Adhyaya 6: The Puṇḍarīkākṣapāraka Hymn and Puṣkara Tīrtha: The Account of King Vasu’s Release from Sin

Verse 1

धरण्युवाच । स वसुः संशयच्छेदं प्राप्य रैभ्यश्च सत्तमः । उभौ किं चक्रतुर्देव श्रुत्वा चाङ्गिरसं वचः ॥ ६.१ ॥

Dijo Dharaṇī: «Oh deidad, después de que Vasu y el excelso Raibhya obtuvieron la disipación de su duda, ¿qué hicieron ambos al oír las palabras de Aṅgiras?»

Verse 2

श्रीवराह उवाच । स वसुः सर्वधर्मज्ञः स्वराज्यं प्रतिपालयन् । अयजद् बहुभिर्यज्ञैर्महद्भिर्भूरिदक्षिणैः ॥ ६.२ ॥

Śrī Varāha dijo: Aquel Vasu, conocedor de todos los aspectos del dharma, mientras gobernaba su propio reino, celebró muchos sacrificios: grandes ritos acompañados de abundantes dádivas sacerdotales (dakṣiṇā).

Verse 3

कर्मकाण्डेन देवेशं हरिं नारायणं प्रभुम् । तोषयामास राजेन्द्रस्तमभेदेन चिन्तयन् ॥ ६.३ ॥

Mediante el karma-kāṇḍa, la vía de la acción ritual, el mejor de los reyes complació al Señor de los dioses—Hari, Nārāyaṇa, el Soberano—contemplándolo como no diferente del Principio supremo.

Verse 4

ततः कालेन महता तस्य राज्ञो मतिः किल । निवृत्तराज्यभोगस्य द्वन्द्वस्यान्तमुपेयुषी ॥ ६.४ ॥

Luego, con el transcurso de mucho tiempo, se dice que la comprensión del rey se apartó de los goces del poder real y llegó al fin de las dualidades (dvandva) que atan la vida mundana.

Verse 5

ततः पुत्रं विवस्वन्तं श्रेष्ठं भ्रातृशतस्य ह । अभिषिच्य स्वके राज्ये तपोवनमुपागमत् ॥ ६.५ ॥

Después, tras consagrar mediante la unción real (abhiṣeka) a su hijo Vivasvant—en verdad el primero entre cien hermanos—en su propio reino, partió hacia el bosque de austeridades, el tapo-vana.

Verse 6

पुष्करं नाम तीर्थानां प्रवरं यत्र केशवः । पुण्डरीकाक्षनामाऽस्तु पूज्यते तत्परायणैः ॥ ६.६ ॥

Puṣkara es proclamado el más excelso entre los lugares de peregrinación, pues allí Keśava—también llamado Puṇḍarīkākṣa—es venerado por quienes se consagran devotamente a Él.

Verse 7

तत्र गत्वा स राजर्षिः काश्मीराधिपतिर्वसुः । अतितीव्रेण तपसा स्वशरीरमशोषयत् ॥ ६.७ ॥

Al llegar allí, el sabio real Vasu, señor de Kāśmīra, mediante una ascesis sumamente intensa hizo que su propio cuerpo se consumiera y se secara.

Verse 8

पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तवं भक्त्या जपन् बुधः । आरिराधयिषुर्देवं नारायणमकल्मषम् । स्तोत्रान्ते तल्लयं प्राप्तः स राजा राजसत्तमः ॥ ६.८ ॥

Pero el sabio, recitando con devoción el himno llamado “Puṇḍarīkākṣapāra”, deseoso de propiciar al dios Nārāyaṇa, el Inmaculado, al concluir el canto aquel rey—el mejor de los reyes—alcanzó la absorción en Él.

Verse 9

धरण्युवाच । पुण्डरीकाक्षपारं तु स्तोत्रं देव कथं स्मृतम् । कीदृशं तन्ममाचक्ष्व परमेश्वर तत्त्वतः ॥ ६.९ ॥

Dijo Dharaṇī: «Oh dios, ¿cómo se recuerda en la tradición el himno llamado “Puṇḍarīkākṣa-pāra”? ¿Cuál es su naturaleza? Oh Parameśvara, explícamelo con veracidad, conforme a su sentido esencial».

Verse 10

श्रीवराह उवाच । नमस्ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते मधुसूदन । नमस्ते सर्वलोकेश नमस्ते तिग्मचक्रिणे ॥ ६.१० ॥

Śrī Varāha dijo: «Homenaje a Ti, oh el de ojos de loto; homenaje a Ti, oh Madhusūdana, vencedor de Madhu. Homenaje a Ti, oh Señor de todos los mundos; homenaje a Ti, oh portador del disco afilado».

