Adhyaya 4: On Nārāyaṇa’s Ten Avatāras and Eightfold Manifestations, and the Account of King Aśvaśirā

Verse 1

धरण्युवाच । योऽसौ नारायणो देवः परमात्मा सनातनः । भगवन् सर्वभावेन उताहो नेति शंस मे ॥ ४.१ ॥

Dharā (la Tierra) dijo: «Aquel Nārāyaṇa—Dios, el Supremo Sí mismo eterno—oh Bienaventurado, ¿debe afirmarse en todo sentido, o debe abordarse mediante el “no esto” (neti)? Explícamelo.»

Verse 2

श्रीवराह उवाच । मत्स्यः कूर्मो वराहश्च नरसिंहोऽथ वामनः । रामो रामश्च कृष्णश्च बुद्धः कल्की च ते दश ॥ ४.२ ॥

Śrī Varāha dijo: «Matsya, Kūrma y Varāha; Narasiṁha, luego Vāmana; Rāma y (Paraśu-)Rāma; Kṛṣṇa; Buddha; y Kalkī: éstos son tus diez (avatāras)».

Verse 3

इत्येताः कथितास्तस्य मूर्त्तयो भूतधारिणि । दर्शनं प्राप्तुमिच्छूनां सोपानानीव शोभते ॥ ४.३ ॥

Así, han sido descritas estas mūrti (formas manifiestas) de Él, oh Sustentador de los seres; para quienes desean alcanzar el darśana (visión) de Él, resplandecen como peldaños de una escalera.

Verse 4

यत् तस्य परमं रूपं तन्न पश्यन्ति देवताः । अस्मदादिस्वरूपेण पूरयन्ति ततो धृतिम् ॥ ४.४ ॥

Esa forma suprema de Él, los dioses no la perciben. Por ello, asumiendo formas que comienzan por las nuestras, sostienen y colman la firmeza y el valor.

Verse 5

ब्रह्मा भगवतो मूर्त्या रजसस्तमसस्तथा । याभिः संस्थाप्यते विश्वं स्थितौ संचाल्यते च ह ॥ ४.५ ॥

Brahmā—junto con las mūrti del Señor asociadas con rajas y tamas—por medio de ellas el universo es establecido, y en el estado de mantenimiento (sthiti) también es puesto en movimiento.

Verse 6

त्वमेकाऽस्य देवस्य मूर्तिराद्या धराधरे । द्वितीया सलिलं मूर्तिस्तृतीया तैजसी स्मृता ॥ ४.६ ॥

Oh portador de la Tierra, tú eres la primera mūrti de esa deidad; la segunda mūrti se entiende como el agua, y la tercera se recuerda como el fulgor ígneo.

Verse 7

चतुर्थी वायुमूर्तिः स्यादाकाशाख्या तु पञ्चमी । एतास्तु मूरतयस्तस्य क्षेत्रज्ञत्वं हि मद्धियाम् । मूर्त्तित्रयं तथा तस्य इत्येताश्चाष्टमूर्तयः ॥ ४.७ ॥

La cuarta se dice que es la forma como Viento, y la quinta es llamada Éter (Ākāśa). Estas formas suyas han de entenderse, según mi comprensión, como indicación de su condición de «kṣetrajña», el Conocedor del Campo. Asimismo, existe su tríada de formas; así, éstas son las ocho formas (aṣṭamūrti).

Verse 8

अभिव्याप्तिमिदं सर्वं जगन्नारायणेन ह । इत्येतत् कथितं देवि किमन्यच्छ्रोतुमिच्छसि ॥ ४.८ ॥

«Este universo entero está penetrado por completo por Nārāyaṇa»—así ha sido declarado. Oh Diosa, esto ha sido explicado; ¿qué más deseas oír?

Verse 9

धरण्युवाच । नारदेनैवमुक्तस्तु तदा राजा प्रियव्रतः । कृतवान् किं ममाचक्ष्व प्रसादात् परमेश्वर ॥ ४.९ ॥

Dijo Dharaṇī: Así interpelado por Nārada, el rey Priyavrata respondió entonces: «Dime: por el favor (prasāda) del Señor Supremo, ¿qué fue lo que hice?»

Verse 10

श्रीवराह उवाच । भवतीं सप्तधा कृत्वा पुत्राणां च प्रदाय सः । प्रियव्रतस्तपस्तेपे नारदाच्छ्रुतविस्मयः ॥ ४.१० ॥

Dijo Śrī Varāha: Habiéndote dividido (a ti, la Tierra) en siete partes y habiéndolas asignado a sus hijos, Priyavrata emprendió la disciplina ascética (tapas), maravillado por lo que había oído de Nārada.

