dioses y otros conocen plenamente tu forma suprema, cuya causa es maravillosa, por ello Brahmā (el sentado en el loto) y los demás deben venerar este Purāṇa, cuyo cuerpo se expresa mediante el relato del avatāra.

Verse 28

न ते वपुर्विश्वसृगब्जयोनिर् एकान्ततो वेद महानुभावः । परं त्वहं वेद्मि कविं पुराणं भवन्तमाद्यं तपसा विशुद्धः ॥ ७३.२८ ॥

Ni siquiera Brahmā—nacido del loto y creador del universo—conoce tu forma en su totalidad, oh magnánimo. Pero yo, purificado por la austeridad, te conozco como el seer-poeta antiguo, el Primordial, el primer principio.

Verse 29

पद्मासनो मे जनकः प्रसिद्धश्चैतत्प्रसूतावसकृत्पुराणैः । सम्बोध्यते नाथ न मद्विधोऽपि विदुर्भवन्तं तपसा विहीनाः ॥ ७३.२९ ॥

Mi progenitor, el célebre Padmāsana (Brahmā), es invocado repetidas veces en los Purāṇa como el originador de esta creación. Sin embargo, oh Señor, ni siquiera alguien como yo te comprende de verdad; quienes carecen de tapas (austeridad) no te conocen.

Verse 30

ब्रह्मादिभिस्तत्प्रवरैरबोध्यं त्वां देव मूर्खाः स्वमनन्तनत्या । प्रबोधमिच्छन्ति न तेषु बुद्धिरुदारकीर्त्तिष्वपि वेदहीनाः ॥ ७३.३० ॥

Oh Deva, Tú no eres aprehensible ni siquiera para Brahmā y los más excelsos entre tales seres; y, sin embargo, los necios, por sus propias e interminables reverencias, desean ‘despertarte’. En ellos no hay discernimiento: aunque estén ligados a una fama elevada, permanecen faltos de comprensión védica.

Verse 31

जन्मान्तरैर्वेदविदां विवेक- बुद्धिर्भवेन्नाथ तव प्रसादात् । त्वल्लब्धलाभस्य न मानुषत्वं न देवगन्धर्वगतिः शिवं स्यात् ॥ ७३.३१ ॥

Oh Señor, a través de nacimientos en muchas vidas, la inteligencia discerniente de quienes conocen el Veda surge por Tu gracia. Para aquel cuya ganancia se obtiene por Ti, ni la mera condición humana ni siquiera el transitar entre dioses y Gandharvas constituye el bien supremo.

Verse 32

त्वं विष्णुरूपोऽसि भवान् सुसूक्ष्मः स्थूलोऽसि चेदं कृतकृत्यतायाः । स्थूलः सुसूक्ष्मः सुलभोऽसि देव त्वद्वाह्यवृत्त्या नरके पतन्ति ॥ ७३.३२ ॥

Tú eres de forma viṣṇuica: sumamente sutil, y también te manifiestas como lo burdo (tangible). En verdad, éste es el estado de haber cumplido lo que debía cumplirse. Oh deidad, eres burdo y sutil, y fácilmente accesible; quienes viven con una conducta externa a Ti (desatendiendo Tu principio rector) caen en el infierno.

Verse 33

किमुच्यते वा भवति स्थितेऽस्मिन् खात्मीन्दुवह्न्यर्कमहीमरुद्भिः । तत्त्वैः सतोयैः समरूपधारि-ण्यात्मस्वरूपे विततस्वभावे ॥ ७३.३३ ॥

¿Qué puede decirse, en verdad, cuando este principio permanece—adoptando una forma uniforme a través de los elementos: espacio, el sí mismo (principio interior), la luna, el fuego, el sol, la tierra y el viento, junto con los principios que incluyen el agua—y (aun así) mora en su propia esencia, desplegado en su naturaleza inherente?