Verse 11

विश्वमूर्तिं महाबाहुं वरदं सर्वतेजसम् । नमामि पुण्डरीकाक्षं विद्याऽविद्यात्मकं विभुम् ॥ ६.११ ॥

Me postro ante el Señor de ojos de loto, omnipenetrante: cuya forma es el universo, de grandes brazos, dador de dones, colmado de todo esplendor; el Soberano que es a la vez naturaleza de conocimiento y de no-conocimiento.

Verse 12

आदिदेवं महादेवं वेदवेदाङ्गपारगम् । गम्भीरं सर्वदेवानां नमामि मधुसूदनम् ॥ ६.१२ ॥

Me postro ante Madhusūdana: el Dios primordial, el Gran Dios, que ha traspasado y dominado el sentido del Veda y de los Vedāṅgas; de naturaleza profunda y el más excelso entre todos los dioses.

Verse 13

विश्वमूर्तिं महामूर्तिं विद्यांमूर्तिं त्रिमूर्तिकम् । कवचं सर्वदेवानां नमस्ये वारिजेक्षणम् ॥ ६.१३ ॥

Me inclino ante el de ojos de loto: forma del universo, gran forma, encarnación del conocimiento sagrado y de triple manifestación; él es la coraza protectora de todos los dioses.

Verse 14

सहस्रशीर्षिणं देवं सहस्राक्षं महाभुजम् । जगत्संव्याप्य तिष्ठन्तं नमस्ये परमेश्वरम् ॥ ६.१४ ॥

Me postro ante el Señor Supremo: el Dios de mil cabezas, mil ojos y poderosos brazos, que permanece abarcándolo todo y penetrando el universo entero.

Verse 15

शरण्यं शरणं देवं विष्णुं जिष्णुं सनातनम् । नीलमेघप्रतीकाशं नमस्ये चक्रपाणिनम् ॥ ६.१५ ॥

Me postro ante Viṣṇu: refugio de quienes buscan amparo, el verdadero refugio; el siempre victorioso (Jiṣṇu), el eterno (Sanātana), cuyo fulgor se asemeja a una nube oscura de lluvia, y que porta el disco (cakra) en su mano.

Verse 16

शुद्धं सर्वगतं नित्यं व्योमरूपं सनातनम् । भावाभावविनिर्मुक्तं पश्ये सर्वगं हरिम् ॥ ६.१६ ॥

Contemplo a Hari: puro, omnipresente, eterno, de naturaleza semejante al espacio, primordial; libre de la dualidad de ser y no ser, presente en todas partes.

Verse 17

नान्यत्किञ्चित्प्रपश्यामि व्यतिरिक्तं त्वयाऽच्युत । त्वन्मयं च प्रपश्यामि सर्वमेतच्चराचरम् ॥ ६.१७ ॥

Oh Acyuta, no percibo nada en absoluto separado de ti. En verdad, percibo todo esto—lo móvil y lo inmóvil—como impregnado de ti.

Verse 18

एवं तु वदतस्तस्य मूर्त्तिमान् पुरुषः किल । निर्गत्य देहान्नीलाभो घनचण्डो भयंकरः ॥ ६.१८ ॥

Mientras hablaba así, se dice que un ser personificado, con forma corpórea, salió de su cuerpo: de tono azul oscuro, como nube densa, feroz y aterrador.

Verse 19

रक्ताक्षो ह्रस्वकायस्तु दग्धस्थूणासमप्रभः । उवाच प्राञ्जलिर्भूत्वा किं करोमि नराधिप ॥ ६.१९ ॥

De ojos rojos y de baja estatura, con un resplandor como el de un poste carbonizado, habló con las manos juntas: «¿Qué he de hacer, oh señor de los hombres?»

Verse 20

राजोवाच । कोऽसि किं कार्यमिह ते कस्मादागतवानसि । एतन्मे कथय व्याध एतदिच्छामि वेदितुम ॥ ६.२० ॥

El rey dijo: «¿Quién eres? ¿Qué propósito tienes aquí y de dónde has venido? Dímelo, oh cazador; deseo saberlo.»

Verse 21

व्याध उवाच । पूर्वं कलियुगे राजन् राजा त्वं दक्षिणापथे । पूर्णधर्मोद्भवः श्रीमान् जनस्थाने विचक्षणः ॥ ६.२१ ॥

Dijo el cazador: «Antaño, en la era de Kali, oh rey, tú fuiste un rey en la región meridional; ilustre, nacido del dharma pleno, y perspicaz en Janasthāna».