Verse 11

नारायणात्मकं ब्रह्म परं जप्त्वा स्वयम्भुवः । ततस्तुष्टमनाः पारं परं निर्वाणमाप्तवान् ॥ ४.११ ॥

Habiendo recitado como japa al Brahman supremo cuya esencia es Nārāyaṇa, Svayambhuva quedó interiormente satisfecho y alcanzó la otra orilla: el nirvāṇa supremo.

Verse 12

शृणु चान्यद् वरारोहे यद्वृत्तं परमेष्ठिनः । आराधनाय यततः पुराकाले नृपस्य ह ॥ ४.१२ ॥

Escucha también otro relato, oh de hermosas caderas: el episodio relativo a Parameṣṭhin, cómo en tiempos antiguos un rey se esforzó con el fin de la propiciación y el culto.

Verse 13

आसीदश्वशिरा नाम राजा परमधार्मिकः । सोऽश्वमेधेन यज्ञेन यष्ट्वा सुबहुदक्षिणः ॥ ४.१३ ॥

Hubo un rey llamado Aśvaśirā, sumamente entregado al dharma. Tras celebrar el sacrificio Aśvamedha, se convirtió en quien otorgaba dakṣiṇās (dádivas rituales) muy abundantes.

Verse 14

स्नातश्चावभृथिथे सोऽथ ब्राह्मणैः परिवारितः । यावदास्ते स राजर्षिस्तावद् योगिवरो मुनिः । आययौ कपिलः श्रीमान् जैगीषव्यश्च योगिराट् ॥ ४.१४ ॥

Entonces, tras bañarse en el rito conclusivo del avabhṛtha, aquel rey-ṛṣi se sentó rodeado de brāhmaṇas. Mientras permanecía allí sentado, llegó el más excelso de los sabios yoguis: el ilustre Kapila y Jaigīṣavya, soberano entre los yoguis.

Verse 15

ततस्त्वरितमुत्थाय स राजा स्वागतक्रीयाम् । चकार परया युक्तः स मुदा राजसत्तमः ॥ ४.१५ ॥

Entonces, levantándose con presteza, aquel rey—el mejor de los reyes—realizó con alegría los ritos acostumbrados de bienvenida, ejecutándolos con la máxima corrección.

Verse 16

तावर्च्चितावासनगौ दृष्ट्वा राजा महाबलः । पप्रच्छ तौ तिग्मधियौ योगज्ञौ स्वेच्छयागतौ ॥ ४.१६ ॥

Al ver a aquellos dos sentados en sus asientos, debidamente honrados, el poderoso rey les preguntó: dos agudos de mente, conocedores del yoga, que habían llegado por propia voluntad.

Verse 17

भवन्तौ संशयं विप्रौ पृच्छामि पुरुषोत्तमौ । कथमाराधयेद् देवं हरिं नारायणं परम् ॥ ४.१७ ॥

Oh, dos excelentes brāhmaṇas, os pregunto una duda: ¿cómo debe uno adorar debidamente al divino Hari—Nārāyaṇa, el Supremo?

Verse 18

विप्रावूचतुः । क एष प्रोच्यते राजंस्त्वया नारायणो गुरुः । आवां नारायणौ द्वौ तु त्वत्प्रत्यक्षगतो नृप ॥ ४.१८ ॥

Los brahmanes dijeron: «Oh rey, ¿quién es ese a quien proclamas como Nārāyaṇa, el maestro? Pues nosotros dos somos Nārāyaṇas, presentes aquí directamente ante tus ojos, oh soberano».

Verse 19

अश्वशिरा उवाच । भवन्तौ ब्राह्मणौ सिद्धौ तपसा दग्धकिल्बिषौ । कथं नारायणावावामिति वाक्यमथेरितम् ॥ ४.१९ ॥

Aśvaśiras dijo: «Vosotros dos sois brāhmaṇas consumados, siddhas; por la austeridad habéis quemado las faltas. ¿Cómo, entonces, se dice: “somos Nārāyaṇas”?»—así fue pronunciada aquella declaración.

Verse 20

शङ्खचक्रगदापाणिः पीतवासाऽ जनार्दनः । गरुडस्थो महादेवः कस्तस्य सदृशो भुवि ॥ ४.२० ॥

Janārdana, con la caracola, el disco y la maza en sus manos, vestido de amarillo, sentado sobre Garuḍa—ese gran Ser divino: ¿quién en el mundo podría ser comparable a él?