Verse 34

इति स्तुतिं मे भगवन्ननन्त जुषस्व भक्तस्य विशेषतश्च । सृष्टिं सृजस्वेति तवोदितस्य सर्वज्ञतां देहि नमोऽस्तु विष्णो ॥ ७३.३४ ॥

Así pues, oh Bienaventurado, oh Ananta, acepta este himno mío—en especial como ofrenda de un devoto. Y puesto que has declarado: «Crea la creación», concédeme la omnisciencia (sarvajñatā). Homenaje a Viṣṇu.

Verse 35

चतुर्मुखो यो यदि कोटिवक्त्रो भवेनरः क्वापि विशुद्धचेताः । स ते गुणानामयुतैरनेकैर्वदेत् तदा देववर प्रसीद ॥ ७३.३५ ॥

Aun si alguna persona, en cualquier lugar, con mente purificada, llegara a ser de cuatro rostros—o incluso dotada de millones de bocas—con todo, sólo podría hablar de tus cualidades por incontables decenas de miles; por ello, oh el mejor de los dioses, sé propicio.

Verse 36

समाधियुक्तस्य विशुद्धबुद्धेः त्वद्भावभावैकमनोऽनुगस्य । सदा हृदिस्थोऽसि भवान्नमस्ते न सर्वगस्यास्ति पृथग्व्यवस्था ॥ ७३.३६ ॥

Para quien está unido al samādhi, de intelecto purificado, y que sigue con mente unificada en la contemplación de tu estado y de tu ser, tú moras siempre en el corazón; salutación a ti. Pues lo que todo lo penetra no tiene una localización separada y distinta.

Verse 37

इति प्रकाशं कृतमेतदीश स्तवं मया सर्वगतं विबुद्ध्वा । संसारचक्रक्रममाणयुक्त्या भीतं पुनीह्यच्युत केवलत्वम् ॥ ७३.३७ ॥

Así, oh Señor, habiendo comprendido que eres omnipresente, he compuesto claramente este himno. Por el razonamiento de que soy arrastrado en el giro de la rueda del saṃsāra, he sentido temor. Oh Acyuta, purifícame y concédeme la soledad absoluta/la liberación perfecta (kevalatva).

Verse 38

श्रीवराह उवाच । इति स्तुतस्तदा देवो रुद्रेणामिततेजसा । उवाच वाक्यं सन्तुष्टो मेघगम्भीरनिःस्वनः ॥ ७३.३८ ॥

Dijo Śrī Varāha: Entonces, alabado por Rudra de esplendor inconmensurable, la deidad—complacida—pronunció palabras con una voz profunda como un nubarrón de trueno.

Verse 39

विष्णुरुवाच । वरं वरय भद्रं ते देव देव उमापते । न भेदश्चावयोर् देव एकावावामुभावपि ॥ ७३.३९ ॥

Viṣṇu dijo: «Elige un don; que te sea propicio, oh señor de los dioses, consorte de Umā. Oh deva, no hay diferencia entre nosotros; en verdad, ambos somos uno».

Verse 40

रुद्र उवाच । ब्रह्मणाऽहं नियुक्तस्तु प्रजाः सृज इति प्रभो । तत्र ज्ञानं प्रयच्छस्व त्रिविधं भूतभावनम् ॥ ७३.४० ॥

Rudra dijo: «Oh Señor, Brahmā me ha encomendado diciendo: “Crea a los seres”. Por ello, concédeme ese conocimiento, triple, que favorece el surgimiento de los seres vivientes».

Verse 41

विष्णुरुवाच । सर्वज्ञस्त्वं न सन्देहो ज्ञानराशिः सनातनः । देवानां च परं पूज्यः सर्वदा त्वं भविष्यसि ॥ ७३.४१ ॥

Viṣṇu dijo: «Eres omnisciente, no hay duda; eres un tesoro eterno de conocimiento. Y también entre los dioses, siempre serás el más digno de veneración suprema».

Verse 42

एवमुक्तः पुनर्वाक्यमुवाचोमापतिर्मुदा । अन्यं देहि वरं देव प्रसिद्धं सर्वजन्तुषु ॥ ७३.४२ ॥

Así interpelado, Omāpati (Śiva) habló de nuevo con gozo: «Oh Deva, concédeme otro don, uno que sea célebre entre todos los seres vivientes».