Verse 22

स कदाचिद् भवान् वीर तुरगैः परिवारितः । अरण्यमागतो हन्तुं श्वापदानि विशेषतः ॥ ६.२२ ॥

En cierta ocasión, oh héroe, rodeado de caballos, llegaste al bosque para dar muerte a las fieras—en especial a las que depredan a otros seres.

Verse 23

तत्र त्वया अन्यकामेन मृगवेषधरो मुनिः । दण्डयुग्मेन दूरे तु पातितो धरणीतले ॥ ६.२३ ॥

Allí, impulsado por otro deseo, golpeaste desde lejos con un par de bastones a un sabio que llevaba el disfraz de un ciervo, y cayó sobre la tierra.

Verse 24

सद्यो मृतश्च विप्रेन्द्रस्त्वं च राजन् मुदा युतः । हरिणोऽयं हत इति यावत् पश्यसि पार्थिव । तावन्मृगवपुर्विप्रो मृतः प्रस्त्रवणे गिरौ ॥ ६.२४ ॥

El más excelso brāhmaṇa murió al instante; y tú también, oh rey, lleno de júbilo, mirabas pensando: «Este ciervo ha sido abatido», oh soberano. Entretanto, aquel brāhmaṇa, cuyo cuerpo era de ciervo, yacía muerto en Prastravaṇa, en la montaña.

Verse 25

तं दृष्ट्वा त्वं महाराज क्षुभितेन्द्रियमाणसः । गृहं गतस्ततोऽन्यस्य कस्यचित् कथितं त्वया ॥ ६.२५ ॥

Al verlo, oh gran rey, tus sentidos y tu mente se agitaron; regresaste a casa y, después, se lo contaste a alguna otra persona.

Verse 26

ततः कतिपयाहस्य त्वया रात्रौ नरेश्वर । ब्रह्महत्याभयाद्भीतचित्तेनैतद्विचिन्तितम् । कृत्यं करोमि शान्त्यर्थं मुच्यते येन पातकात् ॥ ६.२६ ॥

Entonces, pasados algunos días, oh señor de los hombres, durante la noche, con la mente atemorizada por el temor al pecado de matar a un brahmán, reflexionaste así: «Realizaré un rito de apaciguamiento, por el cual se obtiene la liberación del pecado».

Verse 27

ततस्त्वया महाराज सकृन्नारायणं प्रभुम् । संचिन्त्य द्वादशी शुद्धा त्वया राजन्नुपोषिता ॥ ६.२७ ॥

Luego, oh gran rey, tras contemplar siquiera una vez al Señor Nārāyaṇa, tú, oh rey, observaste un ayuno puro en el día de Dvādaśī (el duodécimo día lunar).

Verse 28

नारायणो मे सुप्रीत इति प्रोक्त्वा शुभेऽहनि । गौर्दत्ता विधिना सद्यो मृतोऽस्युदरशूलतः ॥ ६.२८ ॥

En un día auspicioso, tras declarar: «Nārāyaṇa está complacido conmigo», se dio una vaca conforme al rito; sin embargo, él murió de inmediato a causa de un dolor en el vientre.

Verse 29

अभुक्तो द्वादशीधर्मे यत् तत्रापि च कारणम् । कथयामि भवत्पत्नी नाम्ना नारायणी शुभा ॥ ६.२९ ॥

En cuanto a por qué permaneció sin comer aun observando la disciplina del voto de Dvādaśī—también esa causa—la explicaré. Se refiere a tu esposa auspiciosa, llamada Nārāyaṇī.

Verse 30

सा कण्ठगेन प्राणेन व्याहृता तेन ते गतिः । कल्पमेकं महाराज जाता विष्णुपुरे तव ॥ ६.३० ॥

Pronunciada por ella con el aliento vital detenido en la garganta, aquella palabra se volvió la causa de tu destino. Oh gran rey, por un kalpa entero tu estado quedó establecido en tu ciudad de Viṣṇu (Viṣṇupura).

Verse 31

अहं च तव देहस्थः सर्वं जानामि चाक्षयम् । ब्रह्मग्रहॊ महाघोरः पीडयामीति मे मतिः ॥ ६.३१ ॥

Y yo también, morando en tu cuerpo, lo sé todo sin merma. Sin embargo, este es mi pensamiento: «Un Brahma-graha, sumamente terrible, me está atormentando».