Verse 21

तस्य राज्ञो वचः श्रुत्वा तौ विप्रौ संहितव्रतौ । जहसतुः पश्य विष्णुं राजन्निति जजल्पतुः ॥ ४.२१ ॥

Al oír las palabras de aquel rey, los dos brahmanes, fieles a sus votos disciplinados, sonrieron y dijeron: «Oh rey, contempla a Viṣṇu».

Verse 22

एवमुक्त्वा स कपिलः स्वयं विष्णुर्बभूव ह । जैगीषव्यश्च गरुडस्तत्क्षणात् समजायत ॥ ४.२२ ॥

Habiendo hablado así, aquel Kapila se convirtió en el propio Viṣṇu; y Jaigīṣavya, como Garuḍa, surgió en ese mismo instante.

Verse 23

ततो हाहाकृतं त्वासीत्तत्क्षणाद्राजमण्डलम् । दृष्ट्वा नारायणं देवं गरुडस्थं सनातनम् ॥ ४.२३ ॥

Entonces, en ese mismo instante, el círculo real (la asamblea y el reino) prorrumpió en gritos de alarma, al ver a Nārāyaṇa, el dios eterno, sentado sobre Garuḍa.

Verse 24

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा ततो राजा महायशाः । उवाच शम्यतां विप्रौ नायं विष्णुरथेदृशः ॥ ४.२४ ॥

Entonces el rey, de gran fama, juntando las manos en reverente añjali, dijo: “Calmaos, oh brahmanes; éste no es Viṣṇu, ni es de tal naturaleza.”

Verse 25

यस्य ब्रह्मा समुत्पन्नो नाभिपङ्कजमध्यतः । तस्माच्च ब्रह्मणो रुद्रः स विष्णुः परमेश्वरः ॥ ४.२५ ॥

De cuyo ombligo, semejante a un loto, nació Brahmā; y de ese Brahmā nació Rudra: Él es, en verdad, Viṣṇu, el Señor supremo.

Verse 26

इति राजवचः श्रुत्वा तदा तौ मुनिपुङ्गवौ । चक्रतुः परमां मायां योगमायां विशेषतः ॥ ४.२६ ॥

Al oír las palabras del rey, aquellos dos sabios eminentes emplearon entonces un poder supremo de manifestación, en particular la yogamāyā.

Verse 27

कपिलः पद्मनाभस्तु जैगीषव्यः प्रजापतिः । कमलस्थो बभौ ह्रस्वस्तस्य चाङ्के कुमारकः ॥ ४.२७ ॥

Kapila y Padmanābha, y Jaigīṣavya, el Prajāpati—estando asentado sobre un loto—aparecieron. Y sobre su regazo había también un niño (kumāraka).

Verse 28

ददर्श राजा रक्ताक्षं कालानलसमद्युतिम् । नेत्थं भवति विश्वेशो मायैषा योगिनां सदा । सर्वव्यापी हरिः श्रीमानिति राजा जगाद ह ॥ ४.२८ ॥

El rey lo contempló: de ojos rojos, resplandeciente como el fuego del fin de los tiempos. Entonces dijo el rey: “El Señor del universo no es en verdad así; ésta es siempre la māyā de los yoguis. Hari, el glorioso, lo penetra todo.”

Verse 29

ततो वाक्यावसाने तु तस्य राज्ञो हि संसदि । मशका मत्कुणा यूका भ्रमराः पक्षिणोरगाः ॥ ४.२९ ॥

Entonces, al concluir aquellas palabras, en la asamblea del rey aparecieron mosquitos, chinches, piojos, abejas, aves y serpientes.

Verse 30

अश्वा गावो द्विपाः सिंहा व्याघ्रा गोमायवो मृगाः । अन्येऽपि पशवः कीटा ग्राम्यारण्याश्च सर्वशः । दृश्यन्ते राजभवने कोटिशो भूतधारिणि ॥ ४.३० ॥

Caballos, vacas, elefantes, leones, tigres, chacales, ciervos y otros animales también—junto con insectos, domésticos y salvajes de toda clase—se ven en el palacio real, oh portador de los seres, por millones.

Verse 31

तं दृष्ट्वा भूतसङ्घातं राजा विस्मितमानसः । यावच्चिन्तयते किं स्यादेतदित्यवगम्य च । जैगीषव्यस्य माहात्म्यं कपिलस्य च धीमतः ॥ ४.३१ ॥

Al ver aquella multitud de seres, el rey quedó con la mente maravillada. Mientras pensaba: “¿Qué será esto?”, y al comprenderlo, conoció la grandeza de Jaigīṣavya y también la del sabio Kapila.