Verse 43

मूर्तो भूत्वा भवानेव मामाराधय केशव । मां वहस्व च देवेश वरं मत्तो गृहीण च । येनाहं सर्वदेवानां पूज्यात् पूज्यतरो भवे ॥ ७३.४३ ॥

«Tomando una forma manifiesta, tú mismo, oh Keśava, adórame. Llévame también, oh Señor de los dioses, y acepta un don de mí, para que yo llegue a ser más digno de veneración que los venerados entre todos los dioses».

Verse 44

विष्णुरुवाच । देवकार्यावतारेषु मानुषत्वमुपागतः । त्वामेवाराधयिष्यामि त्वं च मे वरदो भव ॥ ७३.४४ ॥

Dijo Viṣṇu: «En las encarnaciones emprendidas para la obra de los dioses, habiendo asumido condición humana, te adoraré a ti solo; y tú, por tu parte, sé para mí dador de dones».

Verse 45

यत् त्वयोक्तं वहस्वेति देवदेव उमापते । सोऽहं वहामि त्वां देवं मेघो भूत्वा शतं समाः ॥ ७३.४५ ॥

«Puesto que dijiste: “Llévame”, oh dios de dioses, oh Señor de Umā, por ello te llevaré, oh Deidad, haciéndome nube, durante cien años».

Verse 46

एवमुक्त्वा हरिर्मेघः स्वयं भूत्वा महेश्वरम् । उज्जहार जलात् तस्माद् वाक्यं छेदमुवाच ह ॥ ७३.४६ ॥

Habiendo hablado así, Hari—haciéndose él mismo nube—alzò a Maheśvara de aquellas aguas y, después, pronunció una declaración decisiva.

Verse 47

ये एते दश चैकाश्च पुरुषाः प्राकृताः प्रभो । ते वैराजा महीं याता आदित्या इति संज्ञिताः ॥ ७३.४७ ॥

Oh Señor, estos diez y el uno—estos puruṣas primordiales (prākṛta)—han ido a la Tierra como seres ‘Vairāja’ y reciben la designación de ‘Ādityas’.

Verse 48

मदांशो द्वादशो यस्तु विष्णुनामा महीतले । अवतीर्णो भवन्तं तु आराधयति शंकर ॥ ७३.४८ ॥

Oh Śaṅkara, aquel que es la duodécima porción de mí—de nombre Viṣṇu—ha descendido a la tierra y te rinde adoración.

Verse 49

एवमुक्त्वा स्वकादंशात् सृष्ट्वादित्यं घनं तथा । नारायणः शब्दवच्च न विद्मः क्व लयं गतः ॥ ७३.४९ ॥

Habiendo hablado así, y habiendo creado de una porción de su propio cuerpo tanto al Sol como a la densa nube, Nārāyaṇa—como si fuera un mero sonido—desapareció; no sabemos en qué disolución, o a dónde, fue a parar.

Verse 50

रुद्र उवाच । एवमेष हरिर्देवः सर्वगः सर्वभावनः । वरदोऽभूत् पुरा मह्यं तेनाहं दैवतैर्वरः ॥ ७३.५० ॥

Dijo Rudra: «Así, este dios Hari—omnipresente y el que hace manifestarse todos los estados del ser—en otro tiempo me concedió dones; por ello soy tenido por el más excelso entre los dioses»។

Verse 51

नारायणात् परो देवो न भूतो न भविष्यति । एतद् रहस्यं वेदानां पुराणानां च सत्तम । मया वः कीर्तितं सर्वं यथा विष्णुरिहेज्यते ॥ ७३.५१ ॥

Más allá de Nārāyaṇa no hay deidad superior: ninguna ha existido ni existirá. Oh el mejor de los oyentes, éste es el sentido secreto de los Vedas y de los Purāṇas. Os he expuesto por completo cómo debe ser venerado aquí Viṣṇu.