Adhyaya 72: Instruction on the Unity of the Triad (Brahmā–Viṣṇu–Rudra)

Verse 1

श्रीवराह उवाच । सर्वज्ञं सर्वकर्त्तारं भवं रुद्रं पुरातनम् । प्रणम्य प्रयतोऽगस्त्यः पप्रच्छ परमेश्वरम् ॥ ७२.१ ॥

Dijo Śrī Varāha: Habiéndose postrado con atención disciplinada, Agastya interrogó al Señor Supremo—al antiguo Rudra, Bhava, el omnisciente y el agente universal.

Verse 2

अगस्त्य उवाच । भवान् ब्रह्मा च विष्णुश्च त्रयमेतत् त्रयी स्मृता । दीपोऽग्निर्दोपसंयोगैः सर्वशास्त्रेषु सर्वतः ॥ ७२.२ ॥

Agastya dijo: «Tú, Brahmā y Viṣṇu: esta tríada es recordada como la “Trayī” (la forma védica triple). Así como una lámpara se manifiesta por el fuego al unirse sus componentes, así este principio se enseña por doquier en todos los śāstras».

Verse 3

कस्मिन् प्रधानः भगवान् काले कस्मिन्नधोक्षजः । ब्रह्मा वा एतदाचक्ष्व मम देव त्रिलोचन ॥ ७२.३ ॥

«¿En qué momento el Bienaventurado Señor es el principio primario, y en qué momento lo es el Trascendente, Adhokṣaja? Oh deidad de tres ojos, dímelo—tal como lo explicaría Brahmā.»

Verse 4

रुद्र उवाच । विष्णुरेव परं ब्रह्म त्रिभेदमिह पठ्यते । वेदसिद्धान्तमार्गेषु तन्न जानन्ति मोहतः ॥ ७२.४ ॥

Rudra dijo: «Sólo Viṣṇu es el Brahman supremo; aquí se recita como poseedor de una distinción triple. Sin embargo, por ilusión, la gente no comprende esa verdad a lo largo de los caminos de las conclusiones establecidas de los Vedas.»

Verse 5

विषप्रवेशने धातुस्तत्र श्नु प्रत्ययादनु । विष्णुर्यः सर्वदेवेषु परमात्मा सनातनः ॥ ७२.५ ॥

La raíz verbal (dhātu) se entiende en el sentido de «entrar/penetrar» (praveśana); allí, conforme al sufijo *śnu*. Aquel que es Viṣṇu—que penetra a todos los dioses—es el Paramātman, el Ser supremo, eterno.

Verse 6

योऽयं विष्णुस्तु दशधा कीर्त्यते चैैकधा द्विजाः । स आदित्यो महाभाग योगैश्वर्यसमन्वितः ॥ ७२.६ ॥

Oh, nacidos dos veces: este Viṣṇu es celebrado de diez maneras y también como una sola Realidad. Él es Āditya (el Sol), el muy afortunado, dotado de la soberanía yóguica (yoga-aiśvarya).

Verse 7

स देवकार्याणि सदा कुरुते परमेश्वरः । मनुष्यभावमाश्रित्य स मां स्तौति युगे युगे । लोकमार्गप्रवृत्त्यर्थं देवकार्यार्थसिद्धये ॥ ७२.७ ॥

Ese Señor Supremo cumple siempre las tareas de los dioses. Asumiendo condición humana, me alaba era tras era—para poner en marcha el sendero del mundo y para que se consumen los fines de la obra divina.

Verse 8

अहं च वरदस्तस्य द्वापरे द्वापरे द्विज । अहं च तं सदा स्तौमि श्वेतद्वीपे कृते युगे ॥ ७२.८ ॥

Y yo, oh dos veces nacido, fui también su otorgador de dones en la era Dvāpara—sí, en la Dvāpara. Y en la era Kṛta, en Śvetadvīpa, lo alabo continuamente.