Verse 32

तावद्विष्णोस्तु पुरुषैः किङ्करैर्मुसलैरहम् । प्रहतः सङ्क्षयं यातस्ततस्ते रोमकूपतः । स्वर्गस्थस्यापि राजेन्द्र स्थितोऽहं स्वेन तेजसा ॥ ६.३२ ॥

Entonces, golpeado con mazas por los servidores de Viṣṇu, fui llevado a la destrucción; después de ello, oh señor de los reyes, permanecí—por mi propio resplandor—en los poros de tu cuerpo, aun cuando estabas en el cielo.

Verse 33

ततोऽहःकल्पनिर्वृत्ते रात्रिकल्पे च सत्तम । इदानीमादिसृष्टौ तु कृते नृपतिसत्तम ॥ ६.३३ ॥

Luego, cuando el ciclo del día (del tiempo cósmico) llegó a su término, y también el ciclo de la noche, oh el mejor de los virtuosos; ahora, en la creación primordial que acontece en la era Kṛta, oh el mejor de los reyes, (escucha/considera).

Verse 34

सम्भूतस्त्वं महाराज राज्ञः सुमनसो गृहे । काश्मीरदेशाधिपतेरहं चाङ्गरुहैस्तव ॥ ६.३४ ॥

Oh gran rey, tú naciste en la casa del rey Sumanas; y yo también nací como tu descendencia, del soberano de la tierra de Kāśmīra.

Verse 35

यज्ञैरिष्टं त्वयानेकैर्बहुभिश्चाप्तदक्षिणैः । न चाहं तैरपहतो विष्णुस्मरणवर्जितैः ॥ ६.३५ ॥

Has realizado muchos sacrificios, y muchos de ellos estuvieron provistos de las debidas ofrendas y estipendios rituales; sin embargo, no quedo verdaderamente satisfecho con esos ritos cuando carecen del recuerdo de Viṣṇu.

Verse 36

इदानीं यत् त्वया स्तोत्रं पुण्डरीकाक्षपारकम् । पठितं तत्प्रभावेन विहायाङ्गरुहाण्यहम् । एकीभूतः पुनर्जातो व्याधरूपो नृपोत्तम ॥ ६.३६ ॥

Ahora, oh el mejor de los reyes, por la eficacia del himno que recitaste—el que ensalza a Puṇḍarīkākṣa—he desechado las excrecencias de mi cuerpo; vuelto a la integridad, he renacido de nuevo en la forma de un cazador.

Verse 37

अहं भगवतः स्तोत्रं श्रुत्वा प्राक्पापमूर्त्तिना । मुक्तोऽस्मि धर्मबुद्धिर्मे वर्त्तते साम्प्रतं विभो ॥ ६.३७ ॥

Al escuchar el himno al Bienaventurado Señor, yo—que antes encarnaba el pecado antiguo—he quedado liberado; y ahora, oh poderoso, en mí mora una mente inclinada al dharma.

Verse 38

एतच्छ्रुत्वा वचो राजा परं विस्मयमागतः । वरेण चन्दयामास तं व्याधं राजसत्तमः ॥ ६.३८ ॥

Al oír estas palabras, el rey quedó sobrecogido de profundo asombro; y aquel rey excelso quiso entonces complacer al cazador concediéndole un don.

Verse 39

राजोवाच । स्मारितोऽस्मि यथा व्याध त्वया जन्मान्तरं गतम् । तथा त्वं मत्प्रसादेन धर्मव्याधो भविष्यसि ॥ ६.३९ ॥

El rey dijo: «Oh cazador, por ti he sido recordado de lo que pasó en un nacimiento anterior. Por ello, con mi favor, llegarás a ser un “dharmavyādha”, un cazador justo».

Verse 40

यश्चैतत् पुण्डरीकाक्षपारगं शृणुयात् परम् । तस्य पुष्करयात्रायां विधिस्नानफलं भवेत् ॥ ६.४० ॥

Y quienquiera que escuche con devoción este relato supremo acerca de Puṇḍarīkākṣa, para esa persona—durante la peregrinación a Puṣkara—surgirá el mérito equivalente al fruto de un baño ritual realizado conforme al rito prescrito.

Verse 41

श्रीवराह उवाच । एवमुक्त्वा ततो राजा विमानवरमास्थितः । परेण तेजसा योगमवापाशेषधारिणि ॥ ६.४१ ॥

Dijo Śrī Varāha: Habiendo hablado así, el rey montó entonces un excelente vimāna; y, oh Portador de todo sin resto, alcanzó la unión del yoga mediante un resplandor supremo.