Verse 32

कृताञ्जलिपुटो भूत्वा स राजा अश्वशिरास्तदा । पप्रच्छ तावृषी भक्त्या किमिदं द्विजसत्तमौ ॥ ४.३२ ॥

Entonces el rey Aśvaśiras, juntando las manos en reverente añjali, preguntó con devoción a aquellos dos sabios: «¿Qué es esto, oh mejores entre los dos veces nacidos?»

Verse 33

द्विजावूचतुः । आवां पृष्टौ त्वया राजन् कथं विष्णुरिहेज्यते । प्राप्यते वा महाराज तेनिदं दर्शितं तव ॥ ४.३३ ॥

Los dos brahmanes dijeron: «Oh rey, puesto que nos has preguntado cómo se adora aquí a Viṣṇu, o, oh gran rey, cómo se le alcanza, por ese motivo se te ha mostrado esto».

Verse 34

सर्वज्ञस्य गुणा ह्येते ये राजंस्तव दर्शिताः । स च नारायणो देवः सर्वज्ञः कामरूपवान् ॥ ४.३४ ॥

Oh rey, estas son en verdad las cualidades del Omnisciente que has señalado. Y esa deidad es Nārāyaṇa: omnisciente y dotado del poder de asumir formas a voluntad.

Verse 35

सौम्यस्तु संस्थितः क्वापि प्राप्यते मनुजैः किल । आराधनेन चैतस्य वाक्यमर्थवदिष्यते ॥ ४.३५ ॥

En verdad, esa presencia benigna y auspiciosa—morando en algún lugar—puede ser alcanzada por los seres humanos. Y mediante la adoración (ārādhana) de Él, esta afirmación se tiene por significativa, es decir, verificada en la experiencia.

Verse 36

किन्तु सर्वशरीरस्थः परमात्मा जगत्पतिः । स्वदेहे दृश्यते भक्त्या नैकस्थानगतस्तु सः ॥ ४.३६ ॥

Sin embargo, el Paramātman—Señor del mundo—habita en todos los cuerpos. Por la devoción (bhakti) se le percibe en el propio cuerpo; con todo, Él no está confinado a un solo lugar.

Verse 37

अतोऽर्थं दर्शितं रूपं देवस्य परमात्मनः । आवयोस्तव राजेन्द्र प्रतीतिः स्याद् यथा तव । एवं सर्वगतो विष्णुस्तव देहे जनेश्वर ॥ ४.३७ ॥

Por ello se ha mostrado la forma del Divino Ser Supremo con su sentido intencionado, para que, oh excelso entre los reyes, surja en ti la comprensión debida entre nosotros. Así, Viṣṇu, el que todo lo penetra, está presente en tu cuerpo, oh señor de los hombres.

Verse 38

मन्त्रिणां भृत्यसङ्घस्य सुराद्या ये प्रदर्शिताः । पशवः कीटसङ्घाश्च तेऽपि विष्णुमया नृप ॥ ४.३८ ॥

Oh rey, los ministros y la multitud de servidores, y aquellos señalados comenzando por los dioses—los animales y también los enjambres de insectos—todos ellos son asimismo Viṣṇu-maya, es decir, constituidos y penetrados por Viṣṇu.

Verse 39

भावनां तु दृढां कुर्याद् यथा सर्वगतो हरिः । नान्यत् तत्सदृशं भूतमिति भावेन सेव्यते ॥ ४.३९ ॥

Debe cultivarse una convicción contemplativa firme: «Hari lo penetra todo». Con la actitud de que ningún ser es igual a Él, debe uno acercarse a Él y servirle en ese mismo estado de ánimo.

Verse 40

एष ते ज्ञानसद्भावस्तव राजन् प्रकीर्तितः । परिपूर्णेन भावेन स्मरन् नारायणं हरिम् ॥ ४.४० ॥

Oh rey, ésta es la verdadera disposición del conocimiento que se te ha proclamado: recordando a Nārāyaṇa, a Hari, con un sentir pleno e indiviso.

Verse 41

परिपूर्णेन भावेन स्मर नारायणं गुरुम् । पुष्पोपहारैर्धूपैश्च ब्राह्मणानां च तर्पणैः । ध्यानॆन सुस्थितेनाशु प्राप्यते परमेश्वरः ॥ ४.४१ ॥

Con una disposición plenamente concentrada, recuerda a Nārāyaṇa, el venerable maestro. Mediante ofrendas de flores e incienso, y mediante actos de tarpaṇa para satisfacer a los brāhmaṇas, y por la meditación estable, se alcanza sin demora al Señor Supremo.