Verse 9

सृष्टिकाले चतुर्वक्त्रं स्तौमि कालो भवामि च । ब्रह्मा देवासुरा स्तौति मां सदा तु कृते युगे । लिङ्गमूर्तिं च मां देवा यजन्ते भोगकाङ्क्षिणः ॥ ७२.९ ॥

En el tiempo de la creación, alabo al de Cuatro Rostros (Brahmā) y también me convierto en Kāla (el Tiempo). En la Kṛta Yuga, Brahmā, junto con dioses y asuras, me alaba sin cesar. Y los dioses, deseosos de goce, me veneran en la forma del Liṅga.

Verse 10

सहस्रशीर्षकं देवं मनसा तु मुमुक्षवः । यजन्ते यं स विश्वात्मा देवो नारायणः स्वयम् ॥ ७२.१० ॥

Quienes anhelan la liberación adoran con la mente a esa deidad de mil cabezas; él es el Alma del mundo—Nārāyaṇa mismo.

Verse 11

ब्रह्मयज्ञेन ये नित्यं यजन्ते द्विजसत्तमाः । ते ब्रह्माणं प्रीणयन्ति वेदो ब्रह्मा प्रकीर्तितः ॥ ७२.११ ॥

Los mejores entre los dos veces nacidos que realizan siempre el brahma-yajña alegran a Brahmā; pues el Veda es proclamado como Brahmā.

Verse 12

नारायणः शिवो विष्णुः शङ्करः पुरुषोत्तमः । एतैस्तु नामभिर्ब्रह्म परं प्रोक्तं सनातनम् । तं च चिन्तामयं योगं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥ ७२.१२ ॥

“(Él es) Nārāyaṇa, Śiva, Viṣṇu, Śaṅkara, el Ser Supremo. Con estos nombres se enuncia el Brahman supremo y eterno; y los sabios describen esa realidad como un yoga hecho de conciencia contemplativa.”

Verse 13

पशूनां शमनं यज्ञे होमकर्म च यद्भवेत् । तदोमिति च विख्यातं तत्राहं संव्यवस्थितः ॥ ७२.१३ ॥

Aquel acto que, en un sacrificio, se convierte en la apaciguación de los seres y en el rito de la oblación (homa) es conocido como “Om”; y allí Yo permanezco firmemente establecido.

Verse 14

कर्मवेदयुजां विप्र ब्रह्मा विष्णुर्महेश्वरः । वयं त्रयोऽपि मन्त्राद्या नात्र कार्या विचारणा ॥ ७२.१४ ॥

Oh brāhmaṇa, para quienes unen el Veda con las obras rituales, Brahmā, Viṣṇu y Maheśvara—nosotros tres—somos en verdad las autoridades rectoras, manifestadas desde el mantra; en esto no se requiere más deliberación.

Verse 15

अहं विष्णुस्तथा वेदा ब्रह्म कर्माणि चाप्युत । एतत् त्रयं त्वेकमेव न पृथग्भावयेत् सुधीः ॥ ७२.१५ ॥

“Yo soy Viṣṇu; asimismo (son) los Vedas, el Brahman y también las acciones rituales. Pero esta tríada es en verdad una sola; el sabio no debe concebirla como separada.”

Verse 16

योऽन्यथा भावयेदेतत् पक्षपातेन सुव्रत । स याति नरकं घोरं रौरवं पापपूरुषः ॥ ७२.१६ ॥

Oh, de buenos votos: quien, por parcialidad, interprete esta enseñanza de otro modo, ese pecador irá al terrible infierno llamado Raurava.

Verse 17

अहं ब्रह्मा च विष्णुश्च ऋग्यजुः साम एव च । नैतस्मिन् भेदमस्यास्ति सर्वेषां द्विजसत्तम ॥ ७२.१७ ॥

«Yo soy Brahmā y también soy Viṣṇu; soy asimismo el Ṛg, el Yajus y el Sāma (Vedas). En esto no hay diferencia alguna entre ellos, oh el mejor de los dos veces nacidos».